AQSh-taǵy saılaý: Djo Baıden jeńiske jetti

Saılaý nátıjesi áli de resmı túrde jarııalanbaǵanyn aıtyp óteıik. Keı shtattardyń nátıjesi tipti 12 qarashada belgili bolýy múmkin. Alaıda búginge deıin sanalyp úlgergen jáne elektorattyń sheshimin eskerip, aldyn ala nátıje shyǵarý AQSh júıesinde qalyptasqan úrdis. Senbide Pensılvanııa elek­toratynyń Baıdendi qoldaǵany málim bolyp,  jeńiske jetý úshin elek­torattyq kolledjderden jı­nalýy mindetti 270 daýystan asyp, qarsylasy Donald Tramp­tan basyp ozdy. Jeksenbige qara­ǵan túnde halyqaralyq basylymdar Djozef Baıdenniń jeńiske jetkenin jarysa jazdy. Bir aıta keterligi, Djozef Baıden buǵan deıin eki ret prezıdent saılaýy­na qatysqan bolatyn.

Qazir 50 shtattyń 46-sy óz sheshimin berip úlgergen. Soń­ǵy statıstıka Djo Baıden 279, al Donald Tramp 214 daýys jınaǵanyn kórsetip otyr. AQSh aza­mattarynyń da tańdaýy mem­lekettik hatshyǵa túsip tur. Saı­laý komıssııasy Baıdenniń qan­jyǵasynda 74 mıllıon daýys baryn málimdep úlgerdi. 

Buǵan deıingi málimdemelerde eks-prezıdent Donald Tramp óziniń qaıta saılanatynyna esh kúmán keltirmeıtinin aıtyp, jeńiske jetkenin habarlap úlgergen-di. Basylymdar qarsylasynyń jeńgenin jaza bastaǵanda, Donald Tramp saılaý nátıjesiniń qate ekenin, saılaýdyń ádil ótpegenin jáne sotqa shaǵymdanatynyn habarlady. Respýblıkalyq partııanyń tóraǵasy Ronna Makdanıel Twitter-de: «Saılaýda kimniń je­ńis­ke jetkenin medıa emes, daýys berýshiler sheshedi», dep jazdy.

Djozef Baıden qazir 78 jas­ta. Osylaısha, ol AQSh tarı­hyndaǵy eń jasy úlken prezıdent bolyp qalmaq. Buǵan deıin 35 jyldan astam ýaqyt Delaver shtatynan senator bolyp qyzmet etti. Odan keıin Barak Obamanyń tusynda vıse-prezıdent boldy.

Demokratııalyq partııanyń eń tájirıbeli ári tanymal ókili sanalady. Saılaýaldy baǵdarlamasynda «El basqarýdy maǵan senip tapsyrsańyzdar, bizdiń barlyq jaqsy tusymyzdy damy­týǵa tyrysamyn. Men qarańǵy emes jaryqty qoldaımyn» degen edi. Prezı­dent saılaýynda jeńiske jetkenin estigende «Birigetin kez keldi» dep jarııalady.

Basylymdardyń jańalyǵynan kóp keshikpeı Djozef Baıden Delaverden málimdeme jasady. Eń aldymen óziniń qarsylasy Donald Trampqa: «Seniń ókinishińdi túsinemin», dep sálem joldady.

«1860 jyly Lınkoln odaqty qut­qarý úshin keldi, Rýzvelt 1932 jyly elge jańa múmkindikter syılaýǵa ýáde berdi. Kennedı shekaralardy buzatynyn aıtty, al Barak Obama taǵaıyndalǵan da: «Bizdiń qolymyzdan keledi» dedi. Bizdiń el eń jaqsy qasıetterimiz ben eń nashar tustarymyzdyń aıqasynan turady. Endi prezıdenttiń aıtqany mańyzdy. Sondyqtan jaqsy qasıetterimizdi asha túsetin ýaqyt jetti. Búgingi shara barlyq Amerıkanyń nazarynda. Al AQSh-tyń búkil álem úshin jolserik ekenine senemin», dedi.

Jańa prezıdent óz málimdemesinde alǵashqy josparymen de bólisip úlgerdi. Eń aldymen, koronavırýstyń taralýyn toqtatyp, naýqastardy baqy­laýǵa alatynyn aıtty. «Dúısen­bide jetekshi ǵalymdar men sarapshylardy shaqyryp, «Baıden-Harrıs» koronavırýs josparyna úles qosýǵa jumyldyramyn. Sonymen birge ol jospar 2021 jyldyń 20 qańtarynda áreketke aınalady», dedi.

Amerıka halqyna bildirgen senimi men úmiti úshin birneshe ret alǵys aıtqan Baıden bóliný emes, birigýdi qoldaıtynyn eske saldy. «Men birigýdi qalaımyn. Amerıkany kók pen qyzylǵa bólmeı, birtutas Qurama Shtattar retinde kóreıik. Sizderdiń senimderińizdi aqtaý úshin bar júregimmen jumys isteımin. Bul orynǵa Amerıkany qaıta biriktirý úshin, qaıtadan álemdegi syıly elge aınaldyrý úshin, orta tapty jandandyrý úshin talastym», dedi.

Sonymen birge ózine daýys bergen afroamerıkalyqtarǵa da alǵys aıtty. «Bul jarystyń áýel basynda meni qoldaǵan kampanııamnyń odan ári jalǵasýyna úles qosqandary úshin rızamyn», dedi ol.  

«Biz biletin sol jaqsy ult bolýǵa ruqsat etińder. Birtutas, myqty ult bolaıyq. Hanymdar men myrzalar, biz tyrysyp, biraq qolymyz jet­pe­gen maqsat bolmady. Seneıik. Barly­ǵyń­dy jaqsy kóremin. Amerıkany jaryl­qasyn», dep túıindedi alǵashqy sózin.

Eldiń vıse-prezıdenti bolyp taǵa­ıyndalǵan Kamala Harrıs Baıdenniń barlyq el úshin prezıdent bolatynyna senim bildirdi. Demokratııalyq partııanyń ókili Harrıs te AQSh tarıhynda oıyp turyp oryn almaq. Ol alǵashqy áıel vıse-prezıdent bolýymen qatar alǵashqy qara násildi vıse-prezıdent bolǵaly tur. Buǵan deıin Kalıfornııa qalasynyń bas prokýrory, Kalıfornııa shtatynan senator bolyp qyzmet etken. «Demokratııa degen memleket emes, ol áreket. Amerıkanyń demokratııasy turaqty emes, ol bizdiń sol joldaǵy kúresimiz sııaqty myqty. Ony mindetti dep qabyldamaýymyz kerek. Demokratııa úzdiksiz kúresti qajet etedi. Biraq qyzyqtyń bári sonda. Progreste. О́ıtkeni bizde, ıaǵnı halyqta jarqyn bolashaq qurýǵa kúsh bar», dedi Harrıs alǵashqy sózinde.

AQSh prezıdentiniń aýysýy eldiń syrtqy saıasatynyń baǵyty ózgeredi degen sóz. Djozef Baıden Obamanyń tusyn­da da eldiń syrtqy saıasatyna kóp kó­ńil bóletin. Sarapshylar onyń alys-be­ris­ke kóp mán beretinin qazirden aı­typ jatyr. NATO sheńberindegi seriktes­tiktiń «Sen  maǵan, men saǵan» saıasa­tyna kóshýi múmkin degen boljam da joq emes.

Vıse-prezıdent kezinde Aýǵanstanda AQSh áskeriniń kóbeıýine qarsylyq bildirgen-di. Sonymen birge Iraktan AQSh áskerin shyǵarýdy qoldady. Daý­ly máselesi de joq emes. Halyqaralyq basylymdar onyń sheteldik ınves­torlardan aqsha alǵanyn da jazǵan edi. Olardyń qatarynda reseılik, ýkraındyq olıgarhtar da bar. О́ıtkeni prezıdent Obamanyń tusynda Baıden prezıdent ákimshiligi men Ýkraına arasyndaǵy kópir bolatyn. Al 2014 jyly uly Hanter Baıden Ýkraınadaǵy iri kompanııalardyń biriniń keńes múshesi atanǵanda jemqor­lyqqa qatysy bar degen aıyp taǵylyp úlgerdi.

Jasyna qatysty narazylyqtar da joq emes. Jalpy, Baıden óz kandıdatýrasyn usynǵaly onyń úgit-nasıhatyn jiti baqylap, qatelesken sátterin jasymen baılanystyryp synaǵandar kóp boldy.

Eldegi eleýli saıası jańalyq AQSh tynyshtyǵyna áser ete qoımady. Tramp­tyń jaqtastary osymen úshinshi kún boıy kóshelerde narazylyq tanytýda. Keshe Arızonadaǵy saılaý komıssııasynyń aldyna jınalǵan belsendiler daýys sanaý prosesiniń baıaýlaýy Tramtyń daýysyn urlaý áre­keti dep oılaıtynyn málimdedi. Donald Tramp ta bul oımen kelisetinin Twitter-degi paraqshasynda habar­lady. Arızonadaǵy Marıkopa okrýgin­iń ókilderi áli 90 000 daýystyń qaral­maǵa­nyn habarlady. «Bıyl tań­daý jasaýǵa kelgender kóp boldy. Nátı­jeniń keshiktirilýi osyǵan baılanys­ty. Biz daýystardy sanap úlgermeı jatyrmyz», dedi saılaý ortalyǵynyń ókili. Osy oraıda Tramp saılaýdyń ádil ótpegenin habarlasa da, rastaıtyn dálel keltire almady. Ol sotqa júgingen jaǵdaıda daýystar qaıta sanalyp, odan keıin appelıasııa úshin Joǵarǵy sotqa júginedi.

Djozef Baıdenniń halyqqa joldaýynan keıin birneshe eldiń prezıdentteri AQSh-tyń jańa basshysyn quttyqtap úlgerdi. Úndistan premer-mınıstri Narendra Modı onyń Úndistan-AQSh qatynasyndaǵy eleýli eńbekterin atap ótip, jeńisimen quttyqtady. Quttyq­taýshylar qatarynda Ulybrıtanııa, Kanada, Grekııa, Nıderland, Belgııa, Lat­vııa basshylary bar.  Qazaqstan Pre­­zıdenti Qasym-Jomart Toqaev ta, El­basy Nursultan Nazarbaev ta  Djo­zef Baıdendi Amerıka Qurama Shtat­tary­nyń prezıdenti laýazymyna saı­la­nýy­­men  quttyqtady. Al Meksıka pre­­zı­denti Andres Manýel Lopez jańa árip­­tesin quttyqtaýǵa asyqpaıtynyn, res­­mı qorytyndyny kútetinin jazypty.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, resmı qorytyndy 12 qarashaǵa qaraı bel­gili bolady. Daýys qorytyndysyn habar­lamaǵan áli 4 shtat bar. Prezı­dentti ulyqtaý rásimi 2021 jyldyń 20 qań­taryna josparlanǵan.