Bul kúnderi álem elderi pandemııadan keıin fýtbol qalaı ózgeredi jáne qalaı ózgertemiz degen taqyrypta bas qatyryp júr. Al Tumandy Albıon ókilderi bul jaǵdaıǵa asa qatty qınala qoıǵan joq. О́ıtkeni «Manchester Iýnaıted» jáne «Lıverpýl» klýbtary aǵylshyn fýtbolynyń qurylymyna, ıaǵnı Premer-lıga básekelerine ózgeris engizý týraly óz jobalaryn usynyp qoıdy.
Anglııa fýtbolyn jańa bıikke kóteredi degen jańa jobanyń aty – Project Big Picture. Keıingi eki aptada bul joba Anglııada qatty talqylanyp jatyr. Dese de bul ózgeris jergilikti fýtbol lıgasynyń prezıdenti Rık Perrıdiń kóńilinen shyǵyp, ol óz kelisimin berip qoıǵan. Endi tek úzdik «altylyqtyń» qoldaýyn ǵana kútip otyr.
Sonymen, keń talqylanyp jatqan joba aǵylshyn fýtbolyna qandaı paıda beredi? Fýtbol otany ala dop básekesine qandaı reforma jasamaq? Búgingi shaǵyn maqalamyzda osy suraqtarǵa toqtalyp, jaýabyn izdep kóremiz.
Joba avtorlary pandemııadan keıingi fýtboldy damytýdyń birneshe baǵytyn jasap shyqqan. Onyń birinshisi – Premer-lıga tabysynyń 25 paıyzyn tómengi lıgalardy (Chempıonshıp, Lıga 1 jáne Lıga 2) damytýǵa bólinedi. Sol arqyly atalǵan lıgalardyń shyǵynyn azaıtýǵa kómek bolady dep esepteıdi. Jalpy, bul másele Anglııada biraz jyldan beri kóterilip kele jatsa da, pandemııa muny jedeldetip sheshý kerek ekenin uqtyrdy.
Iri klýbtar karantın ýaqytynda biraz qarjydan qaǵylǵany belgili. Al bul óz kezeginde klýbtyń ambısııasyna, transfer saıasatyna keri áserin tıgizbeı qoıǵan joq. Jyldyq bıýdjetiniń biraz bóligi bılet satýdan túsetindikten, komandalar bıyl biraz qıyndyqqa tap boldy. Osynyń saldarynan klýbtarǵa 250 mıllıon fýnt avans esebimen berilýi kerek edi. Alaıda aǵylshyndar tómengi lıgalardy fýtbol baspaldaǵy retinde qaraıtyndyqtan, bul qarjyny atalǵan lıgalarǵa berýdi jón dep tapty.
Sondaı-aq APL komandalarynyń sanyn 20-dan 18-ge deıin qysqartpaq. Týrnır kestesindegi sońǵy eki klýb tómengi lıgaǵa syrǵysa, Chempıonshıpte 3-6 oryn alǵan komandalar 16-oryndaǵy klýbpen bir joldamany sarapqa salady. Jalpy, bul jerde maqsat – lıgadaǵy oıyn sanyn azaıtý ekeni aıtpasa da túsinikti. Iаǵnı eki komanda tórt oıyn úshin bir aı ýaqyt joǵaltady. Onsyz da komandalar ishki lıgadan bólek, ulttyq lıga, Eýrokýbok básekelerine qatysady. Qala berdi ulttyq qurama oıyndary men jattyǵý jıyndary taǵy bar. Iаǵnı joba avtorlary qazirgi tańda fýtbolshylardyń bos ýaqyty bolmaı bara jatqanyn da alǵa tartyp otyr.
Eger aldaǵy ýaqytta APL-de 18 komanda óner kórsetetin bolsa, «TOP-6» komandalarynan bólek, eń kóp oıyn ótkizetin taǵy úsh komanda Premer-lıga chempıondyǵynan úmitker klýbtardyń qataryna qosylady. Barshaǵa belgili, buǵan deıin APL boıynsha kez kelgen máseleni sheshý úshin 14 daýys jınalsa jetkilikti edi. Al endi budan bylaı joǵarydaǵy 9 klýbtyń altaýynyń qoldaýy jetkilikti bolady. Bir qyzyǵy, atalǵan komandalar basqa klýbty satyp alýǵa nıetti ınvestorlarǵa veto qoıýyna, sondaı-aq erejelerdi, lıga basshylyǵyn ózgertýge de áser ete alatyn múmkindikke ıe bolady.
Sonymen qatar APL tabysynyń 25 paıyzynyń 8,5 paıyzy túrli aýdarymǵa jáne «ıgi isterge» jumsalady. Atap aıtar bolsaq, 6,5 paıyzy 4 lıgadaǵy stadıondardy zaman talabyna saı jóndeýden ótkizýge, qalǵan 100 mıllıon fýnt Fýtbol assosıasııasyna syılyqqa beriledi. APL-dan shyǵyp qalǵan Chempıonshıp klýbtaryna beriletin «qarjylaı kómek» (bir klýbqa úsh jyl ishinde beriletin 150 mıllıon fýnt qarjy) tizimi joıylady.
Jańa jobada klýbtardyń translıasııadan túsetin tabysynyń belgili bir bóligi klýbtyń keıingi úsh maýsymdaǵy nátıjelerine qarap beriledi. Jáne de Lıga kýbogy jáne Anglııa sýperkýbogyn ótkizý máselesin qaıta qarastyrý da usynylǵan. Sýperkýbok básekesi bir ǵana oıynnan turatynyn eskersek, bálkim týrnır óz jumysyn toqtatatyn shyǵar. Al Lıga kýbogynan Eýrokýboktarǵa qatysatyn komandalar bosatylýy múmkin.
Joba avtorlary ÝEFA talaby negizinde qarjylyq feır-pleı erejelerin saqtaýǵa jáne APL basshylyǵy úshin esepshot jáne aýdarymdardyń ashyq bolýyna basymdyq berip otyr. Sonymen qatar fýtboldy damytýdaǵy basym baǵyttyń biri – syrt alańda oınaıtyn komandalardyń jankúıerleri úshin jańa ereje jasaý. Iаǵnı kórermender úshin eń qymbat bılettiń baǵasy 20 fýnttan aspaýy, jankúıerlerdiń shyǵyndaryna kómektesý, «qaýipsiz trıbýnalar» uıymdastyrý.
Eń sońǵysy, chempıonatty ádettegi ýaqyttan kesh bastaý. Bul komandalarǵa maýsym aldyndaǵy daıyndyq barysynda kóbirek joldastyq kezdesýler ótkizýge múmkindik beredi. Sondaı-aq TOP klýbtar úshin bul az bolsa da, joldastyq match arqyly tabys tabýǵa jaqsy múmkindik. Budan bólek, Premer-lıganyń ózi de jazǵy joldastyq oıyndar týrnırin uıymdastyrady jáne árbir bir klýbty bes jylda bir ret qatysýǵa májbúrleıdi.