«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2013 jylǵy 5 qarasha kúngi sanynda Joǵarǵy Sot sýdıasy Ádil Quryqbaevtyń «Sot isin júrgizýdegi olqylyqtar memlekettik tildiń adymyn ashtyrmaı otyr» degen maqalasy jaryq kórdi. Maqalada Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń jańa jobasynda is júrgizý zańnamalaryndaǵy memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý men damytýǵa kedergi keltirip kelgen qaıshylyqtardyń joıylmaǵandyǵyn, eski kodeksterdegi zań normalarynyń sol qaıshylyqty kúıinde qaıta usynylyp otyrǵanyna alańdaýshylyq bildirilgen.
«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2013 jylǵy 5 qarasha kúngi sanynda Joǵarǵy Sot sýdıasy Ádil Quryqbaevtyń «Sot isin júrgizýdegi olqylyqtar memlekettik tildiń adymyn ashtyrmaı otyr» degen maqalasy jaryq kórdi. Maqalada Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń jańa jobasynda is júrgizý zańnamalaryndaǵy memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý men damytýǵa kedergi keltirip kelgen qaıshylyqtardyń joıylmaǵandyǵyn, eski kodeksterdegi zań normalarynyń sol qaıshylyqty kúıinde qaıta usynylyp otyrǵanyna alańdaýshylyq bildirilgen.
«Qazirgi qoldanystaǵy Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń 30-babyna, Azamattyq is júrgizý kodeksiniń 14-babyna sáıkes «Qazaqstan Respýblıkasynda qylmystyq jáne azamattyq sot isi memlekettik tilde júrgiziledi. Al qajet bolǵan jaǵdaıda memlekettik tilmen qatar orys tili jáne basqa tilder qoldanylady» delingen deı kelip, «Atalǵan baptardyń birinshi bóligi sot isi memlekettik tilde júrgiziletindigin kórsetse, ekinshi bóligi birinshi bóliktiń mańyzyn joıatyn normalardan turady» dep ashyǵyn aıtqan. Munan ári maqala avtory: «...atalǵan baptyń ekinshi bóliginde qylmystyq isti júrgizetin organ isti orys tilinde nemese ózge tilde júrgizý qajet bolǵan jaǵdaıda sot isin júrgizý tili týraly dáleldi qaýly shyǵarady dep kórsetilgen norma birinshi bóligindegi sot isiniń memlekettik tilde júrgiziletini týraly normasyn basqasha túsindirýge ákelip soǵady. Sebebi, osy ekinshi bólimdegi normalar arqyly zań shyǵarýshy organ sot isin júrgizý tilin prosesti júrgizýshi organnyń tańdaýyna bergen. Budan týatyn qorytyndy: Zańnyń ózi sot isin orys tilinde júrgizýge jol ashyp tur. Qajet jaǵdaıda qoldanylatyn orys tilin kez kelgen tergeýshi óziniń qaýlysymen sot isin júrgizetin tilge aınaldyryp jibere alady. Bul qylmystyq prosesterde memlekettik tildiń mártebesin kóterýge yqpal ete alady dep aıtý qıyn» deıdi sýdıa.
Is júrgizý zańnamasynda memlekettik tilge qatysty osyndaı eleýli ishki qaıshylyq bola tursa da jáne ol jyldar boıy sot isin júrgizýdegi memlekettik tildiń qoldanys aıasyn aıaqtan shalyp kele jatsa da Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń jańa jobasyn jasaýshylar máselege kózderin juma qarap, jańa jobada eski qatelikti qaıta usynyp otyrǵanyna alańdaýshylyq bildirgen. «Elbasymyz Nursultan Nazarbaev: «Bizdiń mindetimiz – 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaqstandyqtar sanyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý. Al 2025 jylǵa qaraı olar keminde 95 paıyzdy quraýy tıis», dep naqty atap kórsetti. Demek, memlekettik tildi damytýdyń jolyn kórsetti. Alaıda, Elbasymyzdyń osy tapsyrmasyn jáne qazir elimizde demografııalyq jaǵdaıymyz túzelip, memleketti quraýshy ulttyń sany 70 paıyzǵa kóterilgenin, memlekettik tildiń qoldaný aıasy kúnnen-kúnge keńeıip, mártebesi kóterilip, tolyqqandy tilge aınala bastaǵanyn qylmystyq ister júrgizý kodeksiniń jobasyn daıyndap jatqan Bas Prokýratýra eskermegen» dep túıindeıdi til janashyry maqalasynda.
Biz, ázirlenip jatqan jańa is júrgizý zańnamalarynan zor úmit kútip, eldiń bolashaǵyn da sol zańdarmen baılanystyryp otyrǵanda zań jobasyn ázirleýshi Bas Prokýratýranyń myna soraqylyǵy tóbemizden jaı túsirgendeı bolyp otyr. Eger zań jasaqtaý mindeti júktelgen memlekettik organ Elbasynyń tapsyrmasyn eskermese, burynǵy zańdardaǵy olqylyqtardy túzetip, qoǵamdyq damýdyń qazirgi jaǵdaıyna jáne taıaý bolashaqtaǵy boljamdaryna laıyqtap jazbasa oǵan osyndaı mańyzdy mindet qalaısha senip tapsyrylady. Sonyń ishinde aıta-aıta aýyr, jaza-jaza jaýyr bolyp, ultjandy azamattardyń dińkesin qurtqan memlekettik tilge qatysty zańdaǵy olqylyqtardy naǵyz sáti endi kelip turǵanda, qolaıly múmkindikten taǵy qaǵyp tastasaq, soraqylyqtyń kókesi sol bolmaı ma?
Maǵynaly maqalasy arqyly máseleniń mánisin jurtshylyqqa jetkize uǵyndyryp, der kezinde ún kótergen, asa mártebeli Joǵarǵy Sot sýdıasy Á.Quryqbaev myrzaǵa rızashylyǵymyzdy bildire otyryp, maqalada kóterilgen máseleni aıaqsyz qaldyrmaýdy, ázirlenip jatqan zań jobalaryna memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtý men damytýǵa qatysty jan-jaqty oılastyrylǵan pármendi baptar engizýdi surar edik.
«Et buzylsa tuz seber, tuz buzylsa ne seber?» deıdi halqymyz. Til zańyn, sol zańdy saqtaýdy memlekettik dárejede qamtamasyz etýdi jáne zańdylyqtyń buzylmaýyn qadaǵalaýshy organnyń ózi saqtamaı otyrǵany qalaı?
Zań jobasyn memlekettik tilde emes, orys tilinde ázirlep memlekettik tildiń konstıtýsııalyq mártebesin kórneý taptaǵan. Eldigimizdiń basty atrıbýttarynyń biri memleket quraýshy ulttyń tilin elemeýi jáne qajetsizdikke shyǵarýy arqyly táýelsizdik alǵanyna jıyrma jyldan asyp, órkenıet kerýenine kóshin qosa bastaǵan eldigimizge ashyq kúmán týǵyzyp otyr der edik. «...ǵalamtorda júrgen qylmystyq is ister júrgizý, Qylmystyq jáne Qylmystyq atqarý kodeksteriniń jańa jobalarynyń áli memlekettik tildegi mátini joq ekenin aıtqan jón. Jobalardyń avtorlary olardy memlekettik tilge aýdarýdy da, memlekettik tilde talqylaýdy da, jón kórmegen» deıdi maqala avtory. Buǵan endi tózýge bolmaıdy. Zań jobasyn jasaýshylardyń qazaq tilin ǵana emes, qazaq ultyn da syılamaı, zańnyń orys tilindegi nusqasyn ǵana buqaranyń talqysyna usynyp otyrǵandyǵy namysqa tıetin jaǵdaı.
Aıtylyp jatqan syndardan keıin zań jobasyn jasaýshy jaq jópeldemde jobany qazaq tiline aýdarar da, Parlamentke qos tildegi nusqasyn aparar da. Biraq onymen tilge qatysty kúrmeý sheshiledi deı almaımyz. Aýdarma eshqashan túpnusqa bola almaıdy jáne qazaq mentalıtetin qalaı bolǵanda da ekinshi satyǵa yǵystyryp turady. Sondyqtan zań shyǵarý isine qazaq tilinde jazýǵa qabiletti jáne ult namysyn – el namysy dep sezinetin azamattardy keńinen tartý qajet.
Amankeldi ShAHIN,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.
Batys Qazaqstan oblysy.