Aımaqtaǵy teńizdi aýdannyń tirshiliginde basqa óńirlerden kóp ózgeshelik bar. Mysaly, oblystyń qalǵan alty aýdanynyń negizgi baǵyty – kúrish óndirisi. Al Aralda 1-2 eldi meken ǵana baqsha ónimderin egedi. Qalǵan aýyldardyń kúnkórisi tórt túlik pen balyq sharýashylyǵyna baılanysty órbip otyr. Aýdandaǵy irgeli kásiporynnyń biri – myńdaǵan adam eńbek etetin ataqty «Araltuz» aksıonerlik qoǵamy. Teńizdi aımaqtyń damýyna dem berip otyrǵan da osy tuzshylar.
Osyǵan deıin «Araltuz» AQ kompanııasy ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda as tuzy men tehnıkalyq tuz óndiretin eki ıspan sehyn iske qosqan. Tarıhy tereńde jatqan kásiporyndy qaıta qurý eńbek ónimdiligin eki ese arttyrýǵa jáne 1200-den astam adamdy jumyspen qamtýǵa múmkindik berdi. Jańa tehnologııadan keıin ónim óndirý úsh eseden astam ósip, eksporttyq úles kólemi 75%-ǵa jetipti. Kásiporyn byltyr quny 8,4 mlrd teńge bolatyn 467,1 myń tonna tuz óndiripti. Sonyń 7,7 mlrd teńgeni quraıtyn 369,8 myń tonnasy eksporttaldy.
Kompanııa qazir óndiristik qyzmetti ártaraptandyrý maqsatynda jylyna 300 myń tonna kalsıılengen soda óndiretin zaýyttyń qurylysyn salý jobasyna kirisip ketti. Jańa óndiris orny iske qosylǵanda taǵy 700 jumys orny qurylady. Bul úshin memlekettik qoldaý sharasy retinde 100 gektar jer telimi bólinipti.
Osydan 6 jyl buryn iske qosylǵan birinshi ıspan sehyna kompanııa 2,1 mlrd teńge jumsasa, araǵa 2 jyl salyp jumysyn bastaǵan ekinshi seh quny 1,4 mlrd teńge boldy. Keler jyly iske qosylýy tıis úshinshi seh «Aral tuz» AQ úshin 3 mlrd teńgege túsedi. Osylaısha jańa tehnologııa arqyly kompanııa jylyna 600 myń tonna tuz óndirý mejesin ıegerdi. Tuzdan taý turǵyzǵan kompanııa aýdan halqynyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa da qomaqty úles qosyp keledi.
– Pandemııanyń ekinshi tolqynyna daıyndyq barysynda biz kompanııa basshylyǵyna 10 mln teńge kóleminde kómek kórsetýin surap, qolqa saldyq, – deıdi aýdan ákimi Muhtar Orazbaev. – Aksıonerlik qoǵam ótinishimizdi eselep oryndap, jalpy somasy 50 mln teńgeniń kómegin kórsetetinin habarlady. Qazir kompanııa esebinen alynǵan dáriler men qajetti jabdyqtar arnaıy qoımada jınalyp tur. Endi eki «Jedel járdem» kóligin kútip otyrmyz.
Aral týraly áńgime bolǵanda balyq sharýashylyǵyn aıtpaı ketý múmkin emes. Aýdan aýmaǵynda balyq sharýashylyǵy mańyzy bar Kishi Aral teńiziniń 18 ýchaskesi, Syrdarııa ózeni men uzyn sany jıyrmaǵa jýyq kól bar. Osylardan balyq aýlaý lımıti bıyl 7 050 tonna bolyp bekitilgen. Kezinde teńiz jaǵalaýynan alystap, atakásipten ajyrap qala jazdaǵan araldyqtardyń danııalyq balyqshylar bastaǵan «Kattegattan Aralǵa deıin» atty joba aıasynda teńizge jiberilgen kambala balyǵyn aýlap, lajdaǵan kezi de bolǵan. Keıin «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» jobasynyń birinshi kezeńi nátıjesinde Kishi Aral teńizi tolyp, alyp aıdyndaǵy balyq túri 22-ge jetti. Kókaral bógeti salynǵaly beri Kishi Araldaǵy sý deńgeıi 42 metrge kóterilip, jalpy aýmaǵy 328 myń gektarǵa ulǵaıdy. Teńizden balyq aýlaý kólemi 2000 jylmen salystyrǵanda 20 esege ósip, qazir 8 myń tonnaǵa jetti. Balyq aýlaý kóleminiń artýynan osy saladaǵy sharýashylyqtar men óńdeý kásiporyndarynda myńdaǵan adam jumyspen qamtyldy. Qazir óńirde 8 balyq óńdeý zaýyty jumys isteıdi. Osy kásiporyndar tek bıyldyń ózinde 1 575 tonna balyq ónimin Reseı, Polsha, Germanııa, Qytaı men Grýzııaǵa eksportqa jiberdi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa arnaǵan bıylǵy «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda balyq sharýashylyǵyna erekshe mán berý kerektigin aıtqan edi. Bul araldyq aǵaıyndardyń atakásipti jandandyra túsýge degen yqylasyn oıatyp otyr. Teńiz jaǵalaýyndaǵy jurtshylyq balyqty aýlaý ǵana emes, ony ósirýge de aıryqsha mán beredi. Aýdanda Qamystybas balyq ósirý tuqymbaǵy bar. Onyń Tastaq ýchaskesindegi balyq ósirý ınkýbasııalyq sehtary da turaqty jumys istep tur. Tabıǵı sý aıdyndarynda balyq qoryn kóbeıtý maqsatynda respýblıkalyq bıýdjetten bólingen qarjyǵa jyl saıyn Kishi Aral teńizine, Aqshataý, Prımorskıı, Qamystybas kólder júıesine osy tuqymbaqta ósirilgen bir jylǵy 14 mln 800 000, eki jylǵy 420 myń shabaq jiberiledi.
Byltyr «Aral teńizi» balyqshylar qoǵamdyq birlestiginiń bastamasymen balyq qoryn kóbeıtý maqsatynda qolǵa alynǵan joba jemisin berip, «Ǵalamdyq ekologııalyq qordyń» 11 mln teńge qarjylaı qoldaýymen Aqshataý aýylynda ınkýbasııalyq seh salyndy. Oǵan Reseıden ÝZV qondyrǵylary alynyp, jumys bastalyp ketti. Bıyl joba jetekshileri osy sehtan 4 mıllıon shabaqty aıdynǵa jiberdi.
Osyǵan deıin araldyqtardyń basty máselesi kósheler men joldardyń jaǵdaıy bolyp kelgeni jasyryn emes. Bıyl osy maqsatqa 662,6 mln teńge bólinip, Aral qalasyndaǵy 33 kósheni jóndeý jumystary júrgizilýde. Qazir jalpy uzyndyǵy 17 shaqyrymnan asatyn 28 kósheniń jolyna asfalt jabyndysy, al 5 kóshege qıyrshyq tas tóseldi. Aýdandaǵy Eskiura eldi mekeniniń kireberis joly da retke keltirilip jatyr. Ol jyl sońyna deıin tolyq aıaqtalady.
«Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda tuzshylar mekeni Jaqsyqylysh kentindegi 18 kósheni ortasha jóndeý úshin 337,7 mln teńge qaralypty. Osy maqsatta memlekettik satyp alý jumystary júrgizilip, búginde jeńimpaz bolyp tanylǵan merdiger «Aral qurylysy» JShS jumysqa kiristi. «Nurly jol» baǵdarlamasy boıynsha respýblıkalyq bıýdjetten bólingen 42,7 mln teńgege Toqabaı eldi mekenine kire beris joly jóndeýden ótkizilýde. Oblystyq bıýdjetten bólingen qarjyǵa «Aqlaq – Qaratereń», «Samara – Shymkent – Bekbaýyl», «Jańaqurylys – Bekarystan bı» avtojoldary jóndelip jatyr.
Bıyl «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy 2020-2021» baǵdarlamasy sheńberinde aýdanda 16 jobany iske asyrýǵa 2,9 mlrd teńge qarjy qaralǵan. Jumyssyzdyqtyń aldyn alýǵa arnalǵan baǵdarlamaǵa oraı aýdan ortalyǵyndaǵy eki kolledj kúrdeli jóndeýden ótkizilip, «RB-Stroı» JShS qaladaǵy muraǵat ǵımaratyn jańartyp jatyr.
Araldaǵy óndiristik alańnan irge kótergen taǵy bir nysan – Qazaq Camel JShS-niń qurǵaq túıe sútin óndiretin kásiporny. Quny 1,5 mlrd teńge bolatyn joba tolyq iske qosylǵanda munda 130 adam eńbek etedi. Qazir qajetti jabdyqtar tolyq jetkizildi. Seriktestiktegiler endi shetelden ony ornatatyn mamandardyń kelýin kútip otyr. Kásiporyn ónimi negizinen shetelge eksporttalady.
Buryn saýda oryndary sanaýly ǵana Aral qalasynda keıingi kezderi iri ortalyqtar salyna bastaǵan. Byltyr «Sýlpak» dúkeni iske qosylsa, jýyrda turmystyq tehnıkalar satatyn «Evrıka» saýda ortalyǵy jumysyn bastady. Jańa saýda úıi 32 adamdy jumyspen qamtyp otyr.
О́tken jyly «Egemen Qazaqstan» gazetinde osy aýdandaǵy Sekseýil kentiniń shetki aımaǵyndaǵy balalardyń ortalyqtaǵy mektepke qatynaý úshin ondaǵan relsten ótip júrgeni týraly maqala jarııalanǵan edi. Sol kúni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń Tvıtter paraqshasynda «Egemen Qazaqstan» gazetindegi «Temir joldy jaǵalap top bala júr» atty maqaladan Sekseýil kentinde 360 bala kúndelikti mektepke barý úshin 13 relsti kesip ótetinin oqydym. Bul – óte ózekti másele. Ony sheshý úshin Úkimet naqty sharalar qabyldaýy qajet» degen pikirin jarııalady. Osydan keıin seń qozǵalyp, uzaq jyl saǵyzsha sozylyp kelgen másele qysqa ýaqytta sheshimin tapty. Kentte «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy – 2020-2021» baǵdarlamasy aıasynda salynyp jatqan mektep qurylysyn kórdik. Pandemııa kesirinen mamyr aıynda bastalýy tıis nysannyń alǵashqy kirpishi tamyzda qalana bastapty. Quny 733 myń teńge bolatyn 300 oryndyq bilim oshaǵyn salyp jatqan «Energomera» JShS ókilderi nysandy jyl sońyna deıin aıaqtaýǵa tyrysatyndyqtaryn aıtady.
– Myna vırýs kedergi bolmaǵanda osy ýaqytta bitetin qurylys edi. Ýaqyt qansha tyǵyz bolǵanymen de sapasyna basa mán beremiz, – deıdi ýchaske bastyǵy Aıdaı Boranbaev. – Qazir munda 70-ke jýyq adam eńbek etýde. Olardyń deni jergilikti jigitter. Jaqyn arada Almaty qalasynan taǵy 30-dan astam jumysshy keledi.
Qurylysshylar materıaldardy Qyzylorda, Aral, Aqtóbe men Shymkent qalalarynan aldyrýda. Nysannyń tóbesin jaýyp, jylý qazandyǵyn salyp bitirgen mamandar endi bar kúshti ishki jumystaryna jumsamaq.
Aýdandaǵy áleýmettik nysandar qatary jaqynda Shıjaǵa aýylynda salynǵan emhanamen tolyqty. Ony memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda qazir Shymkent qalasynda turatyn osy aýyldyń týmasy salyp beripti. Bul saladaǵy taǵy bir jańalyq jaqynda Aral qalasynda IQ bilim berý ortalyǵy ashylǵany bolyp tur. 10-11 synyp oqýshylaryn UBT-ǵa daıyndaý, motıvasııalyq trenıngter uıymdastyryp, bolashaq bilikti maman bolýyna baǵyt-baǵdar jasaýdy kózdeıtin ortalyqta qazir 33 oqýshy bilim alyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta bastaýysh synyp oqýshylaryn da qamtyp, olardy Nazarbaev zııatkerlik mektebi, Bilim jáne ınnovasııa lıseılerine túsýge daıyndaý da josparda bar. Ortalyqtaǵylar birinshi toqsan kanıkýlynda aýyl mektepteri oqýshylary úshin onkúndik oqytý semInaryn ótkizýdi oılastyryp otyr.
Búginde elimizde turǵyn úı máselesiniń eń ótkir áleýmettik problemalar qatarynda turǵany ras. Aralda da óz baspanasyna qol jetkizgisi keletinder qatary az emes. Sondyqtan da bıyl kóktemde qaladaǵy №2 shaǵyn aýdan aýmaǵynan 1 qabatty 4 páterli on turǵyn úıdiń qurylysy bastaldy. Joba qarjysy «Turǵyn úı qurylys jınaq bankimen» kelisimshart negizinde oblystyq bıýdjet esebinen bólinip otyr. Soǵan sáıkes jańa baspanaǵa atalǵan bank arqyly kezekte turǵan salymshylar qol jetkize alady. Osylaısha jyl sońyna qaraı bir mezette araldyq 40 otbasy baspanaly bolmaq.
Teńizdi aýdanda eldi mekenderdi gazdandyrý, aýyl sharýashylyǵyn damytý baǵytynda da baıandy bastamalar bar. Bul sonaý bir jyldary tartylǵan teńizdi tastaı kóshken eldiń baıyrǵy jurtqa oralyp, búginde berekeli tirshilikke bet burǵanyn kórsetedi.
Qyzylorda oblysy