Bilim izdep, arman qýyp shetelge attanǵan jastarymyz kóp. Olardyń eńbegi elenip, aty shyǵyp jatsa, apyr-aı qazaqtyń balasy ǵoı dep, syrttan súısinip otyramyz. Sondaı daryndy jigittiń biri Erjan Baıymbetov 10 jyldan asa Eýropada qyzmet etedi. Eńbek jolyn derbes kompıýterler shyǵarýshy IBM kompanııasynan bastaǵan ol túrli jetekshi kompanııalarda jemisti qyzmet etip keledi. Búginde Mıýnhende turatyn ony kóbi BMW-nyń «mıyn» jazyp shyqqan qazaq dep biledi. Áńgimege tartpaq bolyp, kelisken ýaqytta habarlasqanymyzda dál nemister sekildi týra ýaqytynda qońyraý shaldyńyz desip áńgimesin bastap ketti.
– Erjan, biz sizdiń oqýshy kezińizden matematıka men fızıkaǵa qushtar bolǵanyńyzdy estidik. Sol qyzyǵýshylyq sizge úlken múmkindikterge jol ashty, búginde sheteldik alpaýyt kompanııalar jarysa jumysqa shaqyrýda. Bári neden bastalǵan edi? Qarapaıym ýnıversıtet oqytýshysy áıgili derbes kompıýterler shyǵarýshy IBM kompanııasyna qalaı joldama aldy?
– IBM – derbes kompıýterlerdi alǵash shyǵarǵan álemdegi eń myqty tehnologııalyq kompanııa. Onyń ǵylymı ortalyqtary álemniń birneshe qalasynda ornalasqan. Men Sıýrıh qalasyndaǵy ortalyqta óndiristik tájirıbeden óttim. Ol úshin eń áýeli IBM kompanııasy jyl saıyn uıymdastyratyn Great Mind Challenge atty saıysyna qatysqam. Dodada baǵym men babym qatar shaýyp birinshi oryndy qanjyǵaǵa baıladym. Keıinirek jarys uıymdastyrýshylary meni IBM-nyń Shveısarııada ornalasqan ǵylymı ortalyǵyna Edison atty jobasy aıasynda tájirıbeden ótýge shaqyrdy. Onda Baltyq teńizinde ornalasqan Danııa Koroldigine tıesili aral turǵyndaryn jańǵyrtylǵan energııamen qamtamasyz etetin jobaǵa eksperıment jasadyq. Men sol jobanyń baǵdarlamasyn jazdym. Bul ǵylymı ortalyqta bilikti professorlar, ǵalymdar jáne sheteldiń túrli myqty mamandary ár apta saıyn bizge dáris oqıtyn, sońǵy trendterden habardar etetin. Atalǵan ortalyqtyń basty mıssııasy ınnovasııaǵa jaqyn aqyldy adamdardy álemniń túpkir-túpkirinen bir ortalyqqa jınaý edi.
Keıinirek 5 aıǵa jýyq ýaqytqa sozylǵan tájirıbem aıaqtalǵan soń Qazaqstanǵa oralyp, QBTÝ-daǵy oqytýshylyq qyzmetimdi ári qaraı jalǵastyrdym. Odan keıin Aýstrııanyń Lıns qalasynda ornalasqan Iogann Kepler atyndaǵy ýnıversıtetke doktorantýraǵa tústim. Onda mobıldi telefon arqyly adam emosııasyn anyqtaý taqyryby boıynsha zertteý júrgizdim.
– Aqyldy kólikter qurastyrý isinde de tájirıbeńiz bar eken. Kólik jasaý ındýstrııasyndaǵy jetekshi kompanııalardyń biri BMW-nyń Mıýnhen qalasynda ornalasqan shtab-keńsesine qalaı jumysqa qabyldandyńyz?
– Qazir álemde barlyq avtokólikterdi avtomattandyrý úrdisi júrip jatyr, olardyń kóptegen servısin ınternetke qosý qolǵa alynǵan. Iаǵnı, siz ınternet arqyly ózińizdiń mashınańyzdy basqara alasyz. Ol kólik ishinde ornalasqan sensor arqyly basqarylady. Taıaý bolashaqta osy aqyldy sensorlar kómegimen kólikter ózdigimen júretin kúnge jetedi. Ol ýaqytta siz mashınańyzdy qosyp qoıyp, ózińiz telefonmen sóılesip, kitap oqyp nemese sol sııaqty kez kelgen basqa da áreketterdi isteı alasyz. Al mashına ózdigimen júre beredi. Bul rette túrli mobıldi qosymshalar bar. Mysaly sensorlardy ınternetpen basqarýdan bólek, mashınanyń qaıda ornalasqanyn bilýge bolatyn fýnksııa da kezdesedi.
Búginde mashına qurastyrýshy kompanııalarǵa IT-baǵdarlamashylar men ınjenerler aýadaı qajet. Jańa zamanda barlyq dúnıe sıfrlandyrylyp jatqanda kez kelgeni trendten qalyp qalmaýdy oılaıdy. Sol úshin qazir IT ınjenerııaǵa kóńil bólý mańyzdy. Ol bolmaǵan jaǵdaıda ındýstrııadan ketip qalýdyń qaýpi joǵary. Qazirgi ýaqytta IT departamenti oǵan óte kóp kóńil bólip jatyr. Solardyń biri – BMW kompanııasy. Kólikti pılotsyz júrgizýmen qamtamasyz etetin kóptegen sensor bar, men sol sensorlarǵa arnalǵan baǵdarlama jazdym. Qazaqsha aıtqanda BMW-nyń «mıyn» jazyp shyqtym. Bul men úshin óte qyzyqty tájirıbe boldy, óıtkeni buryn-sońdy kólikterge arnalǵan baǵdarlama qurastyryp kórmegenmin ári munyń qalaı iske asyrylatyny men úshin qyzyq boldy. Munda jumysqa ornalasýymnyń sebebi – osy. Maǵan kompanııa aty emes, joba ıdeıasy mańyzdyraq edi. Sóıtip Lınstaǵy oqýdy bitirgennen keıin Headhunter-den BMW kompanııasynyń IT-maman izdep jatqanyn bilip, onda qujattarymdy tapsyrdym. Kompanııanyń kadr bólimindegiler meni Mıýnhen qalasyna áńgimelesýge shaqyryp, jumysqa qabyldady.
– Germanııadaǵy eń úlken CHECK24 atty kompanııaǵa jumysqa shaqyrylǵanyńyzdan da habarymyz bar. Onda qandaı qyzmet atqardyńyz?
– BMW kompanııasynan keıin birneshe sheteldik kompanııada jumys istedim. Onyń árbirinde tamasha tájirıbe qoryn jınaqtadym. Olardyń árqaısysy bir-birine uqsamaıdy, baǵyttary bólek. IT-salasynda baǵdarlamalar jıi jańaryp otyratyndyqtan bizge bilimimizdi únemi damytyp otyrý mańyzdy. Eger óz-ózimizdi jan jaqty damytpasaq, eki jyldan keıin biz tehnologııalardan qalyp qoıýymyz bek múmkin. Sol sebepti taǵy bir jańa tehnologııany ıgerý úshin jumysymdy basqa baǵytqa aýystyrmaqshy boldym. Sóıtip júrgenimde meni fintech salasy boıynsha Germanııadaǵy eń úlken kompanııa CHECK24 jumysqa shaqyrdy. Bul elde 600-deı bank bar, nesıe alýǵa májbúr turǵyndar bankke barmaı-aq, biz qurastyrǵan júıege kirip, 2 mınýtta nesıe ala alady. Qoldanýshylarǵa tıimdi bolý úshin biz ol júıeniń mobıldi qosymshasy men saıtyn jasaǵanbyz. Adamdar sol platformaǵa kirý arqyly kez kelgen ýaqytta ózine qajetti nesıe, saqtandyrý, zattar satyp alý, demalysty josparlaý syndy kóptegen nárseni jyldam, onlaın ala alady. Men osy júıeniń jumysyna jaýapty boldym. Munda eki jarym jyldaı qyzmet ettim. Al qazir Mıýnhen qalasynda ornalasqan, jyldyq aınalymy 25 mlrd eýrony quraıtyn Eýropadaǵy eń iri rıteıler kompanııa – Saturn Mediamarket-ke jumysqa ornalasyp jatyrmyn. Menińshe, tehnologııaǵa qyzyǵatyn maman ártúrli tehnoalańdardy kórý qajet. О́ıtkeni IT mamandaryna bir jerge birneshe jylǵa turaqtaý tıimsiz, sebebi joǵaryda aıtyp ótkendeı, jańa tehnologııany meńgerip alǵan soń ózge de tyń nárseni úırený kerek.
– Sheteldik iri kompanııalardyń kadr bólimderi birinshi kezekte qyzmetkerdiń qaı qasıetine kóńil bóledi? Qyzmetkerlerdi jumysqa alý tártibi qandaı? Bizdegideı synaq merzimi bar ma?
– Munda jańadan jumysqa qabyldanǵan qyzmetker 3 aıdan 6 aıǵa deıin synaq merziminde júredi. Kadr bólimindegiler bul aralyqta qyzmetkerdiń birneshe qasıetine mán beredi. Eń birinshi kezekte onyń kásibı biliktiligi nazarǵa alynady. Onyń jańa tehnologııalardy qanshalyqty biletindigine nemese ıgerip kete alýyna qaraıdy. Budan soń onyń áriptesterimen qarym-qatynasy mańyzdy. Bul salada belgili bir dúnıe jasaý úshin bir ǵana adamnyń jumysy azdyq etedi. Kúrdeli tehnologııalyq qyzmetterdiń ár tetigin ár adam jasaıtyndyqtan munda komandamen jumys isteý mańyzdy. Sol úshin olarmen jaqsy qarym-qatynasta bolý kerek. Aǵylshyn tilinde muny soft skills deıdi. Iаǵnı, onyń kásibıligi men minez-qulqy arasyndaǵy úılesim tapqan tandemdi aıtady. Bul tehnologııalyq jumys bolǵanmen de kommýnıkasııa, adamdarmen jaqsy qarym-qatynasta bolý, óziniń kreatıvti oıyn jetkize alý degen syndy adamnyń jeke qasıetteri eskeriledi. Sondaı-aq ár jumysta talap etiletin mańyzdy bir pýnkt – jaýapkershilik. Batys elderinde kásibı jáne kásibı emes mamannyń aıyrmashylyǵy – jaýapkershilikte. Munda kez kelgen iste jaýapkershilikke mán beriledi.
– Qazaqstandaǵy IT-ındýstrııa men batystaǵy jaǵdaıdy alyp qarasaq, bizge qandaı dúnıeler jetispeıdi?
– Bizge birinshi kezekte Nazarbaev Ýnıversıtet, QBTÝ syndy myqty joǵary oqý oryndar sanyn kóbeıtý kerek. Sapaly ýnıversıtetterdi kóbeıtý arqyly onda bilim alyp shyǵatyn myqty ǵalymdardyń sanyn arttyramyz. Sondaı-aq stýdentter tájirıbe almasý úshin shetelge baryp kele alatyndaı jaǵdaı jasaý mańyzdy. Ekinshiden, bizge ashyq ǵylymǵa shyǵý kerek. IT-ındýstrııasynda shekaralar joq. Sol sebepti bizdiń ǵalymdar shetelge baryp, ondaǵy ınvestorlar bizge erkin kelip turý kerek. Sondaı-aq aýtsorsıng isin jańǵyrtýǵa bolady. Mysaly búginde kóptegen kompanııa óz ónimderin, ıdeıalaryn ekinshi bir basqa kompanııaǵa satyp jatady. Batys Eýropada birqatar kompanııa óz ónimderin Shyǵys Eýropaǵa ári qaraı damytý maqsatynda jıi beredi. Osyndaı aýtsorsıngpen aınalysýǵa Qazaqstannyń da áleýeti bar. Bizdiń elimizde óte jaqsy baǵdarlamashylardyń baryn men jaqsy bilemin. Nege bizge de sheteldik kompanııalar sııaqty óz ónimderimizdi aýtsorsıng arqyly damytpasqa? Bul úshin biz Eýropa jáne Amerıkamen aradaǵy baılanysty nyǵaıtýymyz qajet. Budan soń eldegi bıznes klımatty damytýǵa bolady. Qaltaly azamattar qazaq kompanııalaryna ınvestısııa jasap jatsa, ol arqyly jastardyń túrli startaptary kóbeıer edi.
– Qazir IT salasynyń baǵyty taram-taram ekenin kózben kórip, qulaqpen estip júrmiz. Biri temir-tersekten teńdesiz dúnıe qurastyrady, biri mobıldi qosymsha oılap tabady, endi biri aqparattyq tehnologııanyń jiligin shaǵyp, maıyn ishedi. Sonyń ishinde tabysy mol baǵyty qaısy?
– Mobıldi qosymsha bolsyn, saıt jasaý bar, taǵysyn taǵy munyń bári IT-salasyndaǵy qural ǵana. Olardyń árbirine qazir suranys joǵary ekeni belgili. Kez kelgeni adamnyń ómir súrý tártibin jeńildetý úshin qyzmet atqarady. Qoǵamda olarǵa suranys bar bolǵandyqtan, tabysy da soǵan saı keledi. Alaıda sózińizdiń jany bar. Bul salada biregeı baǵyttar da barshylyq. Munda, ásirese jasandy ıntellekt pen Big data-da jumys isteıtinderdiń bolashaqta jumysy kóbirek bolady. О́ıtkeni ındýstrııa osy dúnıelerge bet buryp keledi. Bolashaq IT-ınjenerler osy bir suranysqa ıe trendtegi baǵyttardy kóbirek meńgerse bolady.
– Qarap otyrsaq, túrli salada tájirıbe jınaqtap júr ekensiz. Belgili bir bilim men biliktilik qoryn jınaqtaǵan soń, jumys kúshińizdi qaı arnaǵa burasyz? Elge oralyp, óz jobalaryńyzdy dúnıege ákelý oıda bar ma?
– Jaqyn arada áli de bolsa tájirıbe jınaqtaımyn. О́zimdi ári qaraı da jan-jaqty damytqym keledi. Tehnologııalar únemi jańaryp otyrǵan soń olarmen ilese júrip damý biz úshin mańyzdy. Osy ýaqytqa deıin túrli baǵytta qyzmet etippin. Bir ǵana qalypta, bir orynda toqtap qalǵym kelmeıdi. Biraz bilim qoryn jınaqtaǵan soń ony ózgelermen bólisý oıymda bar. Osydan eki jyl buryn ózimniń semınarlarymdy ótkizgenmin. Alda mundaı dáristerdi áli de jasap turýǵa tyrysamyn. Bilgen-kórgenimniń basqalarǵa paıdasy tıip jatsa, maqsattyń oryndalǵany dep bilemin.
– Menińshe, bizde tabıǵatynan daryndy mamandar óte kóp. О́kinishtisi, olar shetelge tájirıbe jınaqtaýǵa ketip, otanyna qaıta oralmaıdy. Buǵan ne sebep? Álde olar úshin bizde qolaıly orta joq pa?
– Ár sala mamanynyń ózindik sebebi bolýy múmkin. Meniń oıymsha, bul kóbinde ındýstrııaǵa baılanysty bolady. Mysaly, IT-salasyn alyp qarasaq, keıbir baǵyttar boıynsha oqyǵan adamdar úshin Qazaqstanda jumys tabylmaı jatady. О́ıtkeni IT-ındýstrııasynda jańalyqtar men ózgerister kóp. Olar – únemi izdenistiń adamdary. Sol sııaqty eldegi munaı, gaz, mashına jáne taǵy basqa ındýstrııalar damyǵan saıyn olarmen qatar júretin aqparattyq tehnologııalar salasynyń adamdaryn da damytyp otyrý kerek.
Men tanıtyn jastardyń kóbi elge oralatynyn aıtady. Otanymyz Qazaqstan ǵoı. Syrtta bilim alyp, jumys istep júrgen ár jastyń boıynda patrıottyq sezim berik ekenine shúbám joq. Olar múmkin 5 jyldan keıin, múmkin 10 jyldan keıin oralýy múmkin. Belgili bir tájirıbe qoryn jınaqtap bolǵan soń elge kelip múmkin óz kompanııasyn asha jatar. Onyń barlyǵy – ýaqyttyń enshisinde. Búginde elge kelýge asyqpaıtyn jastardyń jaı-kúıin durys qabyldaý kerek. Odan keıin bizdegi talantty jigitter men sheteldegi jastar arasynda baılanys ornatý qajet. О́ıtkeni kóp jaǵdaıda syrtta júrgen qyz-jigitter eldegi IT ındýstrııanyń jaı-kúıinen beıhabar bolyp jatady. Elde ne bolyp jatqanyn kóp bile bermeıdi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Marjan TILEÝBEK,
«Egemen Qazaqstan»