Sý tapshylyǵyn sheshý úshin qarjy qajet

Saryózen men Qaraózendegi sý azaı­ǵandyqtan Qamys-Samar kólderi bi­ri­nen soń biri qurǵap jatyr. Bıyl, ási­rese Jańaqala, Qaztalov aýdandary turǵyndary kóp qıyndyq kórdi. Buryn jeke aýdan bolǵan, toqsanynshy jyldary taratylyp, ózge aýdanǵa qosylǵan Taıpaq óńirindegi qojalyqtar da qur­ǵaq­shylyq saldarynan jyl saıyn qı­na­lyp otyr. О́ıtkeni buryn Aznabaı-Taıpaq sý arnasy júıesi óńirdegi mal sharýashylyǵynyń qajetin óteıtin. Qur­ǵap qalǵanyna ondaǵan jyl boldy. Taıpaqtan Qaratóbege qaraı tartylyp, birneshe eldi mekendi aýyz sýmen qamtyǵan sý qubyry da áldeqashan isten shyqqan. Adamǵa da, tórt túlik malǵa da sý bolmaǵandyqtan, kóptegen eldi mekender, burynǵy bólimsheler túp kóterilip kóship, ornynda jurty qaldy.

О́ńirdegi halyqtyń janaıqaıy týraly gazetimizde birneshe ret másele kóterilip, maqala jazyldy. Bul máse­leler bolashaqta qalaı sheshiledi? О́ńir halqy sý tapshylyǵynan qutyla ala ma? Jyl saıyn tartylyp bara jatqan trans­shekaralyq Jaıyq ózeniniń aldaǵy taǵdyry ne bolmaq?

Jaqynda Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken baspasóz konferensııasynda Batys Qazaqstan oblysynyń áki­mi Ǵalı Esqalıevke qoıylǵan suraqtar­­dyń birazy dál osy sý tapshylyǵy týraly boldy. Tómende óńir basshysynyń óz aýzynan shyqqan jaýaptardy yqshamdap berip otyrmyz.

Jaıyq ózeniniń jaıy

Bastaýyn Reseı jerindegi Oral taýlarynan alatyn Jaıyq ózeniniń deńgeıi sońǵy eki jylda erekshe túsip, sońǵy 50 jyldaǵy eń tómen kórsetkishti kórsetken. Ǵalymdar muny ekologııalyq apat dep dabyl qaǵýda. Jaıyqtyń ortasha deńgeıi ádette 594 sm shamasynda bolsa, byltyr onyń kólemi 240 sm-den aspady. Onyń ústine bıylǵy qys qarsyz, jaýyn-shashynsyz boldy. Ekologtar «Eger sý deń­geıi osylaı quldyraı berse, Jaıyq maýsymdyq ózen bolyp qalýy ábden múm­kin» degen sumdyq boljam aıtyp jatyr.

– Jaıyq ózenindegi sý deńgeıiniń tómendeýi memlektaralyq dárejede she­shilýi kerek. Osydan eki aı buryn Prez­ıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń qabyldaýynda bolǵanymda Memleket basshysy óńirde qandaı túıindi túıt­kilder bar ekenin surady. Sol kezde «bas­qa máseleniń báriniń sheshimi bar, tek osy Jaıyq ózeni máselesin memlekettik deńgeıde, Qazaqstan men Reseı arasynda birlesken túrde qaramasa bolmaıtyn sııaqty» dep mán-jaıdy jetkizdim, – deıdi Ǵ.Esqalıev.

Negizi bul taqyryp, ıaǵnı Jaıyq óze­nindegi sý deńgeıiniń tómendeýi buryn da halyqaralyq deńgeıde kóterilgen. О́zen arnasyna salynǵan jasandy sý qoımalarynyń kesirinen Reseı Fe­de­rasııasynyń Orynbor qalasy tusyn­da ózen sýy ábden tómendep, jaıaý adam keship ótetindeı halge jetken. Jaıyq­tyń janaıqaıyn jetkizip júrgen maman­dardyń arasynda orys ǵalymdary da kóp.

– Bizdiń elimizdiń Ekologııa mınıs­tr­ligi Jaıyq ózeniniń ekojúıesin qorǵaý, ózendi saqtaý jóninde arnaıy jol kartasyn jasap shyqty. Shynyn aıtsaq, ma­mandar arasynda ázirge kelisilgen pi­kir joq. Máseleni sheshýdiń túrli jo­ly usynylyp jatyr. Bir ǵalymdar jaǵany bekitý kerek dese, bulaqtardyń kózin ashý qajet deýshiler de bar. Endi bir top ózenniń túbin tereńdetý kerek ekenin aıtady. О́zen boıyndaǵy jasandy kedergilerdi joıý kerek degen pikirdi ustanatyndar da bar. Qalaı bolǵanda da osy usynystardyń bárin talqylap, eki memleket bir joba jasaýy kerek. Bul iske eń myqty sarapshylar, ǵalymdar, mamandar tartylýy qajet, – deıdi oblys ákimi.

Qazaqstan men Reseı Federasııasy­nyń shekaralas oblystary arasynda dástúrli Qazaqstan-Reseı forýmy bıyl pandemııa sebebinen ótpeı qaldy. Bul forýmda Jaıyq ózeni máselesi de talqylanýy qajet bolatyn. Oblys áki­miniń aıtýynsha, Qazaqstan ekologııa mı­nıstrligi jasaǵan máseleni sheshýdiń naqty josparyn qazir Reseı qarap jatyr, eger qoldasa, naqty jumys bas­­talady. Oǵan ýaqyt kerek. Jaıyq óze­niniń ekojúıesin qorǵaý úshin eki eldiń birlesken jospary qajet.

Ázirge «Jylandy úsh kesse de kesirt­kelik qaýqary bar» degendeı, Batys Qazaqstan oblysynyń ońtústik aýdandaryn sýmen qamtý úshin Jaıyqtyń jylap aqqan sýy alynyp jatyr. «Oral-Kóshim» sýlandyrý júıesine buryn Jaıyq sýynyń bir bóligi óz aǵysymen shyǵatyn. Bıyl osy ańǵar tusynda Jaıyqtyń aǵysyna kóldeneń barja qoıylyp, ózen sýyn burý áreketi baıqaldy. Kelesi jyly sý deńgeıi tómendeı berse, qýatty sýsorǵy qondyrǵylar arqyly Jaıyq sýy Kóshim kanalyna jiberilmek.

Qaraózen men Saryózen

Reseıdiń Saratov oblysy aýmaǵynan aǵyp kelip, Qamys-Samar kólderi júıe­sin quraıtyn Qaraózen men Saryózen­niń de jaǵdaıy qazir máz emes. Buryn Jańaqala aýmaǵynda úlkendi-kishili 16 kól bolsa, sońǵy úsh jyl ishinde ekeýi qalyp, qalǵany qurǵap ketken. Sebebi burynǵydaı joǵarydan kelip jatqan ózen sýy joq.

Keńes ókimeti kezinde Saratov ob­lysy tusynda Edil ózeniniń sýy arnaıy qon­dyrǵylar arqyly osy Qaraózen men Sary­ózenge jiberilip otyrǵan. KSRO qulap, memleketimiz táýelsizdik alǵaly reseılikter bul qyzmeti úshin tıisti tólem alyp keledi. Batys Qazaqstan oblysy Saratov oblysynan jyl saıyn 103 mln tekshe metrge jýyq sý satyp alady. Ol úshin respýblıka bıýdjetinen 3 mlrd teńgege jýyq bólinedi.

– Biz tarıhı qujattardy kóterip qaradyq. Sóıtse buryn Qaraózen men Saryózenge Reseı jaǵynan jylyna 181 mln tekshe metr sý berilip kelgen eken. Biz sońǵy kezde jylyna 80 mln tekshe metr sýdy kem alyp jatyrmyz. Mine, osy derekterdi kórsetip, Úkimetke aıtyp otyrmyz. Qosymsha 80 mln tekshe metr sý alý úshin respýblıka qazynasynan taǵy 2 mlrd teńgedeı qarajat kerek bolady. Eger bul júzege asyp, Saratov oblysynan alyp turǵan sýymyzdyń kólemin shamamen 40-45 paıyzǵa ulǵaıtsaq, Qaztalov, Jańaqala aýdandaryndaǵy sý máselesi sheshiledi, – dedi Ǵ.Esqalıev.

Keshe ǵana Batys Qazaqstan oblysyna jumys saparymen kelip-ketken Úkimet basshysynyń orynbasary Roman Sklıar da bul máseleniń mán-jaıyna qanyǵyp ketken. Bıyl jazda tórt túligine ishetin sý tappaı, qysqy mal azyǵyn ózge aýdandardan satyp alýǵa májbúr bolǵan jańaqalalyqtar keler jyly bul máseleniń oń sheshilýinen úmit kútip otyr.

Taıpaq óńiri

Sońǵy jyldary halyqtyń turmys sapasyn jaqsartý, ásirese aýyl tur­ǵyn­daryn sapaly aýyz sýmen qamtý maq­­satynda júrgizilgen memlekettik baǵ­­darlamalar sheńberinde biraz is at­qa­ryldy. Búginde Batys Qazaqstan ob­lysy turǵyndarynyń 88 paıyzy orta­lyqtandyrylǵan sý qubyrlarynyń ıgi­ligin kórip otyr.

Degenmen óńirde áli de 127 eldi meken sapaly aýyz sýdan tapshylyq kóredi eken. О́ńir basshysynyń aıtýynsha, bul – aýyldar negizinen 20-50 adamǵa deıin ǵana turǵyny bar shaǵyn eldi mekender. Biraq myńǵyrtyp mal baǵyp, sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly qo­nys bolǵandyqtan halyq kóshkisi kel­meıdi. Etti mal sharýashylyǵyn óńir ekonomıkasynyń basym baǵyty sanap otyrǵan Batys Qazaqstan mundaı shaǵyn mekenderdiń máselesine nazar aýdarýy kerek-aq. Halqy az bolǵandyqtan sapaly sý, tabıǵı gaz hám jol sekildi ór­kenıet ıgilikterinen maqurym qalǵan mundaı aýyldar úshin naqty joba, balama sheshimder bola ma dep suraǵan­byz. «Ásirese tabıǵı sý kózinen – ózen-kólden alys, qudyq qazsa, sýy ashy bolyp keletin aýyldar úshin jerasty sý kózderin izdeý, ashy sýdy tushytý sekildi jobalar bar ma?» degen saýalymyzǵa Ǵalı Esqalıev kóńilge úmit uıalatatyn jaýap berdi.

– Taıpaq óńirinde sý tapshylyǵy bar, ony bilemiz. Sondyqtan biz byltyrdan beri 3-4 ınvestısııalyq jobanyń qujatyn ázirledik. Mysaly, Jaıyq-Aznabaı-Solıanka, Jaıyq-Shalqar jobalaryn júzege asyrǵymyz keledi. Kelesi jyly úkimet bul jobalardy qarjylaı qoldasa, shalǵaı aýyldar mańynan 300 myń gektarǵa jýyq qosymsha jaıylym jerdi óndiristik aınalymǵa qosa alamyz. Bul jobalardyń quny shamamen 4,5 mlrd teńge bolady. Oblysymyzǵa kelgen vıse-premerge de bul jobalar jóninde baıandadyq. Respýblıkalyq bıýd­jetke tıisti qujattardy, sura­nysty beremiz. Osy jobalardyń nátıjesinde Taıpaq jáne basqa aýyldardyń máselesi sheshilýi tıis, – dedi óńir basshysy.

Ákimniń aıtýynsha, sapaly aýyz sýdan tapshylyq kórip otyrǵan aımaqtar­da jerasty sý kózderin izdegen zertteý júrgizilgen.

– Bizde jerasty sý qorlary kóp. Tu­tynýshy halqy az shalǵaı aýyldarǵa ortalyqtandyrylǵan sý qubyryn tartý óte qymbatqa túsedi, ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz. Sondyqtan shalǵaıdaǵy 127 shaǵyn aýyldy jerasty aýyz sýmen qamtýymyz kerek. Tıisti qarjylandyrý bolsa, bul is kelesi jyly júzege asady, – deıdi Ǵ.Esqalıev.