Memleket basshysy Q.Toqaev bıylǵy Joldaýyn ulttyń jańa bolmysy máselesimen qorytyndylaǵany kezdeısoq emes. О́ıtkeni el taǵdyry úshin asa qajetti osynaý mańyzdy qujattyń alǵashqy taraýlarynda qarastyrylǵan salalardyń shyn máninde oryndalýy túptep kelgende osyǵan tikeleı baılanysty. Oǵan bizdiń ótken tarıhymyz dálel bola alady.
Kóshpelilerdiń tabıǵatpen tyǵyz baılanysty bolǵany, kóshpeliler mádenıetiniń tabıǵatpen úılesimdi damýy, tipten onymen bite qaınasyp, onyń bir bóligine aınalyp ketkendigi belgili. Olar ózderin eshqashan tabıǵatqa qarsy qoıǵan emes, sondyqtan adam men tabıǵattyń tepe-teńdigi saqtaldy. Tabıǵat kóshpeli úshin óz úıi ispettes boldy. Ol únemi kóship júrip, jańalyqqa qumartyp, tabıǵatty baǵalap qana qoımaı, onyń tilin de túsingen. Al janýarlardy qolǵa úıretip, jer sharýashylyǵynyń paıda bola bastaǵan kezeńinen keıin kóshpelilerdiń tabıǵatqa degen kózqarasy múldem ózgerdi. Budan bylaı ol qorshaǵan álemmen tutasa birigip ketti.
Mine, osyndaı ortada áleýmettený úderisinen ótken adam jan-jaqty damyp, áleýmettik turǵyda úlken tájirıbe jınaqtap, quryshtaı bolyp shynyqty. Iаǵnı, tabıǵattyń áserin kúndelikti óz jan dúnıesimen sezinip otyrǵan kóshpeliler soǵan sáıkes ózderiniń ómirlik qajettilikteri men rýhanı ustanymdaryn da aıqyndap otyrǵan. Endeshe, kóshpelilerdi qorshaǵan tabıǵat, onyń ádemiligi men úılesimdiligi, baılyǵy men tepe-teńdik sıpaty jáne máni, óz kezeginde, tıisti orta qalyptastyrdy. Sondyqtan ǵasyrlar boıy úzdiksiz jalǵasyn taýyp otyrǵan áleýmettik praktıkanyń, ulttyń bolmysynyń tamyry tereńde jatqany tarıhı shyndyq.
Bul áleýmettik praktıkanyń negizi túptep kelgende – mádenıet. Iаǵnı, mádenıet nebir kedergiler men jaǵymsyz saıası úrdisterge qaramaı, óz qozǵalysyn toqtatpaı, úzdiksiz damý ústinde bolady. Kerisinshe, sol áleýmettený tájirıbesiniń nátıjesi retinde ol qoǵamdyq qatynastardy retteýde eleýli ról atqarady. О́ıtkeni jańaǵy áleýmettený úderisiniń ózi mádenı qarym-qatynasqa negizdeledi. Mádenıet adam tájirıbesin jınaqtap, saqtap jáne ony urpaqtan-urpaqqa, dáýirden-dáýirge taratyp, jetkizedi. Ol adamzattyń áleýmettik jadyna aınalyp, adamdy tulǵa qylýǵa, olardy biriktirip, qoǵamnyń birligin nyǵaıtýǵa yqpal ete bastaıdy.
Osyndaı álem baıyrǵy adamdardyń bolmysyn, kózqarasyn qalyptastyrǵan. Osylaısha mádenıet adam álemin qalyptastyrýǵa yqpal etip, Uly dala qundylyqtarynyń mánin túsinýge jeteledi. Sóıtip kóshpeli ómir saltymen tyǵyz baılanysty áleýmettik ınstıtýttar paıda bola bastady. Olaı bolsa, mádenıet uǵymyn «jandy jetildirý» turǵysynda da qaraýǵa bolady eken. Onyń ústine kóshpelilerdiń dástúrli ekologııalyq mádenıeti tabıǵat pen adam áleminiń áý bastan-aq etene baılanysta bolǵandyǵyna negizdelip tabıǵatty saqtamasa, adamzat balasynyń da joıylyp ketetindigin jaqsy túsindi. Olar sol úılesimdilik pen sulýlyqty baǵalap, ony qorǵaı bilýge tárbıelendi.
Adamnyń tabıǵatpen baılanysy tek qana tabıǵı-ekologııalyq turǵyda emes, ol sol sııaqty salt-dástúr, ádet-ǵuryptarda, oıý-órnekte jáne shejirede bederli túrde kórinis tapty. Osyǵan sáıkes ómir salty men minez-qulqy adamnyń sanasyna anasynyń qursaǵynda jatqanynan bastap, onyń sútimen, ári qaraı jórgekke oralyp, besikke salynǵannan keıingi onyń salt-sanasyn qalyptastyrýǵa baılanysty júrgiziletin ártúrli ádet-ǵuryptyq, yrym-joralǵylyq rásimder úlken ról atqardy.
Mine, qazaq qoǵamynyń osy tabıǵı-tarıhı damý úrdisi Keńes dáýirinde úzildi. Qazan tóńkerisinen keıin kúshtep otyryqshylyqqa kóshirý kezinde qazaq halqy adam aıtqysyz qasiretti basynan keshirdi. Solaqaı saıasattyń kesirinen qazaq kóptegen ulttyq qundylyqtarynan aıyrylyp, mádenıeti kúızeliske ushyrady. Qazaq halqy úırenshikti orta jáne kóshpelilik áleminen qol úzip, beıtanys shyndyqpen, dúdámal bolashaqpen betpe-bet keldi. Tabıǵatpen úılesimdi ómir keship, únemi qozǵalys pen damý ústinde júrgen qoǵam bir sátte qatań qyspaqqa tústi, áleýmettik órisi taryldy. О́ıtkeni bul prosess evolıýsııalyq jolmen emes, revolıýsııalyq kúshteý tásilderi arqyly iske asyrylǵan úlken saıası naýqan edi.
Desek te, qazaq mádenıeti osyndaı alasapyran zamandardy basynan ótkerip, ártúrli taýqymetti kórip, tarıhı synaqtardan ótse de tarıhı sahnada ózin saqtap qaldy. Biraq ol halqymyz úshin tym qymbatqa tústi: halqymyz qansyrap, joıqyn kúshke qarsy tura almaı, qýǵyn-súrginge ushyrap, qanshama arystarymyz «halyq jaýy» retinde qyrylyp, sonyń saldarynan ulttyń bolmysy daǵdarysqa ushyrady. Taptyq kózqaras pen ymyrasyz kúres, qoldan uıymdastyrylǵan ashtyq, shekten tys partııalyq-ıdeologııalyq qyspaq, jeke basqa tabynýshylyq, ásire ınternasıonalızm, sóz ben istiń alshaqtyǵy óz degenin istedi. Osyndaı qos standartty jáne ekijúzdi saıasat aqyry kelip Keńes Odaǵynyń túbine jetip tyndy.
Qazaqstan táýelsizdigin alǵannan keıin jetpis jyl boıyna halyqtyń qulaǵy men boıyna «táptishtep» turyp sińirilip kelgen «keńestik bolmysty» qaıtadan túbegeıli ózgertý qajet boldy. Halyq ne isterin bilmeı «eseńgirep», «kapıtalızmdi» túsine de almaı, qabyldaı da almaı dal bolyp, bireýleri KSRO-ny ańsasa, ekinshileri soltústikke kóz tikti. Halyqtyń bolmysy opyrylyp, ol taǵy da «synaq alańyna» aınaldy. Olarǵa bir áleýmettik-ekonomıkalyq formasııadan ekinshisine ótý, ıaǵnı sosıalızmnen naryqtyq qatynastarǵa negizdelgen, demokratııalyq qoǵam qurýǵa baǵyt alǵan táýelsiz memlekettiń azamaty bolý tańdaýyn sheship, óziniń sana-sezimi men bolmysyn sáıkesinshe jańartý kerek boldy. Bas-aıaǵy júz jyldyń ishinde búkil Qazaqstandy dúr silkindirgen «túbegeıli ózgeristerdiń» izsiz ótýi, árıne múmkin emes edi. Onyń sarqynshaqtary halyqtyń sanasynda áli de bolsa saqtalyp otyrǵany da belgili.
Sonymen Prezıdent Q.Toqaevtyń ulttyń jańa bolmysyna qatysty aıtqandaryna osy máselelerdiń tikeleı qatysy bar. Qalaı bolǵanda da, bıylǵy Joldaýdyń ereksheligi men mańyzy retinde qoǵamnyń tabıǵatpen úılesimdi damýy jáne soǵan sáıkes keletin ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýdy atar edim. О́ıtkeni áńgime halqymyzdyń jańa bolmysy men tutas ult sapasyn arttyrý týraly bolyp otyr. Ol úshin adamdardyń kúndelikti ómirlik ustanymdarynyń ózgerýi shart. Ony sheshý jolynda aldymen ekologııa men bıoalýantúrlilikke, densaýlyq saqtaý máselesine pármen berip, teńdestirilgen aımaqtyq damýdy qamtamasyz etip, aýyl sharýashylyǵynyń deńgeıin kóterý kerek. О́ıtkeni bular tabıǵatpen, jalpy tirshilik álemimen baılanysty, onyń kúretamyry. Biz ómir súrip otyrǵan ortaq úıimiz – Jer-Ananyń, jerden ósip-ónetin bir úzim nannyń qadir-qasıetin, eńbektiń, tirliktiń, adamgershiliktiń, ata-ananyń qadirin bilip óser edik. Munyń bárin bizge qur sóz ben jalań urandar bere almaıdy. Ol sonysymen mańyzdy jáne qazirgi jańa ulttyq bolmysymyzdy qalyptastyrýdaǵy birden-bir tıimdi jáne ońtaıly ustanym retinde qarastyrylǵany qajet-aq.
Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Sonymen birge qazir qazaq qoǵamyna mádenıetke degen kózqarasty qaıta qaraý, tipten ózgertýi qajet sııaqty. Jahandaný zamanynda halyq qoınaýynda jatqan ulttyq qundylyqtardan qol úze bastaǵan, tek «folklorlyq», «jansyz» sıpatqa ıe bolyp bara jatqan berekesi ketken mádenıettiń eńsesin XXI ǵasyrdyń kóshine ilese alarlyqtaı etip kótergen jón.
Sóıtip bulardyń bári naqty, nátıjesin kózben kórip, qolmen ustaýǵa bolatyn salalar. Osy nátıjelerdi kórip ósken jas urpaq qana qoǵamdaǵy ekologııalyq jáne mádenı qundylyqtardy, olardyń áleýmettik jadylyq mánin baǵalaı bilýge úırenedi, ol iske ózderi de tikeleı aralasyp, jaqsy men jamandy ajyratyp, bolmysyn ózgertip, ádildik pen ádilettilik, eńbekqorlyq, tııanaqtylyq pen adaldyq jolyna túsedi. Nátıjesinde, ol jańǵyrǵan qoǵam qurý jolynda ysyrapshyldyq pen dańǵazalyq, jaýapsyzdyq pen nemquraılylyq, bos sózdilik pen bóspelik, maqtanshaqtyq sııaqty qoǵam men adamnyń abyroıyn tógip, búkil eldi qasiretke ushyratatyn jat ádetterden arylady. Mine, sonda ǵana Memleket basshysy Q.Toqaev aıtqandaı: «... elimizde «Jaýapty memleket – jaýapty qoǵam – jaýapty adam» júıesi berik ornyǵýy kerek».
Japsarbaı QÝANYShEV,
saıasattanýshy