Tarıhtyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken ataqty ǵalym Manash Qozybaev ádebıet jazyǵynda da kósile shapqan shyn júırikterdiń biri edi. Shabyt jelkeni kerilgen sátterde júrek tórine qonǵan kórikti oılardy tógip-tógip tastaıtyn. Sóıtip, oqyrmanyn baýraıtyn, oılandyratyn, tolǵandyratyn. Myna bir joldarǵa nazar aýdarsańyz, ony ózińiz de anyq ańǵarasyz. «Ata-babamyz attan túspeı uly saharany óńgergen de, ıgergen de, meńgergen de. Azǵana halyq atústine minip, saıyn dalaǵa sińip, tarydaı shashylsa da, el shetine jaý kelse jan-jaqtan aǵylyp, bir jerden tabylyp, kabylandaı atylǵan ol. Ǵasyrlar kóshine ilesip, ańdyǵan jaýmen tiresip, jeriniń, ultynyń tutastyǵyn saqtaýǵa shaqyrǵan ol... Ulttyq namys – qara bastyń qamy emes, rýdyń ne taıpanyń zary emes, adamzattyń balasy – ultymyzdyń ulyqtyǵy úshin teńdigi men eldigi úshin óteıtin ár pendeniń qaryzy men paryzy bolsa kerek».
Tarıhtyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken ataqty ǵalym Manash Qozybaev ádebıet jazyǵynda da kósile shapqan shyn júırikterdiń biri edi. Shabyt jelkeni kerilgen sátterde júrek tórine qonǵan kórikti oılardy tógip-tógip tastaıtyn. Sóıtip, oqyrmanyn baýraıtyn, oılandyratyn, tolǵandyratyn. Myna bir joldarǵa nazar aýdarsańyz, ony ózińiz de anyq ańǵarasyz. «Ata-babamyz attan túspeı uly saharany óńgergen de, ıgergen de, meńgergen de. Azǵana halyq atústine minip, saıyn dalaǵa sińip, tarydaı shashylsa da, el shetine jaý kelse jan-jaqtan aǵylyp, bir jerden tabylyp, kabylandaı atylǵan ol. Ǵasyrlar kóshine ilesip, ańdyǵan jaýmen tiresip, jeriniń, ultynyń tutastyǵyn saqtaýǵa shaqyrǵan ol... Ulttyq namys – qara bastyń qamy emes, rýdyń ne taıpanyń zary emes, adamzattyń balasy – ultymyzdyń ulyqtyǵy úshin teńdigi men eldigi úshin óteıtin ár pendeniń qaryzy men paryzy bolsa kerek».
Sanaly ǵumyryn eline qyzmet etýge arnaǵan san qyrly tulǵa bul rette de biraz istiń basyn qaıyryp úlgergen eken. Jaqynda «Jyrlarym meniń syrlarym» atty jınaǵy qolyma tıgende osyǵan kóz jetkizdim. О́leńder men oıtolǵamdardan turatyn jınaqty qurastyryp, oqyrmanǵa usynǵan qazaqtyń kórnekti aqyny Kákimbek Salyqov alǵysózinde: «Áıgili Qorqyt atanyń esimi álemdegi sulý áýez, kórkem saz ónerindegi qobyz sarynyna aınalǵandaı, akademık Manash Qozybaevtyń tarıhshy ǵulamalyǵyna sheshendik pen aqyndyq dombyranyń qos ishegindeı úılesken ádemi saryn qosty» – dep jazypty. Al tarıhshy óz óleńderi jaıynda: «Men aqyn emespin, biraq bir qazaqtaı poezııaǵa jaqyndyǵym bar. Keıde syrymdy da, muńymdy da, dosqa aıtylatyn nazymdy da óleń arqyly jetkizgendi unatamyn» deıdi. Bul onyń búkpesiz shyndyǵy. Jınaqqa engen jyrlardy oqı otyryp, aqynnyń sózi men ǵalymnyń óleńi arasynda belgili aıyrmashylyqtar bolatynyn ańǵardyq. Qalaı degenmen, M.Qozybaevtyń óleńderin poezııalyq talap-turǵysynan emes, tarıhshynyń tebirenisi retinde qabyldaısyń. Mysaly, «Abaı toıyna» dep atalatyn myna óleńde:
...Abaı toıy jańǵyrtty,
Ejelgi qazaq dalasyn.
Oıatty ol máńgúrtti,
Qazaqtyń qosyp alasyn.
Osylaı bildi dananyń,
Qalyń eli baǵasyn, – dep tebirense (1995 jyldyń 9 tamyzy), qazaqtyń batyr uly Saǵadat Nurmaǵambetovke arnaǵan óleńinde:
Qulan qypshaq azamat,
Jaýǵa shapqan Kenemen
Qol bastaǵan Saǵadat
El bolǵanda egemen!
Qol bastasa Saǵadat,
Bıikteıdi terezem!
Qojabergen, Jalańtós,
Bógenbaı men Qabanbaı
Atalardan nege kem?! – dep tógiledi. Bul óleńderdi tarıhshynyń tula boıynan quıylyp turǵan shynaıy kózqarasy dep qabyldasaq, baǵasy odan saıyn bıiktemek. Bul sonda óleń ǵana emes, ǵulama tarıhshynyń belgili tulǵaǵa bergen baǵasy, paıymy retindegi júkti de arqalap turǵan shyǵarma bolyp esepteledi.
Kitaptyń alǵysózi erekshe bir ystyq sezim, jyly kóńilmen jazylǵany ańǵarylady. Kemerinen asyryp ta jibermegen, kemeline jetkizbeı de qoımaǵan. О́leń avtorynyń ózi aıtqan paıymyn onan ary nyqtaı, qýattaı, asha túsken. «Ǵalymdyq zor óner, Manash sol mol daryndy aqynjandylyqpen kótermeledi, onyń ústine suńǵyla sheshendik, aqtańger aıtqyrlyǵy, tyńdaǵan jandy uıyta biler sóz ustalyǵy, oqympazdyǵy qosylyp, julqynyp turǵan asaýǵa taý sýyndaı tasqyn kúsh qosa berdi», –deıdi Kákimbek aǵamyz. О́zi aqyn jáne de aqynjandy tarıhshynyń jaqyn dosy retinde Kákimbek Salyqov qana ańǵaryp, aıta alar ıirimder óte kóp ekenin túısindik. О́zi qysqa bolǵanmen óleń shirkinniń múmkindigi mol-aq qoı. «Jyrlarym meniń syrlarym» dep kitaptyń aty aıtyp turǵandaı, munda ǵalymnyń jan syry, júrek lúpili seziledi.
Aqsha bulttaı beınebir,
Bilinbeıdi kóshkeniń.
Qaıtyp kelmes qaıran kún,
Bilinbeıdi ótkeniń, – dep keletin syrly shýmaqtar sonyń dáleli emes pe?!
Jınaq eki bólimnen turady. Endi avtordyń qysqa qaıyrymdy oıtolǵamdaryna nazar aýdaraıyq. «Memleket degenimiz – el men jerdiń quryshtaı myzǵymas birligin beıneleıtin áleýmettik qurylys», «Azamat dep ata-ana, el úmitin aqtaǵan, Otan senimin boıtumar qylyp saqtaǵan, dostyń syryn shashpaǵan, zulymdyqtyń jolyn baspaǵan, segiz qyrly, bir syrly, arly jandy aıtady», «Bolmysy jaratylysynan erekshe zııalylar ǵana zamana tolǵaǵyn júreginen ótkize alady», «Abaı atamyz atadan qalǵan uly qasıettiń birinshisin birlikshildik dese, ekinshisin namysqorlyq dep sanady. Qudaıǵa shúkir, táýelsizdik zamanasy halqymyzdyń namysqorlyǵy joǵary ekenin kórsetti. 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisiniń bir sebebi de osy ulttyq namys», «Eger álem tarıhynda alyp Gomerdi, dala danasy Buqardy ómir súrmedi dep bir sát oılaı qalsań, ómir darııasy kemerinen túsip, Hantáńiri bir qulash shókkendeı bolar edi-aý!».
Minekı, tolǵamdar osylaı tizilip kete beredi. Ataqty tarıhshynyń jalpaq jurtqa belgisiz qyrlary osylaı ashylady. Uzaq tarıhtan úzip, tobyqtaı ǵyp túıip aıtqan tolǵamdardy oqı bergiń, kóńilge toqı bergiń keledi. Aqyndyq sezimmen, tarıhshylyq talǵamnyń úndesken tusynan úzilip túsken marjan sózderdi oqyp, tamsanyp otyrýdyń ózi bir ǵanıbet eken.
Ultqa eren eńbegi sińgen tulǵanyń tarıh ǵylymyna qosqan eseli úlesinen syrt mundaı dúnıeleriniń jeke kitap bolyp shyǵýy ult perzentiniń taý tulǵasyn tolyqtyra, somdaı túskendeı. Keleshek urpaqtyń taǵy bir qajetin taýyp bergendeı. Kákimbek aǵamyz da joǵaryda avtor aıtqandaı shynaıy dostyq paryzyn ótegendeı. Bul bizge de, keıingi urpaqqa da úlgi, ónege!
Jarasbaı SÚLEIMENOV,
«Egemen Qazaqstan».