Jibek joly boıyndaǵy Saryaǵash óńiri – arǵy-bergi tarıhymyzdaǵy talaı ıgi jaqsylarymyzdyń tabany tıip, izi qalǵan kıeli, kóne meken. Árirekten sóz qozǵasaq, jelmaıasyna minip, Jeruıyq izdegen Asan qaıǵy babamyzdyń Keles boıyn: «Bal tatyǵan sýyń-aı, Qalyń qamys nýyń-aı», dep tamsana jyrlaýy bul ólkeniń shybyq shanshysań shynar ósetin nýly da sýly jer ekenin pash etse kerek. О́tken ǵasyrdyń ortasyna taman Saryaǵash arasanynyń ashylýy respýblıka jurtshylyǵyna keńinen tanymal, elimizdiń ońtústigindegi irgeli emdik-saýyqtyrý orny – «Saryaǵash» shıpajaıyn dúnıege ákeldi. Sodan bergi ýaqytta bul shıpajaıda 780 myńnan astam adamnyń tabandarynyń taby qalǵanyn, osy saýyqtyrý ornynan em alyp, dertterine shıpa tapqandaryn maqtanysh tutamyz.
Jibek joly boıyndaǵy Saryaǵash óńiri – arǵy-bergi tarıhymyzdaǵy talaı ıgi jaqsylarymyzdyń tabany tıip, izi qalǵan kıeli, kóne meken. Árirekten sóz qozǵasaq, jelmaıasyna minip, Jeruıyq izdegen Asan qaıǵy babamyzdyń Keles boıyn: «Bal tatyǵan sýyń-aı, Qalyń qamys nýyń-aı», dep tamsana jyrlaýy bul ólkeniń shybyq shanshysań shynar ósetin nýly da sýly jer ekenin pash etse kerek. О́tken ǵasyrdyń ortasyna taman Saryaǵash arasanynyń ashylýy respýblıka jurtshylyǵyna keńinen tanymal, elimizdiń ońtústigindegi irgeli emdik-saýyqtyrý orny – «Saryaǵash» shıpajaıyn dúnıege ákeldi. Sodan bergi ýaqytta bul shıpajaıda 780 myńnan astam adamnyń tabandarynyń taby qalǵanyn, osy saýyqtyrý ornynan em alyp, dertterine shıpa tapqandaryn maqtanysh tutamyz.
2002 jyldyń 24 qazany «Saryaǵash» kýrortynyń tarıhyndaǵy eleýli kún bolyp jazylyp qaldy. Osy kúni Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev Ońtústikke kelgen saparynda kýrortqa atbasyn alǵash ret buryp, onyń tynys-tirshiligimen tanysqan bolatyn. Bas korpýs aldyndaǵy qysqa júzdesýinde:
«...Saryaǵashtyń shıpaly sýyna senim mol. Maǵan jyl saıyn osy kýrortta jıyrma myńnan astam qazaqstandyqtyń saýlyqtaryn túzep qaıtatynyn aıtty. Bul «aýyrmaýdyń jolyn izdeýdiń» bir baǵyty osy jaqqa jeteleıtinin kórsetedi. Barshańyzǵa densaýlyq tileımin. Saryaǵash halyqtyq sanatorıı eken. Ony áli jaqsartyp, kórkeıtemiz», degeni el esinde jattalyp qaldy. Nursultan Ábishuly osy sózimen saýyqtyrý ornynyń gastroentrologııalyq, ýronefrologııalyq aýrýlar jıi kezdesetin bizdiń respýblıkamyz úshin mańyzdylyǵyn dóp basyp aıtyp, kýrorttyń aldaǵy ýaqytta zaman talabymen úndese jańǵyrýyna yńǵaıly jaǵdaı týǵyzylyp, qajetti qoldaý tabatyndyǵyn meńzegendeı áser qaldyrǵan edi. Búgingi kúni, ıaǵnı araǵa nebári on bir jyl salyp, ol shyndyqqa aınaldy. Sol kezeńde kýrortta tórt sanatorıı qyzmet atqarsa, qazir olardyń sany on segizge aıaq basty. Kýrort ornalasqan Kókterek kenti kórkeıip, az ýaqyttyń ishinde sándi kýrort – qalanyń sulbasy kórine bastady. Keshegi naryqtyń qyspaǵyna, búgingi álemdik daǵdarysqa qaramastan Saryaǵash elimizdegi kýrorttardyń brendine aınalyp, em alý men dem alýdyń, tynyǵýdyń barlyq talaptaryna saı ortalyq retinde damyp keledi.
...Janǵa jaıly, tánge dárý beretin Saryaǵash shıpajaıy ózinen-ózi bite salǵan dúnıe emes. Onyń da óz bastaýy, ózindik ómirbaıany bar ekeni belgili. 1946 jyly munaı izdeýshiler kezdeısoq ashqan mıneraldy, ystyq sý úsh-tórt jyl boıy aıdalaǵa atqylap aǵyp jatty. Osy sýǵa túsip, «jabaıy» jolmen emdelip saýyqqandar, arasannyń alǵashqy aqysyz «jarnamashylary» edi. 1949 jyly Tashkent ǵalymdary sýdy zertteýge kirisedi. Sýdyń emdik qasıetin bilgen soń 1951 jyldyń kókteminiń aıaǵynda aýdandyq densaýlyq saqtaý bóliminiń bastamasymen 7 uńǵymanyń janynan uzyndyǵy – 25, eni 10 metr haýyz (basseın) salyndy. Sýǵa túsý dárigerlerdiń qadaǵalaýymen júrgizildi. Sol jyly jaz aıynda mıneraldy sý emhanasynyń qurylysy bastalyp, 1952 jyldyń qańtarynan emdelýshilerin qabyldaı bastaıdy. 250 adamǵa arnalǵan bir qabatty, maıda qurylystar júrgizilip, ol Saryaǵash balneoemhanasy ataldy. Osy kezeńde qazaqtyń ólkelik patologııa ınstıtýtynyń ǵalymdary da mıneraldy sýdyń býyn-tirek, júıke, as qorytý músheleriniń, teri jáne kásibı ýlanýlardaǵy tıimdiligin anyqtaý baǵytyndaǵy jumystaryn bastaıdy. Olardyń arasynda M.Qaıraqbaev, S.Zamıatın, T.Mýlagýlova, I.Jeleznıkov, T.Rýsmanova, A.Adyrhaev, t.b. ǵalymdar boldy. 1953 jyly ólkelik patologııa ınstıtýtynyń dırektory B.Atshabarovtyń uıymdastyrýymen ınstıtýt qyzmetkerlerinen shıpaly sýdyń ártúrli aýrýlarǵa emdik tıimdiligin tekseretin ekspedısııa quryldy. Oǵan basshylyqqa medısına ǵylymdarynyń kandıdaty A.Sokolov taǵaıyndaldy. Qazaqstannyń Ortalyq memlekettik muraǵaty qorynan tabylǵan ekspedısııa basshysynyń shildeniń 4-inde joǵaryǵa joldaǵan raportynyń qazaq tiline aýdarylǵan nusqasynda bylaı delinedi: «Saryaǵash mıneraldy sý kózi, aldyn ala málimetter boıynsha, Qazaqstannyń asa baǵaly sý kózi bolyp tabylady. Alaıda, sýdy paıdalaný eshqandaı medısınalyq talaptarǵa saı kelmeıdi. 520S temperatýradaǵy mıneraldy sý, aldyn ala sýytylmaıdy. Ambýlatorııalyq syrqattardyń kópshiligin (qazirgi ýaqytta 300-den astam syrqat bar) ekspedısııanyń 3 dárigeriniń qarap shyǵýyna múmkindikteri joq. Sý kózi aýmaǵyn sanıtarlyq qadaǵalaý belgilenbegen».
О́zbekstan da óz jerinen burǵylaý barysynda «Saryaǵash» sýynyń absolıýtti balamasy «Tashmınvody» mıneraldy sýynyń kózin ashty. Osylaısha, jer astyndaǵy bir qaınar kózden eki kórshi eldiń jeriniń betine shyqqan emdik sý eki ataýdy ıelendi. Saryaǵash balneoemhanasynyń janynan «Jyly sý» degen aýyl (Qazir «Kókterek» kentiniń, ol bóligi «Eski kýrort» dep atalady) paıda boldy. Sóıtip, eleýsiz meken el nazaryna iligip, dertine shıpa izdegenderdiń san taraý joly osynda toǵysa bastady. Degenmen, «Eski kýrort» saýyqtyrý ornyna qoıylatyn talaptarǵa saı emes edi. Jańa qurylystardyń aýadaı qajettiligi týyndaı bastady. Jańadan, úlken sanatorıı salý máselesi pisip-jetilgen sátte Qazaqstan Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy D.A.Qonaev «Eski kýrortqa» keledi. Bul 1958 jyldyń 30 qarashasy edi. Osy joly Dinmuhamed Ahmetuly óńir basshylarymen birge Saryaǵash mıneraldy sýyna ıelik etip, ony respýblıka halqynyń ıgiligine, densaýlyǵyn jaqsartýǵa qoldaný úshin aýqymdy jumystar atqarý kerektigine kóz jetkizedi. Qonaevtyń Saryaǵashqa saparynyń kýágeri, sol kezde sanatorııde bas esepshi qyzmetin atqarǵan Qaldar Kókeev aqsaqal bylaı dep eske alady:
«Janynda oblatkom tóraǵasy Iskendirov, aýpartkomnyń birinshi hatshysy Bısembaev bar. Shaǵyn ashanada bas dárigerimiz Qasymbekovpen birge tórt-bes kisi qarsy aldyq. Alaqany kúrekteı kisi eken, bárimizge qol berip amandasty. Saryaǵash jónindegi jaılarǵa qanyqqan Dımekeń aýdan basshysyna qarap: «...Osy mańaıdan shıpajaı ashsaq, el Kıslovodskige qańǵyryp nesi bar. Myna aıdaladan úlken kýrort salýǵa kóp kúsh, qarajat qajet. Shymkentten arnaıy osy kýrorttyń qurylysymen ǵana aınalysatyn mekeme ashyńdar. Qurylysshylardy jumystan soń úıdi-úıine jetkizip salý úshin arnaıy jabdyqtalǵan kólik bolsyn. Iske búginnen bastap kirisýimiz kerek. Jabyla kirispesek, Saryaǵashtan shyǵyp jatqan mıneraldy sýdan aıyrylyp qalatyn túrimiz bar», dedi. Artynsha bir aı óter-ótpesten, 1959 jyldyń 4 qańtarynda Almatydan Ryjkov degen kisi qasyna on adam ertip kelip, bolashaqta salynýy tıis kýrorttyń jobalaý qunyn eseptetti». Jańa qurylys «Úlken Saryaǵash» dep atalyp, «Eski kýrorttan» 1,5 shaqyrymdaı soltústikte, Keles ózeniniń sol jaǵalaýyna jaqyn jerden bastaldy. Júzdegen adamnyń qajyrly eńbeginiń arqasynda 1959 jyldyń 1 naýryzynda bastalǵan «Úlken Saryaǵashtyń» qurylysy araǵa tórt jyldan astam ýaqyt salyp, dálirek aıtsaq, 1963 jyldyń 16 qarashasynda shıpajaıdyń alǵashqy úsh korpýsy men mıneraldy sý emhanasy bitip, paıdalanýǵa berildi. Osy ıgilikti istiń júzege asýyna Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevtyń qosqan úlesi eresen. Sanatorıı ujymy qaıtalanbas qaıratkerdiń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı emdeý-ońaltý kesheniniń ortalyq alańyna bıýstin ornatyp, «Úlken Saryaǵashqa» sińirgen eńbegin eskerdi.
Sanatorıı ómirindegi osynaý aıtýly oqıǵaǵa bıyl 50 jyl tolady. Osy jyldarda sanatorııdiń ósip-órkendeýine baǵyttalǵan qyrýar sharýalar atqaryldy. Ol sharýalardyń júzege asýyna ujymmen birlese aýdan, oblys, respýblıka basshylyǵy da kóp ter tókkeni Qazaqstannyń Ortalyq memlekettik muraǵatynyń qoryndaǵy qujattarǵa túsirilip, qattaýly turǵanyn kózimiz kórdi. Keıingi jyldary taǵy jańadan alty korpýs salynyp, sanatorıı syıymdylyǵy 630 orynǵa jetti. 500 oryndyq ashana men kınozal, myń adam arasan sýyn bir mezgilde ishýge arnalǵan, bul kúnderi Saryaǵash kýrortynyń sımvolyna aınalǵan «bıývet» qurylystary júrgizildi. Balshyq emhanasy salynyp, «Qosqaq» kóliniń tunbaly balshyǵymen emdeý jolǵa qoıyldy. 2010 jyldyń jazynda jańarǵan emhana ashyldy. Shaǵyn qalashyqtaı sanatorııde jyl saıynǵy aǵymdaǵy jóndeýler az bolmady. Birin jóndep bitse, ekinshisi daıyn. Estetıkalyq jaǵdaılarǵa kóńil bólinip, tıimdilik pen úılesimdilik eskerildi. Ár mamannyń jasaǵan eńbegine, kásibı sanatyna qaraı jalaqy tóleý zań aıasynda jolǵa qoıylyp, eńbek tártibi kúsheıtildi. Sanatorııdiń emdik múmkindikterin halyqaralyq standarttarǵa saı deńgeıge kóterý joldary izdestirildi. Dárigerlerdi dáleldi medısına qaǵıdalary boıynsha oqytý júıeli júrgizildi. Emdeý jumysynda klınıkalyq nusqaýlyqtar men klınıkalyq hattamalar engizildi. Jańa emdik-dıagnostıkalyq quraldar satyp alyndy. 2011 jyly bas korpýstyń tıimsizdeý qoldanysta bolǵan «B» blogyna rekonstrýksııa jasalyndy. Birinshi qabattan demalýshylarǵa yńǵaıly tirkeý oryn ashyldy. Zerthana, ÝZT, stomatologııa bólimderi osynda ornalasty. Bas korpýstyń taǵy bir bóligi – kúndizgi stasıonar ashyldy. Munda FGDS, qandy lazermen tazalaý, EKG, emdeýshi dáriger, egý bólmeleri paıda boldy.
Emdeý-ońaltý keshenindegi barlyq korpýstarǵa zaman talabyna saı jóndeý jumystaryn júrgizemiz degen bastapqy jospardy jalǵastyryp, 2013 jyldyń basynan sanatorııdiń eń úlken 170 oryndyq 6-shy korpýsyna kúrdeli rekonstrýksııa jasadyq. Keleshekte osy korpýstyń ishinen dámhana, emhana salynyp, em alý, tamaqtaný máseleleri osynda sheshilmek. Emdeý-ońaltý kesheninde jyl saıyn 20 myńǵa jýyq qazaqstandyqtar densaýlyqtaryn jaqsartyp qaıtýy jalǵasyn tabýda. Emdeý tıimdiligi 99 paıyzǵa jetti. Bul da «Saryaǵash» shıpajaıynyń halyqtyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵyn ulǵaıtýǵa qosqan úlesi dep oılaımyn.
Denine saýlyq izdegen jandarǵa árdaıym kómek qolyn sozǵan Saryaǵash kúni búginge deıin birde-bir ret óz mereıtoıyn ótkizbepti. Mereıtoı degenimiz, qarajat shashyp, daraqylyqpen ótetin jıyn emes. Ol ujymnyń ótkeni men jetkenin zerdeleıtin, kelesheginde kútip turǵan isterge ekpin alatyn, bir sát «biz osyny atqara alyppyz-aý» dep marqaıatyn shýaqty, shabytty shaq bolyp este qalsa kerek. Zańǵar jazýshymyz Muhtar Áýezov: «Orta Azııa kóleminde Saryaǵash sýyna para-par eshbir sý joq», dep teginnen-tegin aıtpasa kerek. Búginde Saryaǵash shıpaly sýymen elimizge ǵana emes, álemge tanylyp otyr.
Baǵlan BATYRShAEV,
«Saryaǵash» emdeý-ońaltý kesheniniń bas dırektory, Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.