Ol – elimizdegi eń úzdik joba. Onyń ónimderi EKSPO-2017 kórmesine usynylmaqshy
«2006 jyly Reseıdiń Volgograd oblysynda turatyn ápkeme qonaqqa barǵan edim. Olardyń otbasylyq sharýashylyqtary bar. Sonyń yrysyn kórip otyrǵan týystarymnyń turmysy da jaqsy eken. Olardyń jekemenshik alqabynda bıdaıdyń shyǵymdylyǵy 80 sentnerden aınalatynyn estigen kezde tańdanyp qaldym. Jezdem onyń qupııasy topyraqtyń qunarlylyǵynda, ıaǵnı oǵan qoldanatyn tyńaıtqyshtarǵa baılanysty ekendigin tarqata aıtyp berdi. Bıogýmýs paıdalanylatyn baý-baqshalarynyń da jemis-jıdekteri tańdaı qaqtyrady. Sol jolǵy sapardan qatty tolǵanyp qaıttym. Uzaq oılanyp, bıogýmýstyń qalaı daıyndalatynyn ınternetten izdep, gazet-jýrnaldardan oqyp, bes jylǵy tolǵanystyń tobyqtaı túıinin shyǵardym. Sondaǵy alǵa qoıǵan maqsatym – ekologııalyq taza organıkalyq tyńaıtqysh óndirip, ony satý kásibimen aınalysý boldy», – deıdi Esil aýdanyndaǵy Pokrovka aýylynyń turǵyny, jas kásipker Andreı STRELES.
Ol – elimizdegi eń úzdik joba. Onyń ónimderi
EKSPO-2017 kórmesine usynylmaqshy
«2006 jyly Reseıdiń Volgograd oblysynda turatyn ápkeme qonaqqa barǵan edim. Olardyń otbasylyq sharýashylyqtary bar. Sonyń yrysyn kórip otyrǵan týystarymnyń turmysy da jaqsy eken. Olardyń jekemenshik alqabynda bıdaıdyń shyǵymdylyǵy 80 sentnerden aınalatynyn estigen kezde tańdanyp qaldym. Jezdem onyń qupııasy topyraqtyń qunarlylyǵynda, ıaǵnı oǵan qoldanatyn tyńaıtqyshtarǵa baılanysty ekendigin tarqata aıtyp berdi. Bıogýmýs paıdalanylatyn baý-baqshalarynyń da jemis-jıdekteri tańdaı qaqtyrady. Sol jolǵy sapardan qatty tolǵanyp qaıttym. Uzaq oılanyp, bıogýmýstyń qalaı daıyndalatynyn ınternetten izdep, gazet-jýrnaldardan oqyp, bes jylǵy tolǵanystyń tobyqtaı túıinin shyǵardym. Sondaǵy alǵa qoıǵan maqsatym – ekologııalyq taza organıkalyq tyńaıtqysh óndirip, ony satý kásibimen aınalysý boldy», – deıdi Esil aýdanyndaǵy Pokrovka aýylynyń turǵyny, jas kásipker Andreı STRELES.
Onyń kásipkerligin syrttan baqylaǵan adam jaýyn qurtyn maldyń qıyna jiberip, «iritip-shiritip», sodan da aqsha jasaıdy eken-aý dep túsinýi yqtımal, biraq, ne deseńiz de, munysy bıznes bolyp tabylady. Andreı Vıktorovıchtiń kásipkerligindegi negizgi óndirgish kúshter – qurttar, olar «Vladımırskıı Staratel» tuqymy atalady.
– Atynyń ózi aıtyp turǵandaı, qurttardy Reseıdiń Vladımır óńirinen ákeldim. Almatyda bir kásipker jaýyn qurtynyń «kalıfornııalyq» dep atalatyn túrin satady eken. Biraq, ol qurtqa qaraǵanda vladımırlik jándik sýyqqa tózimdi. Sondaı-aq, munyń tuqym taratýy joǵary, ıaǵnı orta eseppen jylyna bir analyqtyń 10 dernásili ómirsheńdik tanytady. Endeshe, sharýashylyqta ónimdilik te oıdaǵydaı bolady. Eń qyzyǵy – kalıfornııalyq tuqymnyń daǵdylanǵan orny bolady. Bul degenimiz – bastapqyda qurttyń damyǵan ortasyn, ıaǵnı túrli qospalary bar qıdyń quramyn ózgertýge bolmaıdy. Al bizdiń qurttar oryn talǵamaıdy. Sondyqtan bizge qurttyń «Vladımırskıı Staratel» túri tıimdi dep uıǵardyq, – deıdi Andreı Streles.
Qurttardy ósirip, odan bıogýmýs alý úshin qajetti 1 mıllıon jándikti 8 mıllıon teńgege satyp alý kerek bolatyn. Ol úshin kásipker aýdandyq Jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bólimine ótinish bildirip, qujattary maquldanǵan soń «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy boıynsha 15 mıllıon teńge nesıe alady. Kásipker úshin reseılik jobanyń patenti men lısenzııasy, sondaı-aq tehnologııasy arzanǵa túsken joq. Sondaı-aq, óndiriske qajetti 2 seperator men 10 tonna tyńaıtqysh ta sol qarjynyń esebinen alynǵan. Sodan beri bıyl ekinshi jyl jas kásipker aýyl sharýashylyǵy óndirýshileri úshin organıkalyq tyńaıtqysh óndirýmen aınalysýda.
Osy rette: «Bul tyńaıtqysh qalaı jasalady?» degen saýal kimniń bolsyn kókeıinde turary sózsiz. 5 gektar jeri bar kásipkerdiń jyljymaıtyn múlik retindegi qoımalary bar. Onyń basyndaǵy jumys úderisin baqylaǵan bizdiń kórgenimiz 4-5 qatar etip úıilgen shıkizat jáne onyń ishine jiberilgen qurttar. Sol qurttar quramyna maldyń qıy, aǵash untaǵy, japyraqtar qosylǵan shıkizattan ózderine azyq taýyp, nátıjesinde bıogýmýs daıyndap shyǵarady. Qurttar bir úıindige 45 kún shamasynda turaqtap, osy merzimde qaldyqty óndiriske jaramdy etedi eken. Al jándikterge qajetti ylǵaldy, jylýdy, qyshqyldyqty jasaý isine tııanaqty adam úshin aýyrtpalyq týdyrmaıdy. Bıogýmýstyń bir kılogramy – 300 teńge. Al qurtty asyraýǵa ketken shyǵyn – mal qıy men adamnyń muqııat eńbegi. Bir jarym jyl buryn satylyp alynǵan bir mıllıon qurt sany búginde 32 mıllıonǵa jetken. Endi ózi de qurt satýmen tabysyn tolyqtyra alady. Oǵan qyzyǵýshylyq tanytatyndardyń qatary kún sanap ósýde.
Bizdiń óńirde bul óndiristi birinshi bolyp qolǵa alǵan adam Andreı Vıktorovıch dep senimmen aıta alamyz. Sharýashylyqtyń esep-qısabyn ózi júrgizetin ol bıyl 15 tonna bıogýmýs satqanyn, odan qaltasyna 12 mıllıon teńge paıda túskenin aıtady. Al alǵan nesıesiniń 15 mıllıon teńge ekenin, onyń 4,5 jylǵa berilgendigin eseptesek, bul, árıne, kóńil kónshiterlik nátıje. Al osydan alty jyl buryn ol 5 gektar alqapqa kartop egip, ony satýmen aınalysýdy bastaǵan eken.
– Birinshi jyly kartoptyń gektary 8-12 tonnadan aınalǵan-tyn. Sondaı-aq, ósimdiktiń aýrýlary kóp bolyp, ónimniń sapasy da tómen boldy. Al qazirgi jaǵdaıymyz basqasha. О́tken jyly 5 tonna kartop egip, ár gektardan 36 tonnadan ónim alsaq, bıylǵy ónimdilik 50 tonnaǵa jetti. Bul – bıogýmýsty paıdalanýdyń nátıjesi. Sondaı-aq, ónimniń saqtalý merzimi 50 paıyzǵa jaqsardy. Sondyqtan bıyl ónimniń jartysyn qysta qoımada saqtap, jaz aıynyń basynda, baǵa kóterilgen kezde naryqqa shyǵarmaqpyz. Sapa 2-3 esege joǵarylaǵandyqtan, ónim buzylady degen qorqynysh joq, – deıdi isker jigit.
Ol búginde óz kásipkerligin franchaızerlik tásilge salýdy da kózdep otyr. Oǵan elimizdiń túkpir-túkpirinen, tipti, sheteldikterdiń de qyzyǵýshylyǵy bar.
– Kýveıt memleketiniń jáne Almaty oblysynyń eki kásipkerimen kelisimshart jasamaqpyn. Úndister de jıi baılanysyp júr. Bul – úlken naryqqa aparar jol. Internet arqyly kúnine 100-den asa hat alamyn. 8 qazan kúni Máskeýde «Álemde jemshóp óndirisin damytýdyń bolashaǵy» atty halyqaralyq forýmǵa qatysyp qaıttym. Bul da iskerlik baılanystyń alǵashqy baspaldaǵy bolsa kerek. Al eń bastysy jáne men úshin eń mańyzdy oqıǵa sol – bıylǵy jyldyń 18 qazanynda Nazarbaev Ýnıversıtetindegi qazylar alqasy 400 jobanyń ishinde meniń «Ekologııalyq eginshilik» atty jobamdy eń úzdik dep baǵalaýy boldy. Ondaǵylar endigi kezekte meniń ónimderimdi EKSPO-ǵa usynbaq, – degen sózimen kásipker óziniń bıznestiń úlken jolyna túsýge daıyn ekendigin ańǵartty.
Kásipker týǵan-týystar men aýyldastar úshin de ıgi jumys atqarýda. Onyń qaramaǵynda 8 adam turaqty jumys isteıdi. Al bıylǵy kókónis naýqany kezinde aýyldyń 20 adamy qosymsha jumyldyrylyp, olar da óz tabystaryn alǵan. Turaqty jumysshylardyń eńbekaqysy 50-70 myń aralyǵynda. Kásipker keler jyly sáti tússe, osy salany odan ári damytýdy maqsat etetinin aıtyp, qolǵa alǵan isine degen jaqsy talpynystarynyń bar ekenin jetkizdi. Onymen ol óńir ekonomıkasyna, aýyl sharýashylyǵy ónimdiligin arttyrýǵa, óndiriletin azyq-túliktiń tabıǵı qunaryn jaqsartýǵa, jerlesterine turaqty jumys ornyn qalyptastyrýǵa óz septigin tıgizýdi josparlaıdy.
– Meniń maqsatym – 5 jyldyń ishinde ózime tıesili alqaptaǵy topyraqtyń quramyn 100 paıyz qunarly etý. Nazarbaev Ýnıversıtetinde bolǵanymda onda kóptegen zııaly adamdarmen tanystym. Onyń ishinde sheteldikter de boldy. Damyǵan elder azyq-túlik sapasyna barynsha mán beredi. Olar aýrýdyń 50 paıyzy durys tamaqtanbaýdyń kesiri degen pikir aıtady. Al búgingi bizdiń baý-baqsha ónimderimizde hımıkattardyń kóp ekendigin moıyndaımyz. Hımııalyq tyńaıtqyshtardyń 70 paıyzy topyraqtyń quramynda qalsa, 30 paıyzy ósimdikke sińedi. Bul adam densaýlyǵyna úlken zııan. Amerıkada bıogýmýs jasaýmen aınalysatyn 700 kásiporyn bar. Ondaǵy Úkimettiń sheshimimen hımııalyq tyńaıtqysh óndirýshiler demeýqarjy almaıdy, esesine organıkalyq tyńaıtqysh óndiretinder jaqsy qoldaý kóredi. Olarda bul zań 1979 jyldan beri bar. Biz ony qazir ǵana qolǵa alyp jatyrmyz. Al egistikke qı túrinde tastalǵan tyńaıtqyshtyń quramy daıyn bıogýmýstan 20 ese tómen, – deıdi.
Elbasynyń bastamasymen búginde «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý týraly sóz bolyp, elimiz BSU-ǵa kirýdi maqsat etip jatqan shaqta otandyq ónimimizdiń tabıǵılyǵy men sapasy jyldan-jylǵa jaqsartylýy qajet. Endeshe, eliniń de, óziniń de erteńine tereń úńilgen kásipkerdiń de bıogýmýs túrlerin óndiretin úlken kásiporynnyń qabyrǵasyn qalamaq oıy da oryndy.
– Suıyq bıogýmýs jasaýdy da qolǵa alsaq deımin. Birinshiden, qurǵaq bıogýmýsta 55 paıyz ylǵal bolady. Ony qurǵatqan kezde ónimniń 45 paıyzy joǵalady. Sondaı-aq, úlken alqaptarǵa egilgen dándi daqyldarǵa suıyq tyńaıtqysh qoldanǵan yńǵaıly. Bul álemdik tájirıbede dáleldengen. Al qurǵaq bıogýmýsty shaǵyn alqaptarǵa, kókónis egiletin jerlerge sepken tıimdi, – deıdi ol.
Búginniń ózinde Andreı Strelestiń kásibine ınvestısııalyq qoldaý bildirgisi keletin kompanııalar barshylyq. Tipti, sheteldik ınvestorlar da az emes. Alaıda, sońǵy usynys jasaǵan otandyq uıymnyń nıeti kásipkerdiń kóńilinen shyqqandaı. Onda «Tehnologııalyq damý jónindegi ulttyq agenttik» AQ kerek qarjyny eshqandaı ósimsiz alýdy usynyp otyr. Al «KazAgroInnovasııa» AQ jas kásipkerdiń óndirgen ónimine ózindik saýda belgisi men taýar oramalarynyń úlgisin jasap berý tapsyrysyn oryndaýda. Kásipker óz sózinde memlekettiń qoldaýymen óz armanynyń shyndyqqa aınalyp jatqanyna rızashylyǵyn bildirdi. Búgingi tańda ekologııalyq taza organıkalyq tyńaıtqysh jasaýmen aınalysatyndar óńir turmaq, respýblıka aýmaǵynda saýsaqpen sanarlyq.
– Men Nazarbaev Ýnıversıtetinde bolǵanymda 18 adammen kelisimshart jasadym. Olarǵa men óndiristiń tehnologııasyn túsindirdim, kásiptiń qalaı júrgiziletinin óz tájirıbemnen aıttym. Olar endi aldaǵy jyly menen qurt satyp almaqshy, – dep kásibiniń búge-shigesine deıin jasyrmaı júrgen oǵan: «Bıznes qupııasyn saqtaý jetistikke, tabysqa jetýdiń negizi dep sanamaısyz ba?» degen saýaldy qoıýǵa týra keldi.
– Joq, men odan qoryqpaımyn. Bizdiń óńir alqapqa baı. Ony qamtý úshin meniń 10 jyldyq eńbek resýrsym qajet. Basqa oblystar taǵy bar. Sondyqtan bul isti qolǵa alýǵa nıeti bar adamdar bolsa, quba-qup, – deıdi jany jaısań jan.
О́zi 2000 jyly Pokrovka aýylyndaǵy aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmynda agronom-ekonomıst mamandyǵy boıynsha alǵan bilimin tereńdetýdi kózdeıdi. Biz onyń boıynan óz betinshe izdenýdi, jigerlilik, iskerlikti, jan-jaqtylyqty baıqaǵan soń, bul asýdyń da oǵan qıyndyq týdyrmaıtynyna sendik.
– Meniń maqsatym – óndiristi keńeıtý, qurttyń sanyn 10 mıllıardqa jetkizý. Sol kezde óńirimizdegi aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn qunarlandyrýǵa úles qosýmen qatar, qus fabrıkalaryna arnalǵan qosymsha qorek jasaýǵa múmkindik týady. Qustar qurttardy jaqsy kóretinin bilemiz. Oǵan meniń esep-qısabym dál kelse, 5 jylda qol jetkize alatyn nátıje kórinedi, – degen kásipkerdiń jospary áli de talaı tereńdikke boılaıtynyn baıqadyq.
Gúlgúl QÝATQYZY.
Soltústik Qazaqstan oblysy.