Sazdy-dýmandy qoıylym almatylyqtar kóńilinen shyqty
Mádenıet pen ónerdiń oshaǵy atanǵan Almaty qalasyna shyraıly Shymkentten Ońtústik Qazaqstan oblystyq memlekettik ázil-syqaq jáne satıra teatry gastroldik saparmen kelip, shahar jurtshylyǵyn kúlkige kómip, rıza etti. Elimizde búgingi kúnge birde-bir memlekettik satıralyq teatrdyń joqtyǵyn eskersek, elden kelgen bul óner ujymynyń aıaqalysy ózgelerge de úlgi-ónege bolarlyq.
Sazdy-dýmandy qoıylym almatylyqtar kóńilinen shyqty
Mádenıet pen ónerdiń oshaǵy atanǵan Almaty qalasyna shyraıly Shymkentten Ońtústik Qazaqstan oblystyq memlekettik ázil-syqaq jáne satıra teatry gastroldik saparmen kelip, shahar jurtshylyǵyn kúlkige kómip, rıza etti. Elimizde búgingi kúnge birde-bir memlekettik satıralyq teatrdyń joqtyǵyn eskersek, elden kelgen bul óner ujymynyń aıaqalysy ózgelerge de úlgi-ónege bolarlyq.
Búginde túkke turmaıtyn arzan kúlkimen halyqty aldaı almaısyz. Endeshe, kóziqaraqty kórermenniń ezýine kúlki úıirý ońaılyqpen kelmeıdi. Kerisinshe ózgeni kúldiremin dep júrip, óziń mazaq bolyp qalýyń ábden múmkin. Al shynaıy, qymbat kúlki álbette úlken eńbeksiz, talǵamsyz kelmeıdi. Osy rette, elimizdiń satıra, ázil-ospaq «aýylynda» oıyp oryn alatyn, kórermenniń kózaıymyna aınalǵan shymkenttik «Shanshar» ázil-syqaq teatryn bilmeıtin adam kemde-kem shyǵar. О́ner ujymy qoǵamnyń kóleńkeli tustaryn, ómirde kezdesetin adamdardyń toıymsyzdyǵyn, arsyzdyǵyn, ásirese, aýyldaǵy qarapaıym aǵaıynnyń turmys-tirshiligin, shynaıy beınesin qazaqy qaljyńdarymen, taýyp aıtylǵan ádemi, eshkimdi renjite qoımaıtyn utqyr da oıly ázilderimen astarlap jetkizýde aıtarlyqtaı eńbek sińirip keledi. Buǵanǵa deıin almatylyqtardyń júregin jaýlap, ár keshterin anshlagpen ótkizetin shansharlyqtardyń skech, ıntermedııa janryna qosa, izdenisterge baryp ózderin basqa qyrynan baıqatyp, múmkindikterin kórsetý maqsatynda klassıkalyq komedııaǵa, taza satıralyq kesek dúnıege túren salýy qýanyp, qol soǵarlyq oqıǵa dep bilemiz.
Stýdentter saraıynda ótken «О́gizbaıdyń otbasy» atty sazdy-dýmandy qoıylym avtorlary – teatrdyń bas dırektory, belgili syqaqshy Ýálıbek Ábdiraıymuly men jańadan kelgen jas akter Ǵalymjan Ǵapparov. Spektakldegi oqıǵalar shynaıy ómirde qanshalyqty kórinis tabady degenge kelsek, ol ómirde bar jaıttar. Shyrqy buzylǵan otbasy. О́gizbaıdyń (Júsip Aqshoraev) toǵyz uly úılenip, bir qyzy boı jetip otyrǵanda úıi órtenedi. Sol-aq eken ertesine otyryp qalǵan qyzy ákimniń balasyna turmysqa shyǵyp, qudasy úı salyp beredi. Toǵyz uly toǵyz qalada nápaqa taýyp júrgende, atalarynyń qolyndaǵy tórt kelini, áıeli Shárkúlmen jurttan qalmaıyq dep prodıýsserlik ortalyq ashady. Sodan qutyrǵan otaǵasy О́gizbaı pálen jyl otasqan jubaıy Shárkúldi tastap, jas áıelmen Astanaǵa taıyp otyrady. Kúnderdiń kúninde álgi aılaker áıeldiń mazaǵyna shydamaı, úıine qaıtyp keledi. Kóńili qalǵan áıeli úıge kirgizgisi kelmese de, aǵaıyn-týǵan, kelinderi erli-zaıyptyny qaıta jarastyrady. Otaǵasy bolsa jibergen qateligin moıyndap, keshirim suraıdy. О́gizbaıdyń qurdasy Qyrbaı (Ýálıbek Ábdiraıymov) bolsa, sol otbasynyń is-áreketin syrttaı baıqap, baǵamdaı júrip, kem-ketigin aıtyp júredi. Spektakldiń bas-aıaǵy jumyr, nanymdy oqıǵa, qyzyqty detaldar kóp. Án de, keremet bı de bar, saz da, sóz de, oı da, dýman da bar bolǵandyqtan kórermen bir demmen kórip shyǵady. Al erkek akterlerdiń áıel róline kirip, oınaǵandarynan sonshalyq jasandylyq, artyq qımyl kórmeısiń, ásire, qur aıǵaıdan ada. Jasaǵan qylyqtary, mımıkalary ózderine jarasyp-aq tur. Sondyqtan da eriksiz kúlesiz. Ásirese, jetekshi akterler – Júsip Aqshoraev, Ǵalymjan Ǵapparov, Nurjan Qulshynbaev, atasynyń ustarasyn suraıtyn kelin Ǵalymjan Qalybaev, sháıqor kelin Dáýren Ábıev, Qoqıqaz – Erjan, toqal – Kúnnur Qalmyrzaeva, kelin – Aqmaral Súleımenovanyń akterlik sheberlikterine, jastardyń talaptaryna súısindik. Teatrdyń kórkemdik jetekshisi Raıymbek Seıitmetovtiń shákirti Maqsat Aıtjanov, rejısseri Altaı Samat.
– Bul satıralyq teatrǵa qaıda júrsem de qulaǵymdy túrip, tabys-jeńisterine tilekshi bolyp júrgenderdiń birimin, – dep óz oıyn bildirdi qazaq satırasynyń damýyna óz úlesin qosyp kele jatqan qarymdy qalamger Úmbetbaı Ýaıdın. – Onyń bir sebebi, janry janyma jaqyn bolsa, ekinshisi osy teatrdyń alǵashqy ashylý saltanatyna qatysyp, tileksóz bildirgen edim. Qoıylym maǵan unady. Birinshiden, jasandy eshteńe baıqalmady. Akterlerdiń júris-turysy deımiz be, sóılegen sózderi, kúlgen kúlkileri deımiz be – bári-bári tabıǵı, nanymdy. «Ár zamannyń ózine laıyqty sózi bar», dep Bazar jyraý aıtqandaı, qoıylymdaǵy kúlki ótken shaqtyń kúlkisi emes, osy shaqtyń kúlkisi. Degenmen, áli de jaqsy rejıssýra kerek.
Teatrdyń tarıhyna kelsek, 2009 jyly sol kezdegi Ońtústik Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Darhan Myńbaı Ýálı men Júsippen aqyldasa kelip, ońtústik óńirlerde jekemenshik ázil-syqaq teatrlardyń kóptigin, endi bir memlekettik satıra teatryn ashyp, komedııanyń klassıkalyq túrine ótýge usynys jasaıdy. Atalmysh qoıylym oblystyq memlekettik ázil-syqaq jáne satıra teatryndaǵy bes jyldyń aıasynda jasalǵan eńbektiń biri.
– О́gizbaıdyń otbasynda bolyp biraz qyzyqqa keneldik, – dep óz oıymen bólisti búginde qazaq satırasynyń aqsaqaly, belgili qalamger Ǵabbas Qabyshuly. – Biraz jaqsy kúlki boldy, oqıǵa bar. Ásirese, zalda otyrǵan jastar óte jyly qarsy aldy. Qazir qymbat kúlkige zárý bolyp júrmiz. Menińshe, osyndaı dúnıeler kerek. Qabyldaýǵa jeńil kóringenmen, biraz sharýany ańǵartatyn spektakl. Atalmysh teatrǵa bes jyl tolyp otyr. Aldaǵy ýaqytta kúlkiniń qazynasy jatqan aýyz ádebıeti bar, sonaý B.Maılın bastaǵan ázil-syqaqshylardyń pesalary, bolmasa pesaǵa suranyp turǵan oqıǵalar bar, soǵan ssenarıı jazyp, sahnaǵa shyǵarsa. Qazir satıra joq dep synap jatady. Nege joq – bar. Ony aıtatyndar – oqymaıtyndar. Keshegi Ospanhan Áýbákirov, búgingi Úmbetbaı Ýaıdınniń dúnıelerin paıdalanyp, teatrdy qymbat kúlkimen kóterý kerek. Arzan kúlki ol ýaqytsha.
Elimizde memlekettik satıralyq teatr bar ma degenge kelsek, 1978 jyly «Tamasha» ázil-syqaq teatry «Qazaqstan» ulttyq telearnasy janynan ashylyp, memlekettiń qaraýynda bolǵan-dy. Keıin bólinip, jeke otaý quryp, búginde óz kúnin kórýde. Basqa teatrlar da solaı. Aqtóbede «Eki ezý» teatry bolǵanmen, olardy oblystyq drama teatrǵa qosypty dep estidik. Memleketimiz ázilge jeńil-jelpi janr dep qaraıtyn bolýy kerek, ne Astanada, ne Almatyda bir satıra teatry joq. Al kórshi Reseıdegi memlekettik satıralyq teatrlar óz aldyna, osy janrda júrgen akterlerin (Zadornov, Hazanov, Petrosıan, t.b.) bastaryna han kóterip, bárine halyq ártisi ataǵyn bergen.
Jaqynda teatr óziniń bes jyldyq mereıtoıyn atap ótip, onda osy ýaqyt aýanynda ne istep, ne qoıǵandary jaıly esep bermek. Buǵanǵa deıin teatr S.Ahmadtyń «Kelinder kóterilisi», qyrǵyz avtory Ábdimomynovtyń «Aldar-kóse», D.Isabekovtyń «Bonoparttyń úılenýi», t.b. qoıylymdar qoıǵan. Bir jaǵymdy jańalyq, teatrǵa burynǵy Shymkent kınoteatrynyń ǵımaraty berilipti. Bul ıgilikti qadam jergilikti bıliktiń ónerge degen kózqarasyn bildirse kerek.
Teatr basshysy Ýákeńniń aıtýynsha, búgingi qoıylymnyń negizgi ıdeıasy – qazir qolynan óner kele me, kelmeı me, áıteýir bolmashy bir tirlikpen jurttyń aldap aqshasyn alyp, toıǵa qyzmet jasap júrgen prodıýsserlik ortalyqtardy ájýalaý, sonymen qatar, toqalǵa aldanyp, qudaı qosqan qosaǵyn tastaǵandardyń aqyr sońynda óziniń otbasynan artyq eshteńe joqtyǵyn azyn-aýlaq satıra tilimen, ázil-ospaqpen kórsetý.
–Bizdiń bul qoıylymymyz úlken dramalyq spektakl degenge jatpaıdy, shamamen mıýzık-holl baǵytyna jaqyndaý, – deıdi belgili ssenarıst, akter Ýálıbek Ábdiraıymov. – Ekinshi maqsatymyz – halyqty osyndaı klassıkalyq spektaklderge úıretý. О́ıtkeni, kórermenderimiz «Shanshar», «Bazar joq», t.b. teatrlar dese ǵana kórýge baryp, jeńil-jelpi ıntermedııalar kóredi. Bul joly da bizdiń atymyzdy estip, «Shanshar» dep oılap kelgen bolýlary kerek. Biraq, baıqaımyz keıbir kórermenderimiz «oı, mynaý bir keremet dúnıe ǵoı», dep ketip barady. Menińshe, bul teatrǵa baryp, spektakl kórmegenderdiń sózi. Mine, bizdiń oıymyz osylaı kórermendi jaımen tárbıelep, úlken teatrlarǵa tartý. Aldaǵy josparlarymyz óte kóp. Tek qarjy tapshylyǵy qınaıdy, bolmasa munan da úlken ádemi spektaklder qoıýǵa teatrdyń múmkindigi jetedi.
Iá, búginde qysqa-qysqa kúlkini tek konserttik baǵdarlamalardyń ara-arasynda ǵana kóretinimiz ras. Endeshe, provınsııadan kelip, jastardy baýlıtyn, jastarǵa tárbıe beretin bas-aıaǵy, oıly da salmaqty kúlkisi bar birtutas oqıǵaǵa qoıylǵan dúnıe ákelip, kórermenderine kóńildi kesh syılaǵan teatr ujymyna sáttilik, shyǵarmashylyq tabystar tileımiz.
Gúlzeınep SÁDIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».