El arasynda ań aýlaýǵa, brakonerlik is-áreketterge qatysty, onyń sharıǵı úkimine baılanysty túrli suraqtar men pikirler bar. Ańshylyqty qoldaıtyn top oǵan sharıǵatta ruqsat berilgenin alǵa tartsa, ekinshi tarap «oǵan eshqandaı qajettilik joq, qazir ash qalyp, ań aýlap, tirshilik keshken zaman emes», degen pikir bildirýde. Árıne, ár adam bir máselege birneshe rakýrstan qaraıdy. Bul – zańdy qubylys.
Osy rette óz paıymymyz ben pikirimizdi jetkizýdi jón sanadyq. Qasıetti Quranda: «(Ýa, Muhammed!) Olar senen ózderine ne halal etilgenin suraıdy. «Senderge dámdi, taza taǵamdardyń barlyǵymen qorektenýlerińe ruqsat. Sonymen qatar Allanyń senderge bergen biliminiń arqasynda jattyqtyryp úıretken ań aýlaıtyn janýarlar men ań qustarynyń ustaǵany halal etildi. Senderge ustap bergen oljadan Allanyń atyn atap turyp jeńder. Alladan qorqyńdar. Aqıqatyn (aıtar bolsaq) Alla – óte tez esep alýshy» dep jaýap ber», delingen («Ál-Máıda» súresi, 4-aıat).
Biz bul aıattan ańshylyqqa sharıǵat ruqsat beretinin ańǵaramyz. Alaıda osy aıatqa túsindirme bergen Islam ǵalymdary birneshe máselege nazar aýdarýǵa shaqyrǵan. Qustar men iri qara maldy baýyzdaǵan kezde Allanyń aty atalýy kerek. Qus pen ańdy tamaqtaný muqtajdyǵyna baılanysty «Bısmılla» sózin aıtyp, baýyzdaý qajet.
Ań aýlaýǵa úıretilgen qustar men ıtter arqyly qalaı ańshylyq jasaımyz? Olar ustaǵan oljasyn ıesi kelmeı turyp óltirip qoıýy múmkin. Osyndaı jaǵdaıda myna nárseni eskerý kerek. Eń áýeli ańshylyqqa úıretiletin qus pen ıtti ózi úshin emes, ıesi úshin ań aýlaýǵa daǵdylandyrý qajet. Qyran qusty, ańkós ıtti ańǵa jibergen kezde Alla taǵalanyń atyn aıtyp, tákbir jasalýy shart.
It nemese qyran qus ózi ustaǵan ańdy ıesi kelmeı turyp jeı bastasa, kóp ǵalymdardyń pikiri boıynsha, ol jeýge jaramsyz bolyp qalady. О́ıtkeni ol ańdy qojaıyny úshin emes, óz qajettiligi úshin aýlaǵan bolyp sanalady. Eger qolǵa túsken olja tiri bolsa, mundaı jaǵdaıda birden Allanyń aty atalyp, baýyzdalýy tıis. Ańshylyq kezinde qyran qus pen ıtti ańǵa jiberýden nemese ot qarýmen atýdan buryn Allanyń aty atalsa jetkilikti. Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) Adıı ıbn Hatımge bylaı degen: «Itińdi jiberer aldynda Allanyń atyn aıtqan bolsań, onda (ıttiń aýlaǵanyn) jeı ber».
Eger «Bısmılla» sózin umytyp ketse, onyń oqasy joq. Alaıda «Bısmıllany» ádeıi aıtpasa nemese aıtý kerek ekenin bilmese, ol ańnyń eti adal emes.
Ańshylyq kezinde tyıym salynatyn amaldar mynadaı:
Birinshiden, «Qyzyl kitapqa» engen, ıaǵnı joǵalyp ketý qaýpi bar ań-qusty atýǵa bolmaıdy. Ekinshiden, jan-janýarlar tóldep, kóbeıetin kezde de ań aýlaýǵa tyıym salynady. Janýardy balasynan nemese anasynan aıyryp, obalyna qalýdy sharıǵat quptamaıdy. Ardaqty Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Saýyndy maldy baýyzdamańdar», dep eskertken. Úshinshiden, ańshylyq kezinde alynatyn olja kózden tasa bolmaýy tıis. Ony ańshy kórip otyrýy shart. Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) kózden tasa bolǵan ańdy aýlaýdy quptamaı: «Bálkim, ony basqa ańdar óltirgen shyǵar» degen. Taǵy bir hadıste: «Sen sadaqpen atyp óltirgen ańdy kózińmen kórseń, ony je. Al óltirgenińdi kózińmen kórmeseń, jeme» delingen. Kelesi hadıste: «Bálkim ony basqa ańdar óltirgen shyǵar», dep eskertilgen. Tórtinshiden, qolǵa túsken oljanyń úzilip nemese jarylyp qalǵan bir bóligi jelinbeıdi. О́ıtkeni ardaqty Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Tiriden bólinip qalǵan nárse, ol – ólekse», dep eskertken.
Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń Ǵulamalar keńesi Islamdaǵy ańshylyq úkimine qatysty arnaıy pátýa shyǵarǵan. Pátýa mátininiń túıininde:
«Ańshy ań aýlaý nemese oq atýdan aldyn «Bısmılla» sózin aıtýy tıis. «Bısmılla» sózin ádeıi aıtpasa, ol ań – adal emes; Ańdy ermek úshin aýlaý – unamsyz amal; Ań aýlaýshy kisi musylman nemese áhlı-kitap ıesi bolý kerek. Dinnen shyqqan, putqa nemese otqa tabynatyn jáne ateıst adamnyń aýlaǵan ańyn jeýge bolmaıdy; Ań aýlaýǵa arnalǵan qarý ótkir, janýardy jaraqattaıtyn bolýy kerek. Qarýdan jaraqat alyp ólgen ań eti – adal, al soqqydan ólgen ań aram sanalady; Sharıǵat turǵysynan ruqsat etilgen ańdardy aýlaýǵa zańmen tyıym salynsa, basshyǵa baǵyný – ýájip (mindet)», delingen.
Qoryta aıtqanda, bizdiń eldegi ańshylyq jaǵdaıdy sóz eter bolsaq, kóbinde onyń ádepteri men sharttary saqtala bermeıdi. Eshqandaı qajettilik pen muqtajdyq bolmaǵanyna qaramastan, baqýatty adamdardyń ár kez demalyp, ermek etetin isine aınalyp bara jatqandaı. Ań-qus atýǵa qatysty bir sáttik «raqat» úshin birneshe kúnin, qanshama qarajatyn shyǵyndaıdy. Oǵan ketken shyǵyndy muqtaj jandarǵa jumsap, júrekterine qýanysh uıalatyp qanshama saýap alýǵa bolar edi.
Ańshylyq kezinde zańdy saqtaý bylaı tursyn, ań atýǵa kedergi keltirgen qoryqshylardy ajal qushtyrǵan jaǵdaılar da tirkelýde. Bul – óte ókinishti oqıǵa. Quranda: «Sondyqtan da Biz Israıl urpaǵyna: Kimde-kim (qylmystydan) kek alý úshin nemese jaýyzdyq taratýshyny toqtatý úshin emes, naqaqtan-naqaq adam óltirse, barsha adamzatty joıǵanmen teń. Al kimde-kim adam ómirin saqtap qalsa, barsha adamzattyń ómirin saqtap qalǵanmen birdeı», dep jazdyq. Bizdiń elshilerimiz olarǵa (Alladan) shynaıy qaǵıdalar alyp kelgen edi. Soǵan qaramastan olardyń kópshiligi jer júzinde oılaryna kelgen (qylmystardy) jasap, shekten shyqty» («Ál-Máıda» súresi, 32-aıat) delingen.
Altynbek UTYSHANULY,
Atyraý oblysynyń bas ımamy