Jalǵan jalanyń qurbany

Adamnyń ıkem­delmeıtin dú­nıesi bar ma, keı­bireýler ala­shapqyn dúrmekke ilesip, ózimen áldenege kelispegen jandar­d­y kórsete salýǵa da «epti» bo­la bas­taıdy. Sondaıdyń biri osy Baıan ujymsharynyń sol kez­degi basqarma tóraǵasy bolypty. Ol ózimen jumys barysynda ke­lis­peı qalǵan esepshisi Fazyl Baı­ǵasqaulynyń ústinen «kolhoz qurý naýqanyna qarsy» degen aıyppen NKVD-ǵa shaǵym jazady. Oǵan tipti qaramaǵyndaǵy alty adamǵa kýáger retinde qol qoıdyrady. Mundaı shaǵymdar NKVD jendetteri úshin kókten suraǵany jerden tabylǵandaı bolady. О́ıtkeni, joǵarydan be­rilgen «raznarıadkaǵa» sáıkes repressııa qurbandarynyń sanyn toltyra almaı jatqan ǵoı.

Fazyl Baıǵasqauly otba­syn­daǵy bir qora jannyń jalǵyz bas kótereri eken. Ony ustaýǵa kelgende qart ákesi men sheshesi Baıqasqa men Bádı, jas inileri Jaǵypar, Qudaıbergen, Qalınur, Qamza, qaryndasy Kámash, jary Dárish pen kishkentaı qyzy Lázzat – bári zar ılep qalady. Aýyldaǵy aqjúrek, qaıyrymdy, onyń ústi­ne ónerge de jaqyn azamattyń basyna túsken zaýalǵa búkil jer­lesteri qaıǵyrady. NKVD-niń eki jendeti onyń qasyna eshkimdi jaqyndatpaı, úıdiń ishin tintip, zat ataýlynyń bárin laqtyryp, aqyryp-zekirip bala-shaǵanyń júregin shaılyqtyrady. Esil er úıden jelkelep shyǵararda: «jy­lamańdar, meniń eshqandaı kinám joq, qaıtyp kelemin» degen sózderdi ǵana aıta alǵan eken. NKVD-shiler ony belgisiz baǵytqa arbamen ala jóneledi. Sońynan ulardaı shýlap, ere júrgen týys­taryn qorqytyp, aspanǵa oq ta atady...

Bul 1937 jyldyń 2 qazanynda bolǵan oqıǵa eken. Sodan keıin Fazyldyń jarqyn júzin týys­tary qansha talpynsa da kóre almaǵan. Tek 1941 jyldyń qazan aıynda attanǵan mekenjaıy dep Omby qalasyndaǵy 4-shi lınııa kóshesindegi 90-shy úı dep kórsetilgen jerden Fazyldyń amandyǵyn aıtqan úshbý hat ke­ledi. Latyn qaripterimen ja­zylǵan bul hatty salýshy qa­zaq azamaty ózi­niń Fazylmen bir­ge abaqtyda otyrǵanyn kórsetken eken. Biraq bul azamatty izdep ba­ryp jolyǵysýǵa sol kezde jú­rip jatqan soǵystyń lańynan múm­kinshilik bolmaǵan. 

Stalındik repressııa qurban­da­ryn aqtaý jónindegi Hrýshevtiń jylymyq jyldarynda Fazyl­dyń inisi Jaǵypar izdenip, aǵasyn aqtaý týraly prokýratýra or­gan­­­daryna aryz jazady. Oǵan aýdandyq prokýror F.Kos­tıaev ja­­ýap berip, quramynda qyl­mys­tyq is bolmaǵandyqtan Fazyl Baı­ǵaskınniń isi qaıta qara­la­tynyn, qazir úkim shyǵarylý úshin sotqa jiberilgenin aıtqan jaýaby 1958 jylǵy 27 aqpanda keledi. Osy jyldyń 5 naýryzynda oblystyq sottyń sýdıasy V.Sokoldyń shy­ǵarǵan úkimimen Fazyl Baıǵas­kın zańsyz sottalǵandyǵy sebepti to­lyqtaı aqtalady. Úkimde oǵan ta­ǵylǵan «kolhoz qurylysyna qarsy shyqty» degen aıyp dálel­denbegendigi aıtylady. Sóıtip, jazyqsyz jan ókimettiń súrgininiń kesirinen jazyqsyz zardap shegip, ómirin óksikpen ótkizgen eken. Súıeginiń qaıda qalǵanyn suraǵan saýalǵa onyń 1942 jyly túrmede qaıtys bol­ǵany týraly habar keledi. Bul kezde Fazyl 35 jasta ǵana eken. Ol bizge áńgime aıtyp bergen M.Ospanovanyń naǵashysy bolyp keledi. Anasy Kámáshtiń týǵan aǵasy.

Marqumnyń jary eriniń artyn úsh jyl tosyp, basqa janǵa turmysqa shyǵady. Artynda qal­ǵan jalǵyz tuıaǵy jastaı qaıtys bolady.

Elimiz Táýelsizdik alǵan jyldary qaryndasy Kámásh aǵasy­nyń isimen tanysý úshin Ulttyq qaýip­sizdik komıtetiniń oblystyq depar­tamentine qaırylady. Al­dyn ala jiberilgen ótinishke sáı­­kes marqumnyń isi kóterilip, qa­ryndasynyń aldyna tartylady. Týysynyń qolymen jazylǵan qaǵazdary, qoltańbasy jyldar boıy saǵynyshtan, qaıǵydan qan jutqan júrekti tebirentip, qa­ryndasy eki kóziniń jasyna ıe bola almaıdy. Alpys jyl buryn jazylsa da olar sol sá­t­tiń sýyq sarynyn boıyna saq­tap turǵandaı áser qaldyrady. Ká­másh apaı aǵasynyń tergeýdegi jaýaptaryn, 10 jylǵa sottaǵan «úshtiktiń» úkimin, qoıǵan qolyn kórip, aǵasy kóz aldyna elestep, ol jerden qatty qaıǵyryp shyǵady. Bir jamany – osy ýaqytqa deıin aǵasynyń ústinen jazylǵan aryzdy jáne oǵan kimder qol qoı­ǵany kórsetilmeıdi. Sol kezdegi qalyptasqan tártip solaı edi. Endi Prezıdent Q.Toqaevtyń ­saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn  aqtaý týraly Jarlyǵy shyqsa ony kórýge de múmkindik týar. Basqa respýblıkalarda mundaıǵa baıaǵyda qol jetkizilgen.

Mine, jazyqsyz sóngen bir aza­­mattyń taǵdyryn oırandaǵan aryz­­­dyń arty osyndaı bolǵan eken.

Soltústik Qazaqstan oblysy