Eldiń eńseli, táýelsiz memlekettiń tuǵyrly bolýy azamattyq belsendilikke, ózara yntymaq pen iskerlik qarym-qatynasqa baılanysty. Táýelsizdikpen ere kelgen erkindik úkimettik emes uıymdardyń qalyptasýyna yqpal etip qana qoımaı, olardyń damý belesterinen ótýine alǵyshart jasady. Qazir Azamattyq alıans qurylymy elimizdiń barlyq aımaqtarynda jumys istep, elimizdiń álemniń ozyq damyǵan otyz eliniń qataryna enýine úlesterin qosýda.
Búgin Astanada ótetin VI Azamattyq forým qarsańynda biz «Aqtóbe oblystyq Azamattyq alıansy» zańdy tulǵalar birlestiginiń múshesi, oblystyq máslıhattyń depýtaty Tatıana TALAEVAǴA jolyǵyp, azamattyq qoǵamdy damytýǵa baılanysty oı-pikirlerimen bólisýin suraǵan edik.
* Búgin Astanada VI Azamattyq forým ótedi
Eldiń eńseli, táýelsiz memlekettiń tuǵyrly bolýy azamattyq belsendilikke, ózara yntymaq pen iskerlik qarym-qatynasqa baılanysty. Táýelsizdikpen ere kelgen erkindik úkimettik emes uıymdardyń qalyptasýyna yqpal etip qana qoımaı, olardyń damý belesterinen ótýine alǵyshart jasady. Qazir Azamattyq alıans qurylymy elimizdiń barlyq aımaqtarynda jumys istep, elimizdiń álemniń ozyq damyǵan otyz eliniń qataryna enýine úlesterin qosýda.
Búgin Astanada ótetin VI Azamattyq forým qarsańynda biz «Aqtóbe oblystyq Azamattyq alıansy» zańdy tulǵalar birlestiginiń múshesi, oblystyq máslıhattyń depýtaty Tatıana TALAEVAǴA jolyǵyp, azamattyq qoǵamdy damytýǵa baılanysty oı-pikirlerimen bólisýin suraǵan edik.
– Sizge jolyǵýymyzdyń sebebi, ózińiz biletindeı, Astanada VI Azamattyq forým ótedi. Osy oraıda bir kezek ótkenge kóz júgirtip, úkimettik emes uıymdardyń qalyptasýyndaǵy ótpeli kezeńderdi eske alsańyz.
– Úkimettik emes uıymdar sektoryn Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldardan beri damyp kele jatqan azamattyq qoǵam ınstıtýtynyń negizgi qurylymy deý oryndy. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda dúnıege kelgen úkimettik emes uıymdardyń býyny birden bekip kete qoıdy desek, artyq aıtqandyq bolar. Bireýler mundaı iske eldiń erteńi úshin úles qosýdyń joly retinde qarady, al, endi bireýler kóp dúrmekpen úlken kóshke ileskisi keldi. Ne bolǵanda da alǵash qurylǵan úkimettik emes uıymdar úlken iske iz saldy, azamattyq qoǵamnyń qarlyǵashtary ispetti boldy.
Árıne, qashanda jańa istiń ózindik qıyndyqtary bolady. Mundaı qıyndyqtardy úkimettik emes uıymdar da bastan ótkerdi. Alaıda, mundaı azamattyq isterdi bastaýshylar bastamashyl, óz eliniń patrıottary bolatyn. Oblysta alǵashqy qurylǵan úkimettik emes uıymdardyń arasynan óz kóshin tez túzep ketken «Aqtóbe qalasy sal aýrýlaryna shaldyqqan azamattardyń quqyn qorǵaý» qoǵamy, «Aýǵan soǵysy ardagerleriniń» qoǵamy jáne basqalaryn atap ótýge bolady.
Qazaqstan Úkimeti 2000-jyldary úkimettik emes uıymdardyń jumysyna burynǵydan góri kóbirek kóńil bóle bastady, olardy qoǵamdaǵy ózekti problemalardy sheshýge qaýqarly qurylym retinde baǵalady. 2003 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen tuńǵysh Azamattyq forým ótkizildi. Áleýmettik tapsyrys zańy qabyldandy, Ata Zańymyzǵa qoǵamdyq uıymdardy qarjylandyrýǵa múmkindik beretin ózgerister engizilýi de bul baǵyttaǵy ilgerileýshilik bolǵany ras. Qazir barlyq óńirlerdegi sııaqty bizdiń oblysta da Azamattyq alıans óz jumysyn bastap ketti.
– Jalpy, osy kezge deıin úkimettik emes uıymdar qandaı máselelermen aınalysty? Bul baǵytta bılikpen ózara ortaq til tabysyldy ma?
– Azamattyq bastamany qoldaý, jastarǵa patrıottyq tárbıe berý, aýǵan soǵysy ardagerleriniń jáne múmkindigi shekteýli jandardyń quqyqtaryn qorǵaý, olardyń kásipkerlikpen aınalysýyna qoldaý kórsetý, ekologııa, densaýlyq saqtaý, salamatty ómir saltyn qalyptastyrý, jastardy dinı saýattylyqqa tárbıeleý, dinı-quqyqtyq jáne saıası túsinik jumystaryn júrgizý sııaqty kóptegen máseleler qamtyldy. Shyny kerek, úkimettik emes uıymdar aralaspaıtyn sala bolmaýy tıis. Tek onyń jumysy zańdylyqty saqtaı otyryp júrgizilýi kerek.
– Qol jetken tabystardan mysal keltire ketseńiz.
– О́zekti máseleni bılikke jetkizýdiń arqasynda aýǵan soǵysy ardagerleri kommýnaldyq tólemderden bosatyldy. «Aqtóbe qalasy sal aýrýyna shaldyqqan azamattardy qorǵaý» qoǵamy da ózindik is-árektteri arqyly múmkindigi shekteýli azamattardyń ózderin qoǵamnyń teń dárejeli azamaty sezinýine jetisip keledi. Olar úshin arnaýly turǵyn úı salynyp berildi. Arnaýly taksı jumys isteıdi. Múmkindigi shekteýli jandardyń qanshasy óz isin ashýǵa talpynyp jatyr. Bıznesin dóńgeletip ketkenderi qanshama?
Tıisti oryndardyń sheshim qabyldaýyna qatysýǵa umtylý, jergilikti bılik pen quzyrly organdarǵa usynystar berý, áleýmettik máselelerdiń sheshilýine belsendi qatysý, jastar arasyndaǵy qylmysty boldyrmaýǵa atsalysý, az qamtylǵandarǵa kómek berý eshqashan da úkimettik emes uıymdar nazarynan tys qalǵan emes.Táýelsizdiktiń jıyrma eki jylynda úkimettik emes uıymdar egemen elimizben birge eseıip, búginde azamattyq qoǵamnyń belsendi bóligine aınaldy.
– Oblys boıynsha qansha úkimettik emes uıym bar? Olardyń jumystary qanshalyqty qalyptasyp otyr?
– Meniń bilýimshe, oblysta tirkelgen úkimettik emes uıymdardyń barlyǵy tolyq qýatynda ózderi ustanǵan baǵytta jumys jasap jatpaǵany jasyryn emes. Degenmen, jyl ótken saıyn belsendi jumys isteıtinder qatary kóbeıe túsýde. Qazir 100-den astam úkimettik emes uıym belsendi jumys isteıdi. Úkimettik emes sektordyń ókilderi túrli deńgeıdegi jergilikti atqarýshy organdardyń barlyq keńes berýshi-konsýltatıvtik organdar quramyna enip, joǵaryda atalǵan problemalardy sheshýge belsendi úles qosýda. Buǵan deıin úshinshi sektordyń ózekti máselesi úkimettik emes uıymdardyń aýyldyq jerlerde damymaýy bolatyn. О́tken jyldyń aıaǵyna taman aýyldyq jerlerde jastar máselesimen aınalysatyn 12 úkimettik emes uıym qurylyp, bıyl olar memlekettik tapsyrys boıynsha biraz sharýa jasady.
– Jergilikti bılikpen qarym-qatynastyń birden-bir kórsetkishi – memlekettik áleýmettik tapsyrys. Oblysta bul másele qalaı sheshilýde?
– Shyny kerek, úkimettik emes uıymdardyń damýy memlekettik qoldaýǵa táýeldi. Bul baǵytta memlekettik áleýmettik tapsyrystyń mańyzy zor. Sońǵy eki jylda oblystyń úkimettik emes uıymdary jalpy somasy 500 mıllıon teńge bolatyn 162 áleýmettik jobany júzege asyrdy. Tek ústimizdegi jyly ǵana jas mamandardy qoldaý boıynsha 60 mıllıon teńgeniń áleýmettik jobalary dittegen jerine jetkizildi. Oblystyq jastar saıasaty máseleleri jónindegi basqarma bir jyl ishinde áleýmettik tapsyrys arqyly jastardyń 12 úkimettik emes uıymdary 111,0 mıllıon teńge bolatyn jobalardy oryndady. Bıyl birinshi ret úkimettik emes uıymdardy múgedek balalarǵa arnaýly áleýmettik kómek kórsetýge tartýǵa 16,5 mıllıon teńge qaraldy.
Sońǵy jyldary memlekettik tapsyrysty salalyq qaǵıdat boıynsha ornalastyrý baıqalǵanyna qaramastan, bul jumys oblysta damyp kete qoıǵan joq. Oblystaǵy jeti basqarma ǵana ÚEU-men turaqty túrde ózara is-áreket etedi, memlekettik áleýmettik tapsyrysty júzege asyrady. Qalǵandary týraly olaı aıtýǵa áli erte. Sondaı-aq, oblystyq ishki saıasat bóliminiń bizdiń óńir úshin mańyzdy eki ózekti jobany qarjylandyrǵanyn aıtý oryndy bolmaq. Onyń biri – eńbek qatynastaryn retteý, medıasııany damytý salasy bolsa, ekinshisi – ıpotekalyq nesıelerin óteı almaı otyrǵan azamattarǵa kómek kórsetý bolyp tabylady. Bir qýanyshtysy, bıyl birinshi ret memlekettik tapsyrys aýdandyq deńgeıde engizildi.
– Qaı jumystyń da nátıjeli bolǵany jaqsy. Osy rette, qoǵamdyq damýymyz úshin osyndaı irgeli ister atqaryp júrgenderdi yntalandyrý joldary qandaı?
– Úkimettik emes uıymdar – bılik pen bıznesten keıingi úshinshi sektor. Bul – bir ıdeıa jolyndaǵy adamdar birlestigi. Olar uıymdy kúnkóris kózi, paıda tabý joly dep qaramaıdy, birlesip jalpy áleýmettik problemalardy sheshýge jumylady. Olardyń basty maqsaty biz ben sizdiń ómirińizdi anaǵurlym jaqsyraq jáne sapaly etý bolyp tabylady.Úshinshi sektor ár adamǵa jetýge, kómektesýge tyrysady, qajet etkenderge kómek qolyn sozýǵa daıyn. О́zderiniń ýaqytyn, qýatyn eshteńe dámetpesten basqalarǵa usynady. Muny olar joǵarynyń nusqaýymen emes, óz júreginiń qalaýymen jasaıdy. Sondyqtan olardyń eńbegi qandaı yntalandyrýǵa da laıyq.
Elimizde birinshi ret bizdiń oblysta 2011 jyly «Úzdik úkimettik emes uıym» konkýrsy ótkizildi. Bes nomınasııa boıynsha ótkizilgen konkýrsqa úkimettik emes uıym ókilderi úlken shyǵarmashylyq baıqaý retinde qarap, óz shyǵarmashylyǵyn kórsetti. Bul ózge óńirlerge úlgi boldy desem, artyq aıtqandyq emes, sirá. Kúni keshe ótken úkimettik emes uıymdardyń oblystyq forýmynda 10 úkimettik emes uıym tóraǵalaryna óńirdegi ózekti máselelerdi sheshýge atsalysqany, qoǵamdyq jáne saıası belsendiligi úshin oblys ákiminiń Alǵys haty men 50 myń teńge aqshalaı syılyǵy tapsyryldy. Munyń ózi bılik pen úshinshi sektordyń arasyndaǵy baılanystyń burynǵydan da nyǵaıa túskenin kórsetedi.
– Tatıana Jaqsybaıqyzy, úshinshi sektordyń budan góri de belsendi áreket etýi, damýy úshin qandaı problemalar sheshilse degen oıyńyz bar?
– Jastar uıymdaryna volonterlik qozǵalysty damytýǵa uıytqy bolý kerek der edim. Ekinshi bir ózekti másele, nóldik mólsherleme boıynsha memlekettik tapsyrys bólý bolyp tabylady. Elbasynyń osydan birneshe jyl buryn buqaralyq aqparat quraldarynyń atqarǵan jumystarynyń baǵasyn qarjylaı turǵyda nól paıyzdyq mólsherlememen qabyldaý tapsyrysy bolǵan edi. Sol ýaqytta kóptegen aımaqtyq BAQ belsendi qyzmet jasap, eńbekteri alǵa basqan edi. Alaıda, ókinishke qaraı qazirgi tańda bul mólsherlemeniń paıyzdyq deńgeıi ósýine baılanysty kóptegen óńirlik BAQ-tarǵa az-maz qıyndyqtar týǵyzyp otyr.
Úkimettik emes uıym memlekettik tapsyrysty júzege asyrýǵa kelisim-shart jasasqannan keıin jobany óz esebinen oryndaýy qajet. Qarjylaı jáne saraptamalyq taldaý esepteri qabyldanǵannan keıin baryp olar tólemderin alady. Mundaı kózqaras úkimettik emes uıymdardyń ómir súrý qaǵıdatyn túbegeıli ózgertedi. Biz aqsha tappaımyz, óz mıssııamyzdy oryndaımyz. Sondaı-aq, sońǵy jyldary úkimettik emes uıymdarǵa arnalǵan áleýmettik mańyzy bar tapsyrys baıqaýy kesh jarııalanyp júrgeni de qıyndyq keltirýde. Sol sebepti ÚEU jyldyń ortasy aýǵanda baryp qarjyǵa qol jetkizedi. Osynyń saldarynan uıymdastyrylatyn sharalar asyǵys jasalady, atústilikke jol beriledi. Bul, saıyp kelgende, ÚEU bedeline nuqsan keltiredi. Sondyqtan 2014 jylǵy áleýmettik tapsyrys jyldyń basynda jasalyp, ári qaraı dástúrge aınalsa quba-qup bolar edi dep oılaımyn. Jalpy, bul baǵytta ortaq oılasar máseleler barshylyq. Atalǵan máseleler VI Azamattyq forýmda jan-jaqty sóz bolatynyna senimdimin.
– Sóz sońynda oblystyq máslıhattyń depýtaty retinde tyndyrǵan isterińiz týraly aıta ketseńiz?
– Oblysta kóp sharýalar tyndyrylýda, óńir ekonomıkasynda ilgerileý bar. Jyl saıyn jańa jobalar júzege asyrylyp, áleýmettik máseleler oń sheshimin tabýda. Biz, depýtattar da óz hal-qaderimizshe oblystyń damýyna úlesimizdi qosyp kelemiz. Jeke óz basyma kelsem, oblys ortalyǵynda balalardy beıimdeý ortalyǵyn salýǵa kómektestim. Munda tárbıe alyp jatqan balalar táýelsiz elimizdiń erteńi. Ishterinde bolashaq depýtattar, mınıstrler bar shyǵar. Jerde jatqan bala joq. Men árqashan olarǵa kómektesýge daıynmyn.
Sonymen birge, jýyrda medısınalyq kolledjdiń jataqhanasynyń qaıta jaraqtandyrylyp, paıdalanýǵa berilýine uıytqy boldym. Osy jumystyń arqasynda 280 stýdent turatyn jer taýyp, qýanyshqa keneldi. Jalpy, kúndelikti kómek surap, jumys surap adamdar kóp keledi. Aralarynda ıpotekalyq máselelerin sheshe almaı keletin turǵyndar da bar. Eshkimniń kóńilin jyqpaı, shama kelgenshe máselelerin sheship jatyrmyz. Qysqasy, depýtattar úkimettik emes uıymdarmen tyǵyz baılanysta jumys isteıdi. Bul ilgerileý úshin qajet qaǵıda dep oılaımyn. Alda da bul baǵytta birlese is-qımyl jasaıtyn bolamyz.
Áńgimelesken
Satybaldy SÁÝIRBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Aqtóbe oblysy.