Alty Alashtyń maqtanyshy Ahmet Baıtursynuly: «Gazet – halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili. Adamǵa kóz, qulaq, til qandaı kerek bolsa, halyqqa gazet sondaı kerek. Gazeti joq jurt basqa gazeti bar jurttardyń qasynda qulaǵy joq kereń, tili joq mylqaý, kózi joq soqyr sekildi» degen edi. Rýhanı mádenıetimiz ben eldik mártebemizdiń deńgeıin baǵamdaýǵa basty ólshem bolyp kele jatqan osy qaǵıdaǵa súıensek, kópshiliktiń ne oqyp júrgenine qarap, oı-sanamyzdyń, turmys-tirshiligimizdiń túr-turpatyn ańǵarýǵa bolatyn sekildi.
Tehnologııalyq jetistiktermen birge aqparat taratýdyń alýan túri paıda bolyp, ınternet resýrstarynyń ómirimizge dendep enýi dástúrli BAQ-ty yǵystyryp, gazettiń joıylýyna ákelip soqtyrady degen daýryqpa áńgimeni týdyrǵany málim. Bir kezderi telearnalardyń damýyna baılanysty gazettiń bolashaǵyna kúmánmen qaraǵandar az bolmaǵan, tipti mundaı daqpyrt sózge nebir kommýnıkasııa quraly paıda bolǵan qazirgi qoǵamnyń ózinde erik berip, erip ketip júrgender tabylady. Alaıda álemdik gazet óndirisiniń tájirıbesi aqparat quralynyń qandaı da bir jańa túri oılap tabylǵanyna qaramastan, olardyń júregi damylsyz soǵa beretinin, qoǵam aǵzasymen birge qozǵalysta ómir súretinin búkpesiz dáleldep otyr.
Bul jerde biz ózimiz nan taýyp jep júrgen salany jurtqa nasıhattap, basylymnyń baǵasyn arttyrý maqsatynda sózýarlyqqa salynyp, ishki esebimizdi túgendeý úshin áńgime indetkeli otyrǵanymyz joq. Iаkı bolmasa gazet oqyǵysy kelmeıtin keıingi jastarǵa kósemsip aqyl aıtpaq oıymyz taǵy joq... Bankte nesıe qujatymyzdy toltyryp otyrǵan qazaqtyń qarapaıym qara balasynyń: «Qaı jerde jumys isteısiz?» degen suraǵyna gazettiń atyn, qyzmetimizdi táptishtep aıtyp berdim. Qaǵazdan kózin almaı shuqshıyp otyrǵan onyń kenet shuǵyl burylyp: «Qaǵaz gazet áli shyǵa ma?», dep tańǵala suraǵany qatty shoshyndyrdy. Gazet týraly az-maz oı qozǵaýdaǵy maqsat – ózimiz kýá bolǵan osy jaıtqa oralyp, bank qyzmetkeriniń suraǵyna qysqasha jaýap berý ǵana edi.
Shynyn aıtý kerek, keıingi jas tolqynnyń kóbi gazet-jýrnal oqymaq turmaq, olardyń atyn durys atap bere almaýy múmkin. Gazet-jýrnaldardyń róli men ornyn zamanaýı sıpattaǵy kommýnıkasııa quraldary atqaryp, ınternet kúshi basa alsa, telefon, kompıýter jasap shyǵaryp otyrǵan aldyńǵy qatarly alpaýyt elder birinshi bolyp nege jaýyp tastamaıdy? Mysaly, Japonııada «Iomıýrı» gazetiniń kúndelikti taralymy 9 mıllıonnan asyp jyǵylady eken. «Asahıdiń» 61 óńirlik, 226 jergilikti bıýrosy bar desek, al gazet-jýrnal, baspa isimen aınalysatyn «Asahı», «Maınıtı», «Iomıýrı», «Nıhon keıdzaı», «Sankeı» sııaqty iri-iri 166 kompanııanyń qyrýar tabysy basylymdardyń ómir talabyna ilesýden artta qalyp qoıyp jatpaǵanyn ańǵartady. Internet pen gazetterdiń arasalmaǵyn anyqtaý maqsatynda Japonııanyń ishki ister jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi 1500 adamǵa saýaldama júrgizgende, jurttyń 70,1 paıyzy gazetke tolyq senim artatynyn jetkizgen. Álemdi ozyq tehnologııasymen jaýlaǵan Kúnshyǵys elinde jurttyń gazetke degen súıispenshiligin osy bir ǵana derekten aıqyn sezinýge bolady.
Keı málimetke sensek, AQSh-ta sheteldegi bir tilshisine shamamen jylyna 250 myń dollar tóleıtin gazetter bar deıdi. «Nıý-Iork Taıms», «Ýolt-strıt-djornel», «Vashıngton post», «Chıkago trıbıýn», «Los Anjeles taıms», «Baltımor san», «Boston golýb», «Krıschen Saıens Monıtor» sııaqty basylymdardyń shet-eldegi tilshileri belsendi jumys isteıdi. Sonymen qatar «Gannet», «Doý djons», «Herst korporeıshn», «Nıýs korporeıshn», «Djeneral elektrık», «Taım Ýorner» tárizdi 113 alpaýyt toptyń aqparat aıdynynda alar orny aıryqsha sanalady.
Ulybrıtanııada oqyrmannyń qolyna tańerteń tıetin «Taıms», «Deılı telegraf end Mornıng post», «Deılı ekspress» tárizdi t.b. gazetter, tańerteń jáne keshke oqylatyn «Ivnıng nıýs», «Ivnıng standart», sondaı-aq jeksenbilik «Sandı taıms», «Ýıkend» munan bólek taǵy aptalyq, aımaqtyq «Observıs», «Sandı ekspress» basylymdary bar.
Germanııada 1601 basylym 25 365 500 dana taralymmen basyp shyǵarylatyn kórinedi. Sonysyna oraı myń adamǵa shaqqandaǵy tırajy boıynsha Japonııa, Ulybrıtanııa, Shveısarııadan keıingi tórtinshi orynda tur. Mysaly, kúndelikti jaryq kóretin «Neues Deutschland» gazetiniń tırajy – 1 mln 65 myń. Únem men dáldikke úırengen nemis halqy gazetten paıda joq bolsa, nege bulaı bosqa shyǵyndalyp otyr? Árıne osy oraıda bireýler bizdegi gazetterdiń oqylmaýyn basqa sebepterden izdeýi múmkin. Mundaıda Júsipbek Aımaýytovtyń: «Elge arnalyp shyǵatyn gazetti el oqymasa, óıtkeni janyna jaǵymdy, tisi batarlyq sózder basylmasa, ondaı gazet baǵasyn joımaq: kim kóringenge qoljaýlyq, maılyq, shylym oraýysh, taǵy birdeme bolmaq. Biraq gazetshige kiná qoıatyn da, qoımaıtyn da oryn bar. Jurt jazbasa, ishindegisin taýyp jazatyn gazetshi «táýip emes...», – degen sózine mán bersek, basylymdy baıtaq dalanyń basty úni etýge ár qazaqtyń balasy jaýapty.