Jaqynda Atyraýmen qońsy qonǵan Mańǵystaýdyń Beıneý aýdanynda turatyn Rabbym Borashev Oǵlandydan Aqmeshitke deıin jol talǵamaıtyn júrdek kólikpen emes, qazaqy uǵymǵa shaıtanarba ataýymen sińgen qos dóńgelekti velosıpedpen júrip ótti. Oıly-qyrly, tóbe-adyry kóp dala jolymen jalǵyz jortqan jolaýshyny da, keń jazıraly qazaq eliniń ár qıyryndaǵy, jumyr jerdiń ár túkpirindegi ózge dindi jahan jurtshylyǵyn da erekshe qyzyqtyrǵan Oǵlandy qandaı jer? Aptap ystyqta da samal jel esip turatyn Aqmeshit she? Qos mekendi bir-birimen ne baılanystyrady?
Aqmeshit – Atyraýdaǵy kıeli mekenniń biri. Munda esti qarııalardan jetken ańyzǵa bergisiz áńgimelerdiń arqaýyna aınalyp, bir basyna birneshe ǵajaıyp qasıet qonǵan Beket ata Myrzaǵuluynyń kindik qany tamǵan. Jem ózeniniń jaǵasyndaǵy bıik tóbeniń ústinde ornalasqan mekende onyń atasy, ákesi men anasy, uly jerlengen. Al Mańǵystaýdyń Oǵlandysy – Beket atanyń máńgilik tynystaǵan mekeni.
Qos óńirdegi kıeli mekenniń ekeýi de Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda basymdyq berilgen Qazaqstandaǵy kıeli jerler geografııasynyń kartasyna endi. Qazir Oǵlandyda da, Aqmeshitte de tabıǵı gaz, jaryq pen sý bar. Ekeýine de el-jurtyn berekege bastar birlik pen júrekke ıman uıalatar ımandylyqqa úndegen aǵartýshy, aldaǵy kúndi dál boljaǵan kóregen ári abyz, arýaǵynan medet tilegen jandy jebegen áýlıe, jer astynan birneshe meshitti qashap salǵan sáýletker Beket atanyń ǵajaıyp qasıetterimen tereńirek tanysýǵa kelýshi kóp.
– Alǵash ret Beket ata jaıly segiz jasymda ákemnen estigen edim. Sodan beri este joq eski zamannyń san qatparly shejiresinen syr tıegin aǵytqan qarııalardyń áńgimesine qulaq túrip kelemin. Onyń ústine bıyl Beket atanyń týǵanyna 270 jyl toldy. Osynyń bárin oı eleginen ótkizip, Oǵlandydan Aqmeshitke deıingi aralyqty velosıpedpen júrip ótýdi uıǵardym. Osy nıetime otbasym qoldaý bildirdi, – deıdi bizben áńgimesinde Rabbym Borashev. – Maqsatym – qazaq eliniń kıeli jerlerin jas urpaqqa keńinen nasıhattaý. Bir mezgil sary dalanyń saf aýasymen tereń tynystap, jastarǵa salamatty ómir saltyn ustanýdyń densaýlyq úshin mańyzdy ekenin uǵyndyrý.
Onyń aıtýynsha, budan buryn Beıneýden Shalqar stansasyna velosıpedpen barǵan eken. Sol kezde otbasyna eskertpeı, alys jolǵa shyǵypty. Jańadan tartylǵan temir jol boıynda qaınaǵan qyzý tirlikti kórip, bul baǵyttyń munaıly túbek atanǵan Mańǵystaý úshin mańyzdy joba bolǵanyna kóz jetkizipti. Qazir Mańǵystaýdan qatynaıtyn jolaýshylar poıyzy atalǵan temir jol arqyly Almaty shaharyna eki kúnde jetedi.
– Shalqarǵa júrdek avtokólikpen barýǵa bolatyn edi. Sondaı avtokólikke minseń, barar jerińe tez jetýge asyǵasyń ǵoı. Alaıda avtokólikti emes, velosıpedti tańdadym. О́ıtkeni kóliktiń bul túrimen asyqpaı júrgende, týǵan jerdiń qasıetin sezinesiń, tynysyń keńıdi. Beıneýden velosıpedpen shyǵyp, Shalqarǵa deıin alty kún júrdim. Temir jol boıyndaǵy eldi mekenderdiń turmysymen tanysyp, mańdaı terimen tapqan nannyń dámi tátti bolatynyn eńbegimen dáleldep júrgen qazaq jastarymen kezdestim. Bul temir joldyń boıynda 3000-daı jas eńbek etedi. Bári de – táýelsizdik tańy atqannan keıingi jyldary ómirge kelgen talapty órender. Bári de erinýdi bilmeıdi, jumysyn erekshe qulshynyspen isteıdi. Táýelsiz elimniń erteńi jarqyn ekenine sengen jalyndy jastardyń eńbekqorlyǵyna tánti boldym. Júrdek avtokólikpen júrsem, munyń bárin kórmeýim múmkin edi, – dep tebirendi alǵashqy joryǵy týraly Rabbym Borashev.
Al bıylǵy Kórisý kúni qarsańynda Beıneýden Tájenge, odan Otpantaýǵa deıin jol júripti. Shartarapty sharlaǵan qaýipti indettiń taralýy saparyn toqtatýǵa áser etti. Biraq arada aılar ótkende oıǵa alǵan maqsatyn iske asyrýǵa qaıta kiristi.
– Bul jolǵy saparymdy Saı-О́tes stansasynan bastaýdy jón kórdim. Munyń ózindik sebebi bar. Ákem – temirjolshy bolǵan adam. Jumys babymen Saı-О́teste de, №10 bekette de turdy. Balalyq shaǵym ótken aýyldar ystyq qoı. Áli kúnge saǵynyp júremin, – deıdi shybyqty at qylyp minip, alańsyz oınaǵan baldáýren kúnderin eske alyp, bir sát únsiz qalǵan Rabbym Borashev.
Budan soń alǵashqy toqtaǵan núktesi – №11 beket. Odan ári Tobyqty atalatyn jerdegi Beket atanyń tórtinshi meshitine mańdaı tiredi. Meshit qaıta jańǵyrtylyp, jaryq, tabıǵı gaz jelileri tartyldy. Sý da bar.
– Jol boıynda ári batyr, ári bı Berdalynyń tamyna da toqtadym. El ishinde erekshe tanylǵan daryn ıesi Súgir jyraýdyń týǵan mekeni – О́giz-О́reýildi de kórdim. Onyń ákesi Begendik – eki ret Mekkege qajylyqqa barǵan adam, – deıdi ózi toqtaǵan jerlerdiń tarıhynan syr aqtarǵan jolaýshy. – Qazir munda tórt-bes otbasy mal baǵyp otyr. Al Qyzylsý aýylynda Orazmaǵanbet ahýnnyń kindik qany tamǵan ǵoı. Onyń ákesi de, ózi de ahýn atanǵan. Keıin geologııa salasynda jumys istep, «halyq jaýy» atanypty. Iran jerine jasyrynýyna týra kelipti. Alaıda tyńshylar ony aldap-arbap, qolǵa túsirip, atý jazasyna kesip jibergen. Elden keterinde qundy kitaptardy úńgirge jasyryp úlgeripti. Elýden astam kitaby tabylǵannan soń Mańǵystaý óńirinde munaı burqaǵynyń tyǵyny aǵytyldy degen áńgime bar. Shopan ata qorymynyń da shejireli tarıhy tym tereńde jatyr.
Mine, Ústirt silemindegi Oǵlandyǵa jetkenge deıin birneshe kıeli mekenge toqtap, eldiń, jerdiń tarıhynan syr shertetin osyndaı qundy derekterdi kóńiline taǵy bir ret túıdi. Beket ata máńgilik tynystaǵan kıeli mekennen Aqmeshitke deıingi saparynda jary Aızada men inisiniń balasy kólikpen ere shyǵypty.
– Otbasym bul joly meni jalǵyz jibergisi kelmedi. Jasymnyń úlkeıgenin alǵa tartty. Biraq olar meniń saparyma kedergi keltirgen joq. Alǵa ozyp ketip, joldan kútip aldy. Qan qysymymdy ólshep, júregimniń soǵysyn tyńdap, as-sýymdy ázirlep otyrdy, – dep kúledi ol.
Endi japan dalamen jalǵyz jortyp júrgen jolaýshy Shyǵys óńirine saparlaýdy oılastyryp otyr. Stýdenttik jyldary ótken О́skemen qalasyna barǵysy keledi. Kezinde osyndaǵy Jol qurylysy ınstıtýtynyń arhıtektýra fakýltetinde joǵary bilim alǵan. Qazir Mańǵystaý oblystyq máslıhatynyń depýtaty retinde munaıly túbektiń áleýmettik-ekonomıkalyq órkendeýine úlesin qosyp júr.
– Bizdiń elimizde kıeli meken de, qaster tutatyn tarıhı qalalar da, óńirler de kóp. Sonyń biri – Alash týy tigilgen Semeı qalasy. Adamzattyń uly oıshyly Abaıdyń, Shákárim men Muhtardyń, ózge de tarıhı tulǵalardyń kindik qany tamǵan óńirler men qalalarǵa velosıpedpen barýdy kózdedim. Dál qazir qashan jolǵa shyǵarymdy aıta almaımyn. Biraq bul maqsatymnyń oryndalaryna senemin, – deıdi alys jolǵa kóz tikken Rabbym Borashev.
Jortqanda jolyńyz bolsyn, jolaýshy!
Atyraý oblysy,
Jylyoı aýdany