Ejelgi kók túrikterdiń soltústik shebi Taýly Altaıdyń batys silemi Bıe darııasynyń boıynda ornalasqan Bıısk atty qala bar. Ákimshilik ortalyǵy Altaı ólkesine qarasty óndiristi aımaq. Eldi mekenniń taǵany alǵash 1708 jyly bekinis retinde qalansa, ýaqyt óte kele reseılik saýdagerler Mońǵolııa, Qytaı elderine, tipti Úndistanǵa deıin taýar jóneltetin mańyzdy nysanǵa aınaldy. Qazirdiń ózinde Reseı Federasııasynyń Ortalyq Azııaǵa shyǵatyn saýda-sattyq qaqpasy ispettes. Sonymen qatar qala Novosıbırskiden bastalyp, shyǵysqa qaraı Altaı jotalaryn tilip ótip, Mońǵolııaǵa jalǵasyp jatqan Shúı jolynyń (Chýıskıı trakt) eń mańyzdy núktesi. Sondyqtan da bolar qalanyń shyǵys jaq shyǵaberisinde ataqty «Chýıskıı trakt» mýzeıi ornalasqan.
Mýzeı tórinde turǵan jádiger
О́tken jyldary jolymyz túsip, osy mýzeıge at basyn burǵan edik. Mekemeniń kórme ekspozısııasynda turǵan fotosýret kózimizge ottaı basyldy. Jádigerdiń anyqtamalyǵynda «Mongolskıı karavan v pomosh Sovetskoı armıı byl organızovan osenıý 1941-go (po drýgım dannym – 1942-go) goda v zapadno-mongolskom gorode Ýlgeı-Kobda» dep jazylypty.
Hosh sonymen... Bala kúnimizde emis-emis estýshi edik «Ekinshi qandy soǵysta Qobda betiniń qazaqtary Bııskige kerýen tartyp barǵan» deıtin áńgimeni. Nege bardy? Ne úshin bardy? Ol jaǵyn bilmeıtin edik. Bertingiler aıtatyn «Un-shaı ákelgen shyǵar» dep.
Dese de aspanmen tildesken Altaı taýlaryn kókteı ótip, asý-asý belderdi, asqar-asqar shyńdardy qııalaı kesip, júzdegen qyrqanyń bókterin tilip jasaǵan joldarǵa qarap, qudaı-aý sonaý 40-shy jyldary jol joq myna qııa-quzdardan, ony qoıshy aǵyny atan túıeni dopsha domalatatyn Shúı, Qatýn, Arǵýty darııalarynan túıeli kerýen qalaı ótti eken dep arly-berli qansha oılansam da baıybyna jetpeýshi edim.
Biraq osy bir qııamettiń qyl kópirindeı qıyn joldy Uly Otan soǵysy jyldary atalarymyz kókteı ótkeni ras. Bul kósh kerýende tek qazaqtar ǵana emes, mońǵol aǵaıyndar da bolǵanyn aıta ketken jón. Bular osy jyldary «soǵysqa kómek» atty naýqan astynda halyqtan jınalǵan, atap aıtqanda, qoldan ılep jasaǵan teri ton, kıiz pıma, ań terileri men destelegen jún... t.b. dúnıelerdi tıisti jerine jetkizip berip, qaıtar jolda un-shaı, tuz, qyzyl bıdaı, nan ónimderin, kezdeme-mata artyp qaıtqan eken.
Mańyzdy saparǵa shyqpas buryn úkimet el ishindegi kerýenge jaraıtyn myqty, súıekti, toıynǵan túıelerdi jınaǵan. Ol kezde «túıemdi bermeımin» dep aıtýǵa eshkimde dát joq. О́ıtkeni birneshe jyl buryn, ıaǵnı 1938-1939 jyldary memleket kóleminde jappaı júrgizilgen repressııanyń kesirinen jurttyń betke ustar tulǵalary túgeldeı ustalyp, jylaǵan bala, eńiregen áıeldiń qý dalany jańǵyrtqan zarly joqtaýy áli óshpegen tus. Qysqasy, úkimetke ún qatýdan halyq qatty qorqyp qalǵan.
Qazaqtardyń kerýenbasy Sádibaqas degen kisi eken. Sákeń buǵan deıin birneshe dúrkin Qytaı eline, odan qaldy qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Katonqaraǵaı aýly irge tepken Sarymsaqty jármeńkesine kerýen tartyp kelip-ketip júrgen. Tájirıbesi mol, qaısar jan.
Bertinde Bııskini betke alǵan kerýen jaıly el aýzynda saqtalǵan derekter negizinde poema jazǵan aqyn Zýqaı Sháripaqynulynyń bir tolǵaýynda:
Sádibaqas qosbasy tym yspardy,
Oraıyna keltirip jumystardy,
Túıe basy jún artyp úsh qanardan,
Bes kireshi, bes túıe miniske aldy, – degen joldar kezdesedi.
Keıin osy bir uzaq tarıhı sapar jaıly atalarynan estigen áńgimelerdi hatqa túsirip saqtaǵan Taıyp Táýkeıuly, Musabaı Utqanuly, Zuqaı Sháripaqynuly, Bodaýhan Toqanuly qatarly adamdardyń esteliginde jáne joǵarydaǵy Bıısk mýzeıiniń qyzmetkerleri jınaǵan jazbalarda, sondaı-aq osy kerýen jaıly jazǵan altaılyq jýrnalıst Anatolıı Mýravlıovtiń «Neızvestnyı Altaı. Transgranıchnyı marshrýt» atty kitabynda, eń negizgi qujat Qobda aımaǵynan attanǵan ekinshi kerýendi bastap shyqqan jolbasshy, keıin Mońǵol eliniń aýylsharýashylyq salasynda uzaq jyl ter tógip, Eńbek Eri ataǵyna ıe bolǵan, sol jyldary 18 jastaǵy bozbala Borondonuly Lýbsynnyń esteliginde kóp dúnıe aıtylǵan eken.
Bul estelikti 2005 jyly Qobda ýnıversıtetiniń oqýshysy M.Ganbolat degen jigit eski kózdiń óz aýzynan jazyp alyp «Tarıh taǵylymy» atty jýrnalǵa jarııalapty. Osy jazbalardy oqyp otyryp, kerýenshilerdiń basynan ótken qıyndyqtardy kórgende janyńyzdan qasym bolasyz.
Muz tósenip,
qar jastanǵan kúnder
Qolymyzdaǵy derekterdi salystyra qarap otyryp uqqanymyz, kerýen 1942 jyly qyrkúıektiń aı tolǵan 15-i kúni jolǵa shyqqan. Eń áýeli uzaq saparǵa attanbaı turyp, kánigi kireshiler (kerýenshiler) el ishinen tańdap alynǵan atan jilik túıelerdiń órkeshin myqtap tańyp, qomyn qajamaıtyndaı berik ári jumsaq shom jasap, qajetine qaraı birneshe qylbuıda, sary qaraǵannan jonǵan muryndyqtar, oǵan qosymsha arqan-jip daıyndap, bir túıege 200 kılo júk artqan eken.
Uzaq jol, alys sapar kezinde kúzde toıynǵan túıelerdiń qońyn joǵaltyp almaý úshin basty shart – kerýendi júris yrǵaǵynan jańyldyrmaý qajet. Ol úshin kúnine 20-30 shaqyrym joldy eńserip, múmkindik bolyp jatsa, nýly-sýly jerge damyldap, túıelerdi shógerip dem aldyratyn bolǵan.
Jıyrma bes jasynda osy kerýen sapynda saparda bolǵan Utqan deıtin adamnyń esteliginde: «Shúıdi órlegen saıyn qar qalyńdaıdy eken. Shirkin, jastyq-aı degen, keıbir túneýlikte qatqan qardy kúrep úlgermeımiz, shatyrymyzdy tigip, túıelerdi qoralaı shógerip, júkti ortaǵa úıemiz de jata ketemiz. Tańerteń turǵanda astymyzdaǵy muz erip aǵyp jatatyn. Sodan sholpan týǵanda túıelerdi turǵyzyp, aıaq-qolyn jazamyz da, kún shyqpaı túsirgen júkti qaıta artyp, sońǵy túıege kerýen qońyraýyn taǵyp alyp, onyń syldyr únimen batysty betke alyp tartyp otyramyz» dep eske alsa, baıólkelik aqyn Z.Sháripaqynulynyń joǵarydaǵy dastanynda bul oqıǵa:
«Jatar jerdiń juqartyp
qaryn kúrep,
Qora jasap alamyz, qarý-bilek,
Dóńgelete shógerip túıelerdi,
Júkti ortaǵa úıemiz, bárinde ret»,
dep tolǵanypty.
Osylaı údere tartqan kerýenshiler úshin eń qıyn, eń aýyr jol – Shúı jáne Qatýn ózenderiniń jaltyr muzynan ótip, bıiktigi 1295 metr Shúı jolynyń 659-shaqyrymynda ornalasqan ataqty Chıke-Taman asýy bolypty. Tip-tik asýdyń orta tusyna kelgende qatty jel turypty. Kerýenshilerden jetken estelikte, sizge ótirik, bizge shyn, uıtqyǵan boran aldyńǵy túıeniń qumalaǵyn ushyryp ákelip, sońǵy túıeniń mańdaıyna tars etkizip urǵanyn kózimiz kórdi delingen. Tipti 30-40 gradýs aıazda aldyńǵy túıeniń qumalaǵy jerge túskenshe qatyp qalyp, ony tabanymen basqan kelesi túıe taıǵanaqtap asa qaýipti boldy degen de sózder bar.
Qystyń qyraýly kúnderi kireshiler aǵashy tutasa ósken ormandy alqapqa kelgende túıelerdi doǵaryp qoıyp, aq qaıyńnyń japyraǵyn butaǵymen qosa sypyryp bos qaptarǵa toltyryp alady eken. Ony qonalqyǵa toqtaǵan jerde túıelerge jegizedi. Ásirese tańǵy aıaz kúsheıgen tusta ár janýardyń aldyna 4-5 butaq qaıyń japyraǵyn tastap qoıady. Eptep qońy qaıta bastaǵan túıege 10 butaq japyraq jegizedi. Osy bir bolmashy dúnıeni aýjal kórgen dala túliginiń kózi jaınap, ishine el qonyp, úskirik aıazdy eleń qylmaı qýnap shyǵa keletin kórinedi. Aty mal demeseń, olardyń da túısigi aýyr jol, qıyn sapardy jazbaı sezedi.
Ásirese kerýenshiler Arǵýty darııasynyń ústinen ótkende úlken qıyndyqqa dýshar bolǵan eken. Qobda betiniń qarsyz, qaǵyr dalasynda ósken túıelerdiń tabany Altaıdyń taýly-tasty taıǵaq jolyna shydas bermeı tilinip ketkendikten, muzdan óte almaı qınalǵan kórinedi.
Qyzyq bolǵanda, qudaı tileýińdi bergir jergilikti jurt kómektesip, qoldarynda bar teri-tersegin jáne brezent buıymdaryn ákelip, qoly ismer orys áıelderi túıelerge arnap jalpaq shaqaı tigip bermegende jáne kúlli halyq bolyp, taıǵaq muzdyń ústine qum-tas seýip, odan qaldy qaıyńnyń japyraqty butalaryn tósep, tipti jetpegen jerine ústindegi kıimderin jaıyp jiberip, júkti túıelerdi ótkizisken. Tipti qaıran bolmaǵanda kerýenshiler óz ústerindegi serkeniń terisinen tigilgen qaýdyr tondaryn sheship, túıeniń jolyna tóseıtin bolǵan.
– Osy bir joqshylyq zamanda, – deıdi kerýenshi ákesinen estigen áńgimesin aıtqan elorda irgesindegi Qoıandy aýylynyń turǵyny Táıip Táýkeıuly qarııa. – Jol boıyndaǵy aýyl áıelderi kerýenge 10-15 shaqyrymǵa deıin ilesip kelip, toqtaǵan jerde qoltyqtap kele jatqan ystyq kartobyn usynyp, úıdegi balalaryna baıpaq istep berý úshin bir ýys shýda berińdershi dep qıyla ótinedi eken. «Toqshylyq ne degizbeıdi, joqshylyq ne jegizbeıdi» degen osy shyǵar.
Osylaı mal toıynyp, túıe qońdanǵan qońyr kúzde jolǵa shyqqan kerýen 42-shi jyldyń qysyn muz tósenip, qar jastanyp dalada ótkizgen...
Saryatandy bas qylǵan baıólkelik kerýenshiler
Kerýenbasy Lýbsynnyń áńgimesi
Bul saparǵa Baı-ólke qazaqtarymen birge Qobda aımaǵynan da kerýen attanǵany jaıly joǵaryda aıttyq. Qobdalyqtardyń kerýenbasy B.Lýbsynnyń «Tarıh taǵylymy» atty jýrnalda jarııalaǵan jazbasynda mynandaı joldar bar. «Chıke-Taman asýynyń naǵyz kóktaıǵaq kezine tap boldyq. Oqys burylystar men tik quzdardan talaı túıe qulap óldi. Asýdy qar basyp qalypty, úlken kerýenniń basynda júrgen 8-shi toptyń adamdary 400 metrge sozylǵan 2 metr qalyń qardy jatpaı-turmaı eki kún qazyp, bizden keıin kele jatqan Baı-ólke qazaqtarynyń kerýenine jol ashyp berdik. Osy bir qıyn sátte jasy úlken Tegisjarǵyl degen kerýenshi esinen tanyp qulady. Biz ne isterimizdi bilmeı sasqalaqtap jatqanda, kerýenshilerge kómektesip júrgen Tamara atty orys áıel qolma-qol omyraýyn saýyp jiberip, bir tostaǵan sútti Tekeńe ishkizdi. Qudaıdyń qudireti orys áıeldiń sútin ishken soń Tekeń tirilip ketti.
Jolda aryqtaǵan nemese aıaq-qoly mertikken túıelerdi amal joq shógerip tastap ketemiz. Dúnıede budan ótken sharasyzdyq bolmas, álgi qalyp bara jatqan túıe kózinen jasy sorǵalap botadaı bozdap jylaıdy. Ony kórgen kerýenshiler de ókirip-óksip kóz jasyn tógedi. Jolda qalǵan túıeniń júgin basqalaryna bólip-jaryp artyp alamyz da tartamyz.
Birde Maıma aýlyna jaqyn jerge túnedik. Tańerteń tursaq, Jamby degen aqsaqaldyń kerýenge bergen qara atanynyń siri tabany sógilip, artqy aıaǵynyń silbisi jalbyrap qalypty. Tabany túsken túıeni amalsyz aýyl adamdaryna tapsyrdyq ta jolǵa shyqtyq. Biz eki aıdan keıin keri oralǵanda, álgi túıe bizdi bozdap kútip aldy. Aýyl adamdarynyń aıtýyna qaraǵanda, eki aı tynysh jatqan túıe kenet shyrqyraı bozdap, aqsańdaı basyp batysty betke alyp jónep bergen. Dúnıe-aı degen, Jambynyń qara atany bizdi bes shaqyrym jerden kútip aldy. Sodan kerýenshilerdi ıiskep, sharshap kele jatqan túıelerdi ıiskep kózinen móldir tamshylar qulap, al kep jylasyn. Uzaq jyl kórmeı júrip jańa tabysqan týystardaı biz de jyladyq. Osy qara atan artqy aıaǵyn kóterip, úsh aıaqtap, aqsańdaǵan kúıi týǵan jerine aman oraldy.
Kerýenniń kele jatqanynan habardar jergilikti ákimdikter keıde Aqtas, Ongýdaı, Shevalın, Maıma, Cherga sııaqty úlken aýyldarda jatar oryn daıyndap, kútip alý rásimin jasap, bizderge arnap keshtik uıymdastyrady. Ústimizde aq ton, qorbıyp-qorbıyp bı keshine kirip kelgen bizdi kórgen orystyń qyz-kelinshekteri «Medvedı prıshlı» dep qol soǵyp máz bolady kep...
* * *
Qıyndyqty kóre júrip, sonda da alǵan betinen qaıtpaǵan erjúrek kerýenshiler bes aıdy arqa tastap, 1943 jyldyń aqpan aıynyń basynda Bııskige jetedi. Olardy Qyzyl Armııanyń ofıserleri qurmet kórsetip kútip alady. Mońǵolııalyqtar ákelgen kómekti qolma-qol shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı dereý maıdan dalasyna jóneltedi.
Osy oqıǵa jaıly joǵarydaǵy Lýbsynnyń esteliginde «Áýeli artyp kelgen júgimizdi tizim boıynsha ótkerip berdik. Ofıserler ZIS-5 mashınalaryn tizip qoıyp, túıelerdi shógermeı qaptaldastyrǵan kúıde tıep aldy» delingen.
Jer ańsaǵan saryatan
Kerýen bolǵan soń ony bastaıtyn túıe bolady. Sádibaqas basqarǵan qazaq kerýenshileriniń bas túıesi saryatan eken. Onyń ıesi Tulba sumyny Qońyróleń bólimshesiniń kedeı sharýasy Baıǵara degen adam. Kempiriniń aty – Batıqa.
Osy saryatan jaıly ańyzǵa bergisiz áńgime kóp. Bul janýar týraly dál qazir Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Úmbeteı aýlynda turatyn 80 jastaǵy qart aqyn Zýqaı Sháripaqynuly «Týǵan jer» atty poema jazdy. Bul týyndysy jýyqta oblys ákimi Amandyq Batalovtyń qoldaýymen «Oı ushqyndary» degen atpen kitap bolyp shyqty. Aqyn atamyz osy tolǵaýynda saryatandy:
Bir kedeıdiń kirede saryatany,
Qyzyqtyryp kórgendi qaratady,
Mańǵaz eken, elpek te buıda qaqpas,
Kireshiler minezin jaratady.
Bıiktigi qol jetpes qomdyǵyna,
Tańdanarlyq qol-aıaq somdyǵyna,
Bólek-bólek sanynyń bulshyndary,
Buıym qurly kórmesteı joldy myna, – dep sýrettepti.
Baıólkelik kerýenshiler úshin eń qıyn synaq – Qatýn ózeniniń ústine ornatylǵan Ýst-Seldegi aspaly kópirden ótý bolǵan sııaqty. Uıtqyǵan jelge terbelip turǵan mundaı kópirdi kórmegen dalanyń túıesi attap aıaq baspaıdy. Aqyry kireshiler jabylyp júrip myńq etpeıtin saryatandy qııamettiń jolyna salady. Jaryqtyq qarsy betten oraı soqqan qarly borandy qaq jaryp, jalpaq tabanyn nyq basyp, taımaı, taısalmaı jalǵyz óte shyqqan. Arǵy betke barǵan soń kireshiler saryatannyń júgin túsirip, ózin qaıta ákelip, oǵan kerýendegi álsiz túıelerdiń júgin artyp, saryatanǵa eki-úsh túıeden bólip-bólip tirkep, kerýendi aman ótkizgeni jaıly áńgime saqtalǵan.
Osy kerýende bolǵan Toqan deıtin adamnyń esteliginde: «Saryatannyń artynan qalǵan túıelerdi bir-birden jetelep zorǵa ótkizdik. Tańmen jaǵalasa bastaǵan isimizdi qarańǵy túskende kúrektiń sabyna maıly shúberek baılap laba (alaý) jaǵyp ázer aıaqtadyq» dep jazylypty.
Kerýenshiler jolda ólgen nemese mertikken túıelerdiń júgin osy saryatanǵa artady. Jaryqtyq bes túıeniń júgin buıym qurly kórmeı, Altaıdyń aqbas shyńdaryna qarap qoıyp, shýdasyna qatqan muzdy jez qońyraýdaı syldyrlatyp, kúrtik qardy pil tabanymen tarpı basyp, kók teńizdi qaq jaryp kele jatqan jelkendi qaıyqtaı tartady deıdi...
Bııskige barǵan soń saryatannyń júgin túsirip, ZIS-5 mashınasyna tıep kórgende bir túıeniń júgi bir mashınanyń kýzovyn toltyrypty.
Osylaı mindettelgen júkti jetkizip, artqa burylǵan kerýenshiler orys aǵaıyndar bergen sálem-saýqatty artyp alyp jolǵa shyǵady. Adamdy bylaı qoıyp, janýar túıelerdiń ózi týǵan jerin ańsaǵany sonshalyq, keshke dóńgelete shógergen janýarlardyń basy tań atqanda túgeldeı derlik kúnshyǵysqa qarap qalady eken. Jelbir tanaýlaryn kóterip, bozdap jatady deıdi.
Sóıtip, 2200 shaqyrym jol basqan kerýen 230 kún júrip, 1943 jyldyń mamyr aıynyń ortasynda el shetine ilinipti. Biraq kóshtiń kórki bolǵan saryatan kelmegen. Kerýen Shúı ańǵaryna jetkende saryatan kenet aýyryp, jolda shógip jatyp qalady. Osy oqıǵa jaıly et qulaǵymen estigen Zýqaı atamyz óz jyrynda bylaı dep sýrettepti:
Buralań jol uzardy shýda jipteı,
Júrer túıe azaıdy buıda irikpeı,
Qara jer joq shóp jular ıt jataǵy,
Qatyp, semdi túıeler sý da ishpeı.
Kóp sekildi jol qyrsaq bularǵa áli,
Túıe aryqtap kerýen júre almady,
Shógip qaldy saryatan joldan shyǵyp,
Ne bolǵanyn eshkim de bile almady.
Bolǵanmenen saltynyń qatal zańy,
Baýyzdaýǵa eshkim de bata almady,
Tisin qaırap, kózinen jasy parlap,
Saryatan da jan tynysh
jata almady.
Kelse daǵy alýan is oıǵa jaman,
Bos sóz ǵana kóńilde qaıdaǵy aman,
Aýrýdan saryatan jolda qalyp,
Shaq týar dep eshkim de oılamaǵan.
Osylaı dert meńdep jolda qalǵan saryatandy qıyn kúnderde jaqsylyǵyn kóp kórgen kerýenshiler baýyzdap ketýge qımaı, tiri tastap jóneledi. Jaryqtyq saryatan kózinen jasy monshaqtap jurtta qalady.
Arada úsh aı ótkende jolda qalǵan saryatan teńizderdi keship ótken arýanadaı týǵan topyraǵyna oralǵan.
«Bir kúni, – deıdi biletinder, – túıe ıesi Baıqara tań bozymen uıyqtap jatsa, syrtta bozdaǵan saryatannyń úni estiledi. Jyly kórpeni silkip tastap, etigin qońyltaıaq suǵa salyp dalaǵa júgirip shyqqan Baıekeń qarasha úıdiń beldeýin ıiskep jylap turǵan túıesin kóredi. Ol da jylaıdy. Osy oqıǵa jaıly aqyn atamyzdyń jyrynda «Kindik qany maldyń da tamǵan jeri, Osylaısha kókseter arman ba edi, Kózderinen móldir jas domalatyp, Aıtyp soıdy aqsarbas barǵanda eli» dep baıandalypty.