Dúbirge toly dúnıe

Tımoshenkony bosatý da, bosatpaý da qıyn

Ýkraınanyń qazirgi úkimeti, prezıdent Vıktor Iаnýkovıch eldiń burynǵy úkimet basshysy, túrmede otyrǵan Iýlııa Tımoshenkony túrmeden bosata ma, joq pa degen suraq, soǵan qatysty áńgime beleń alyp tur. Bul el ishinde de, syrtta da aıtylady.

Onyń aıryqsha taǵdyrlyq mańyzy bar. Búkil bir eldiń saıasatyn, baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýǵa áser etpek. Osy aıdyń aıaǵyna taman Vılnıýste «Shyǵystyń seriktestik» sammıti ótedi. Sonda Ýkraınanyń Eýroodaqqa assosıasııalyq múshe­likke qabyldanýy sheshil­mek. Sonda sheshimge sol Iý.Tımo­shenkonyń bosatylýy jol ashpaq. Bul – Batystyń, AQSh-tyń talaby.

Tımoshenkony bosatý da, bosatpaý da qıyn

Ýkraınanyń qazirgi úkimeti, prezıdent Vıktor Iаnýkovıch eldiń burynǵy úkimet basshysy, túrmede otyrǵan Iýlııa Tımoshenkony túrmeden bosata ma, joq pa degen suraq, soǵan qatysty áńgime beleń alyp tur. Bul el ishinde de, syrtta da aıtylady.

Onyń aıryqsha taǵdyrlyq mańyzy bar. Búkil bir eldiń saıasatyn, baǵyt-baǵdaryn aıqyndaýǵa áser etpek. Osy aıdyń aıaǵyna taman Vılnıýste «Shyǵystyń seriktestik» sammıti ótedi. Sonda Ýkraınanyń Eýroodaqqa assosıasııalyq múshe­likke qabyldanýy sheshil­mek. Sonda sheshimge sol Iý.Tımo­shenkonyń bosatylýy jol ashpaq. Bul – Batystyń, AQSh-tyń talaby.

Kóziqaraqty jurtqa Iý.Tı­mo­shen­konyń nege jazalanǵany bel­gi­li. Reseımen «gaz kelisimshartyn» ja­­sa­ǵanda, eldiń múddesine qaıshy áre­­ketke barǵany úshin jeti jylǵa sot­talǵan. Bul – qylmystyq jaǵy. Munyń saıası da jaǵy bar: ol – qa­zirgi prezıdent Iаnýkovıchke alda­ǵy saı­laý­da negizgi opponent. Ha­lyqtyń, saılaýshylardyń birazy japa shekken qaıratkerge yqylasy aýyp ketýi ábden múmkin. Onyń ústine, ony jaqtaıtyn bedeldi saıası kúsh te bar. Sondyqtan, Iаnýkovıch onyń túrmeden shyqpaǵanyn qalaıdy.

Batys bul máseleniń saıa­sı jaǵyna kóp mán bóledi. Iý.Tı­moshenkonyń sottalýynyń máni sol saıasatqa baılanysty deıdi. Sondyqtan da Ýkraına Eýroodaqtaı ekonomıkalyq uıymǵa kirýi úshin saıası qýdalaýǵa barmaýǵa tıis. Ondaı jaǵdaı oryn alyp otyrǵanda, Eýroodaqtyń qaqpasy ashylmaıdy. Al Ýkraınanyń oǵan kirgisi keledi. Bul – eldiń kóptegen bergi saıasaty. Kezinde Batysqa bet burýdy qazirgi oppozısııa bastap, al V.Iаnýkovıch Reseıge baǵyt ustaǵany belgili. Endi ol da Batysqa burylǵan. Batys Iý.Tımoshenkony bosatýdy talap etedi.

Qazir qyzyq jaǵdaı qalyp­tasyp otyr. Eldiń múddesi úshin Iý.Tı­moshenkony bosatý da qajet shyǵar. Bul jerde V.Iаnýkovıchtiń, sondaı-aq, Aımaqtar partııasynyń (parlamentte sheshim qabyldaý úshin) yqylasy kerek. Biraq bu­rynǵy premer-mınıstrdi qalaı da qaralaý naýqany kezinde oǵan qarsy jańa qylmystyq aıǵaqtar shyqty. Buryn «gaz kelisimshartymen» aıyptalsa, endi onyń budan áldeqaıda buryn úkimet basshysy bolǵan Pavel Lazarenkomen birge jasaǵan qylmysy qosyldy. Bul jóninde AQSh-ta jáne Shveısarııada is qozǵalypty. Bul azdaı, Iý.Tımo­shenkony bir bıznesmenniń ólimine qatysy barlyǵy da aıtyla bastady.

Budan keıin burynǵy premer­diń prezıdent kúresine qosylyp, V.Iаnýkovıchke opponent bolýy ekitalaı sııaqty. Sodan da Eýroodaq basshylyǵynyń yńǵaıyna jyǵylyp, bosata salýǵa da bolǵandaı-aý. Biraq burynǵydaı bireý emes, úsh birdeı qylmys arqalaǵan adamdy qalaı bosatarsyń? Munyń ózi de zańsyzdyq, el bedeline nuqsan keltiretin jaǵdaı emes pe? Tipti, muny Brıýsseldiń ózi qalaı qabyldaıdy? Sóıtse de, Joǵarǵy Rada Iý.Tımoshenkony emdelýge bosatty. Biraq birjola emes.

Ýkraına qaýymy kúrdeli jaǵ­daıdy bastan keship otyr. Burynǵy odaqtas, týysqan degen eldermen irgeni bólip, Batysqa qaraı burylmaq. Sodan baqytyn taba ma, kim bilgen. Tipti, assosıasııaǵa qabyldanǵanmen, ol Eýroodaqqa múshelik emes. ...Alda bul eldi biraz belgisizdik kútip tur.

Elderge eńbek mıgranttary kerek pe?

Qazir Reseı qoǵamynda eńbek mıgranttary týraly másele aıryqsha ótkir qoıylyp otyr. Júrgizilgen saýaldamaǵa qaraǵanda, búkil reseılikterdiń 73 paıyzy, al máskeýlikterdiń 80 paıyzy olardy elden alastaý kerek degen pikirdi qoldaıdy eken. Al suraqqa jaýap bergenderdiń 66 paıyzy «Reseı – orystar úshin» uranyn jaqtasa, 19 paıyzy muny fashıstik uran sanaıdy.

Munyń ózi bul elde qazir orys shovınızminiń, orys ultshyldyǵynyń aıtarlyqtaı beleń alǵanyn ańǵartady. Olardyń kópshiligi basqa halyq, ult, násil ókilderine teris pıǵylmen ýlanǵan. Belgili ǵalymdar, saıasattanýshylardyń pikirinshe, bul eń aldymen orys qaýymynyń múddesine qaıshy. Syrttan kelip, osy elde eńbek etip jatqandar el ekonomıkasynyń damýyna aıtarlyqtaı úles qosady. Eger, qazir qalyptasyp otyrǵan kóńil kúıge oraı, eńbek mıgranttaryn shettetý tolyq júzege asyrylar bolsa, ol eldiń saıası da, ekonomıkalyq ta ómirine aıtarlyqtaı nuqsan keltiredi, tipti, birshama álsiretedi.

Máskeýdiń Bırıýlevo aýda­nyndaǵy mıgranttarǵa qarsy oqıǵa – olar eńbek etetin kókónis bazasyn talqandaý jurtty biraz dúrliktirgeni belgili. Sonymen birge, el úkimetiniń de osynaý shetin máselede jaǵdaıdy ýysynan shyǵaryp alǵanyn da ańǵartqandaı. Ultshyldardyń yńǵaıyna jyǵylyp, eńbek mıgranttaryna kózqarastaryn ózgertip, olardy aıyptaýǵa qosylǵany bar. Ultshyldardyń shekten shyqqan áreketterine tózimdilik jasaýmen birge, mıgranttardy qorǵaýǵa kóńil bólmedi. Sonyń saldarynan ásireultshyldar arasynda ǵana emes, jalpy kópshilik qaýymda eldegi kóp kemshilik, atap aıtqanda, jumyssyzdyqtyń, qylmystyń kóbeıýi solarǵa baryp tireletindeı pikir qalyptasqan.

Mıgranttarǵa taǵylatyn keıbir «aıyptarǵa» toqtalaıyq. Ultshyldar bolsyn, olardy qoldaýshylar bolsyn, sol mıgranttardy elde jumyssyzdyqty kúsheıtti, orystardyń ornyn alyp qoıdy degendi aıtady. Sarapshylardyń pikirinshe, negizinen olar orystar atqarmaıtyn, jalaqysy tó­men jumyspen ǵana aınalysady, azǵa qanaǵattanady. Jáne bul jumystaryn, ózderiniń múddesi úshin, barynsha sapaly atqarady.

Sondaı-aq, mıgranttar arasynda qylmys jasaýshylar kóp degen pikir de jańsaq. Eldiń quqyq qorǵaý oryndarynyń málimeti boıynsha, jalpy eldegige qaraǵanda, olardyń arasyndaǵy qylmys kóp tómen. Biraq sol qylmysty badyraıtyp kórsetýge aqparat quraldary da, ultshyldar da, quqyq qorǵaý oryndary da barynsha belsendi aralasady. Sodan da jaǵymsyz pikir qalyptasady.

Reseıge eńbek mıgranttary Tájikstannan, О́zbekstannan, Qyrǵyzstannan barady. Olardyń jaǵdaılary burynnan da ońyp turmasa da, qazir múldem múshkil. Osy jerde Búkilreseılik «Esh­lar» qozǵalysynyń basshysy Ábdýjabarovtyń О́zbekstan prezıdenti Islam Karımovke ashyq hatynan úzindi keltire keteıik: «Peterbýrgte 4 qarasha kúngi mereke kezinde skınhedter eki ózbekti óltirip, 20 ózbekti sabady. Bırıýlevodaǵy oqıǵa kezinde de bir ózbek óltirildi. Bári de eleýsiz qaldyryldy. Bul eldegi elshilik munyń eshqaısyna aralaspady...». Reseıde eki mıllıonnan astam ózbek – gastarbaıter. Osyndaı jaǵdaı tájikterge de, qyrǵyzdarǵa da tán.

Mıgranttar men ultshyldyq máselesi qatar atalady. Ult­shyl­dar mıgranttarǵa qarsy kúres ashyp, óz eline úlken nuqsan keltiredi. Kóptegen órkenıetti elderde mıgranttardyń eńbegi ekonomıkalarynyń damýyna aıtarlyqtaı úles bolyp qosylady. Damyǵan Germanııa buǵan jaqsy mysal. Saýd Arabııasynyń búkil qyzmet kórsetý salasy eńbek mıgranttarynyń moınynda. Birik­ken Arab Ámirlikteri týraly da osyny aıtýǵa bolady. Ásirese, óndiristik keńistigi úlken, biraq eńbek resýrstary shekteýli elder úshin bul – úlken rezerv. Muny reseılikter ǵana emes, basqalar da eskerse, jón-aý deısiń.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».