Balýannyń balalyq shaǵy

Týǵan jer, ósken ólkeniń adam ómi­rindegi orny árqashan bólek. Qandaı bıikke kóterilse de qarapaıym tirshilik keshken kúnderi eshkimniń jadynan shyǵa qoımas. Sol sııaqty Jaqsylyq syndy batyrdyń ba­lalyq shaǵy da ózindik órnegimen este qalǵan qymbat kúnder. Jaqsylyq Úsh­kempirov búgingi Baızaq aýdanynyń Tegis­tik aýylynda dúnıege kelgenimen, balalyq shaǵy negizinen qazirgi Dıhan-2 aýylynda ótken eken. Qarapaıym ǵana tirshiligi bar shaǵyn aýyldyń ár belesinde, jotasynda, qyrqasynda áıgili balýan balalyǵynyń izi saırap jatqandaı. Sol aýylda Úshkempir aqsaqaldyń óz qolymen salǵan úıi áli de bar. Jergilikti jurt ol kisiniń ustalyǵyn ańyz qylyp aıtyp júredi. Al tolqyp aqqan Talastyń aryny áli basylmaǵan. Talas ózeni týraly sóz bolǵanda, ol da batyrdyń balalyǵymen baılanysty bolyp shyǵady. Munyń bári de Jaqsylyqtaı jaısań jannyń balalyq shaǵynan syr shertip turǵandaı. Batyrdyń ózi talaı qoı baqqan irgedegi Qaraqaınar jaılaýy da tylsym syrǵa toly. Aýylǵa arnaıy barǵanymyzda, kesek tulǵamen balalyqtyń bal dámin birge bólisken dosy Orazbaı Dáribaev ótken kúnderge sheginis jasap, esten ketpes estelikterimen bólisti. Orazbaı qarııa talaı jyl aýylda mektep dırektory bolǵan, kórgeni kóp azamat eken. Jaqsylyq dosy týraly tebirene áńgi­melep, birge ótken bal dáýrenin eske aldy.

«1959 jyly kolhozdastyrý kezinde sol kezdegi Chapaev atyndaǵy aýyldan kelip, osy jerge qonystandyq. Bir jyldan keıin sol aýyldan Úshkempir aǵamyz da otbasymen kóship kelip, osynda úı saldy. Ol kisi qazirgi Mádimar aýylyndaǵy mektepte sharýashylyq meńgerýshisi bolyp isteıtin. Kúntóre jeńgemiz úı sharýasynda boldy. Meniń ákem malshy edi. Birde qumnan mal aıdap kele jattyq. Bala kúnimiz. Sodan sáske kezinde Toǵyzbaı atamyzdyń úıine túsip, shaı ishtik. Dastarqannan turyp, dalaǵa shyqsaq, bir bala biz aıdap kelgen qoılardy qaıyryp júr eken. Jaqsylyqty sonda birinshi ret kórdim. Buryn tanymaıtyn edim, tanystyq. Sóıtip turǵanda Jaqsylyq «Kún ystyq eken. Talastyń sýyna shomylyp alaıyq», dedi. Búkil aýyldyń balalary sonda shomylady eken. Baryp Talastyń sýyna tústik. Sonda onyń sýdyń astynda birneshe mınýt boıy jata beretinin kórip, qaıran qaldym. Al bizde ondaı joq.

Bala kúnimizde qarbyz urlap ustalǵa­nymyz da bir hıkaıa. Negizi Jaqsylyq menen eki jas úlken bolatyn. Meniń О́mirbaı degen aǵam, Qarahan degen týysymyz úsheýi birge kóp júrdi. Biraq men qaıda barsa olardyń sońynan qalmaımyn. Keıde meni ilestirmeı, úsheýi mingesip ve­losıpedimdi teýip ketedi. Tańerteń qa­rasam, dóńgelegi jarylyp turady. Bir kúni ony saraıdyń ishine tyǵyp qoıdym. Sonda da saraıdy ashyp alyp, aıdap ketip­ti. Bir kúni sońdarynan qýamyn dep abaısyzda jylan basyp ketip, ol aıaǵymdy shaǵyp alǵan. Áıteýir, aýyldyń em-do­myn qoldanyp jatyp bir ajaldan aman qalǵanmyn. Jylannyń shaqqan jeriniń izi áli kúnge deıin bar. Balalyq shaqta osyn­daı qyzyqtar kóp boldy. Mektepti bitir­gen soń úsheýi Semeı qalasyna oqýǵa ketti. Biraq Jaqsylyq qabyldanyp, О́mir­baı men Qarahan qaıtyp keldi. Stýdent kezinde de aýylǵa kelip júrdi. Qala kór­gen, neshe túrli jańalyqtar aıtady. Bir sózinde kúreske qatysyp júrgenin aıtyp qaldy. Endi bala kúnimizde onymen ta­laı kúrestik qoı. Biraq Jaqańnyń bul jolǵy jańalyǵy meni qyzyqtyrdy. «Maǵan da kúresti úıretseńshi», deımin ǵoı. Sonda ol kóp jattyǵý kerek dep qoıa­tyn. Aýyldaǵy balalarmen de kúresti. Baıqaımyn, neshe túrli ádis biledi. Sóıtken Jaqsylyqtyń aty jetpisinshi jyldardyń basynan dúrildep shyǵa bastady. Túrli jarysqa qatysyp, jeńip keledi. Solaı bir kezdegi bala Jaq­sylyq búkil qazaq biletin Jaqsylyq Úsh­kempirovke aınaldy», deıdi Orazbaı Dáribaev.

«Alyp anadan týady» deıdi qazaq. Tektiniń tamyry da tekti. Anasynyń úı sharýasynda bolǵanyn joǵaryda aıttyq. Biraq óziniń shaǵyn dúkeni bolypty. Sol dúkennen ylǵı bir qarııa kelip, kir sabyn alady eken. Anasynyń aıaǵy aýyr bolsa da álgi kisi taǵy bir kelgeninde onyń betin qaıtarýǵa uıalyp, sabyn satyp turǵanynda Jaqsylyqty bosanypty. Sonda álgi adam «Bul da bir jaqsylyqtyń nyshany shyǵar. Balanyń atyn Jaqsylyq dep qoıyńdar», depti deıdi. Anadan asyl týǵan Jaqsylyqtyń ata-babasy da jaı adamdar emes. Orazbaı qarııanyń aıtýynsha, ol kisiniń bir atasy qudyqtyń ishine túsip ketken tanany súırep shyǵarǵan qara kúsh ıesi bolypty. «Dútbaı degen Jaqańnyń arǵy atasy bolǵan. Ákemniń inisi Ábdihalyq sol Dútbaı atamyzdyń alyp deneli bir inisiniń bolǵanyn aıtyp otyratyn. О́zi balýan eken. Biraq sál tutyǵyp sóıleıtin ádeti bolypty. Bir kúni aýyldaǵy qudyqtyń ishine úlken tana túsip ketip, ony álgi kisi beline arqan baılap jalǵyz ózi súırep shyǵarypty. Ony Ábdihalyq kókemiz jas kúninde kóripti. Biraq, ókinishke qaraı, sol kisiniń esimin este saqtamappyz. Ol da jas kúninde qaıtys bolyp ketipti», dep áńgi­mesin támamdady. Rasynda da, boıda tasyp turǵan bula kúsh, asqaq rýh, uly senim degen dúnıeniń bári de negizden bolsa kerek. Bala kúninde sýǵa shomylýdan aldyna jan salmaǵan Jaqsylyq Úshkempirov bozbala shaǵynan kúreske den qoıdy. Nátıjesinde qazaqtyń jarqyraǵan jaryq juldyzyna aınaldy. Balalyq shaǵy týraly balýannyń ózi de kezinde «Ol kezde qala degendi bilmeıtinmin. Balalyq shaǵym dalada ótti. Jaz bastalysymen qurbylarymmen birge Talas ózeniniń jaǵasynda sýǵa shomylatynmyn. Sýǵa júzýdiń sheberi bolatynmyn. Tipti, sý astyna súńgip jarysqanda aldyma jan salmaıtynmyn. Sý astynda 2-3 mınýt jata beretinmin», dep eske alypty.

Qaraqaınardyń uly jazyǵynda qoı da baǵyp, qara jumys ta istep ósken Jaqsylyq 1968 jyly Semeı qalasyndaǵy maldárigerlik ınstıtýtyna oqýǵa túsý úshin jolǵa shyǵady. Qaınaǵan eńbektiń ortasynda shynyqqan ol mal dárigeri bolýdy armandapty. Sol bir umytylmas kúnder týraly bizge balýannyń týysy ári dosy, Dıhan-2 aýylynyń turǵyny Qarahan Qojabaev áńgimelep berdi. «Biz ony Jaqaı deıtinbiz. Bala kúnimizde Ja­qaı ekeýmiz atpen de, esekpen de qoı baqtyq. Odan Jetibaı aýylyndaǵy ınternatta birge oqydyq. Onjyldyq mektep bizde bolmady da, sol Jetibaıda oqýǵa týra keldi. Mektepti bitirgen soń Semeı qalasyndaǵy maldárigerlik ınstıtýtyna oqýǵa túsý úshin sonda birge bardyq. Poıyzǵa jolseriktermen kelisip minip ketken bizder sonda barǵan soń da vagondarǵa qonyp júrdik. Oǵan táýligine bir som tóleımiz. Vagonda tek uıyqtaıtyn jer bar, basqa jaǵdaı joq. Sodan eki-úsh kúnnen soń maza ketti. Aqyry Ertis ózeniniń boıy­nan páter taptyq. Janymyzda Qordaı aýdanynyń bir jigiti boldy. Biraq Jaqaı oqýǵa tústi de, men túse almadym. Endi aýyl­­ǵa qaıtý kerek. Sony aıtsam, ol jy­lap meni jibermeıdi. Kóńilin qımaı ja­nyn­­da taǵy bir kún boldym da, aýylǵa ket­­tim», deıdi Qarahan Qojabaev.

Jaqsylyq Úshkempirovtiń bala kúngi dostary onyń mektepte sportpen asa den qoıyp aınalyspaǵanyn aıtady. Ara-tura kúresip, birlesip dop teýip, qoı baǵyp qatar óskenimen, dańqty balýan bolady dep eshqaısysy oılamapty. Bári de bolashaq mal dárigeri Jaqsylyqty kóripti. «Bala kúnimizde aýylda kúrestik qoı. Biraq bizde kúrespen aınalysatyn seksııa da bolǵan joq. Kezinde aýyldaǵy Áýesbaı, Kenjehan degen jigitter klýbtyń úlken bólmesinen sport úıirmesin ashty. Biraq Jaqaıdyń ol jaqqa baryp, qatysyp júrgenin kórmeppin. Ol sportpen oqýǵa túsken soń aınalysty ǵoı. Birde aýylǵa keldi. Aty shyqqan kez. Bizdiń úıde otyryp qol kúrestirdik. Jaqaıdyń oń qolynan jeńildim de, sol qolyn jeńdim. Sodan ol SSSR degen jazýy bar ústindegi jeıdesin maǵan sheship berdi. Otbasymyzben aralasyp turdyq. Biz de Almatydaǵy úıinde talaı boldyq. Ol bizdiń úıge kelgende ylǵı dalaǵa jatýshy edi. Sońǵy ret kel­geninde úıge jatty. Biraq ár sózinde «Aman bo­lyń­darshy!» deı berdi. Sonda Ja­qaı mar­qum bizben qoshtasqan eken ǵoı», deıdi Qarahan Qojabaev ótken shaqty eske alyp.

Jalpy, Jaqsylyq Úshkempirovtiń baǵyndyrǵan belesi, alǵan asýy, kóterilgen bıigi kópshiliktiń kóz aldynda. Al batyr­dyń balalyq shaǵy týraly estelikter kózkórgen dostarynyń kókeıinde arada talaı jyl ótse de jańǵyryp tur. Balalyq bal kúnderine kýá bolǵan aýyldyń atyraby, jazyǵy, beli, kóli, bári de armanshyl, eńbekqor bala Jaqsylyqtyń kózindeı bolyp saırap jatyr. Tuǵyry bıik tulǵanyń balalyq shaǵy, jetken jetistikteri, jalpy kelbeti týraly sóz qozǵaǵan aýyl tur­ǵyndary endi óziniń týǵan topyraǵyna Jaqsylyq Úshkempirovtiń aty berilse deıdi. Sebebi keıingi jastar úshin de onyń esimi de, dańqy da ónege. «Ári Jaqańnyń týǵan jerin báriniń de bilip júrgeni jaqsy ǵoı», deıdi kópshilik.

Jambyl oblysy,

Baızaq aýdany