Qonaq bólmesiniń qabyrǵasynda atqa qonǵan naızaly batyrdyń maıly boıaýmen jazylǵan sýretine úńile qarap:
– Sizge uqsaıdy eken, atańyz ba? – deımin ǵoı.
– Batyr babamyz. Erligi tarıhta qaıtalanbaǵan. Úlken bir shaıqasta bes qalmaqpen aıqasyp, bárin baýdaı túsiripti. Estýimizshe, osy Samar, Qalba óńirlerinde ómir súrgen, – dep Samarhan Jotabaev tarıhtan tartyp áńgimesin bastaǵan.
Jer betinen jońǵarlardy atymen joıyp, Altaı men Atyraýdyń arasyndaǵy ulanǵaıyr dalany búgingi urpaqqa amanattap ketken júrek jutqan batyr babalarymyzdyń atyn jadymyzdan óshirýge áste bolmaıdy. Toqymdaı jer úshin bastaryn báıgege tigip, jaýmen alysqan batyrlardyń erligin erteńgi urpaqqa áńgimelep jetkizý – bizdiń azamattyq paryzymyz. Sol úshin de júrgen ortamyzda tarıhı áńgimeler aıtyla qalsa, qoıyn kitapshamyzǵa túrtip alýǵa tyrysamyz. Bul joly da Samar aýylynyń turǵyny Samarhan Jotabaevtyń babasynyń batyrlyǵy týraly aıtqan áńgimesin jazyp alǵan edik.
– Qalba taýyn meken etken Qaraýyl jasyqtyń Qasabolat bastaǵan batyrlary Qarakereı Qabanbaı júrgizgen azattyq soǵysynan tys qalmaǵan. Oqyǵan bolsańyzdar, jerles jazýshymyz Qalıhan Altynbaevtyń «Kókpekti», kúrshimdik jazýshy Sovethan Qalıǵojınniń «Nar naıman sańlaqtary», orys statısi Fedor Sherbınanyń «Materıaly po kırgızskomý delý», Músáıip Sydyqovtyń «Karaýyl jasyq shejiresi» degen kitaptarda Qasabolat batyrmen onyń uldary Satypaldy, Jaınaq, Beken, Jolan týraly aıtylady, – dep jınaqtap qoıǵan qaǵazdaryn qoparystyryp, bireýin maǵan usyndy.
Shejire eken. Kóz júgirtip shyqtym. Qaraýyl jasyqtan Esengeldi, odan Mámbetqoshqar tarapty. Mámbetqoshqardan Qasabolat batyr týǵan. Onyń Satypaldy, Jaınaq, Beken, Jolan degen uldary bolypty. Ishterindegi batyrlyǵymen tanylǵan Satypaldy eken. Batyr birde Kereı eline úlken asqa baryp, báıgege tulparyn qosady. Sol dúbirli jarysta jaldas kúreńi bas báıgeni toǵyzymen alyp, oljaly oralady. Elge qaıtar joldy ortalap qalǵanda shúıinshileı shapqan jigitter Aqkúmis ananyń ul tapqanyn jarııalaıdy. Sonda qýanyshy qoınyna syımaǵan Satypaldy «tulparym toptan ozyp, báıgeden kelgende týǵan ulym qashanda eldiń aldy bolsyn» dep sábıge Atkeltir dep esim bergen eken.
Kitapty sholyp shyǵyp, Samarhan Jotabaevqa Satypaldy batyrdyń bes qalmaqty baýdaı túsirgeni týraly aıtyp berińizshi degenmin. Sál oılanyp otyrdy da:
– Bitimi kesek kisi bolypty. Bes qarýdy birdeı meńgergen. Soǵystyń taktıkasyna da ábden tóselgen. Júrek jutqandyǵy sondaı, qalyń qolǵa jalǵyz shyǵýǵa daıyn turatyn kórinedi. Sońynan ergen inileri de bilekti, júrekti bolypty. Jaınaq ta batyrlyǵymen kózge túsken. Al Jolan men Beken jaýyryndary jerge tımegen balýandar edi. Tórteýi de qazaqtyń týlaqtaı jerin jaýǵa bermeý úshin jan aıamaı shaıqasqan. Qaraýyl jasyqtyń meken etken jerleri – Qalbanyń shyǵys jaǵy. Qys túserde Qarǵalyǵa kóship kelip júripti. Úlkendi-kishili maıdandarda mergendigimen kózge túsip júrgen Satypaldy babamyz sadaqshylardyń qolyn basqarǵan. Ondaǵy sadaq tartqandar da shetinen quralaıdy kózge atqan mergender eken. Satypaldy sadaqshylardyń quramyn tolyqtyrý úshin taǵy da mergenderdi iriktep, qataryn myńǵa jetkizgen. Qalmaqtardyń qazaqtyń jerine qaýip tóndirip turǵan ýaqyty ǵoı. Tutqıyldan shabýyldaýy múmkin. Sondyqtan da kúni-túni jaýmen aıqasýǵa daıyndalǵan. Ustalarǵa saýytbuzar jebelerdi kóptep soqtyrǵan.
– Sodan deımiz ǵoı, áńgimeniń qyzyǵyna kirip ketip...
– Sodan álgi sadaqshylar atoılap shapqan qalmaqtardy qoısha qyrǵan eken. Qozyjaýyryn jebeleri qalmaqtardyń qorǵasyn saýyttaryn jaryp ótip, sulata bergen. Sóıtip qalyń qol eseńgirep qalǵan. Qalbadaǵy bul jeńis kóp keshikpeı Baraq batyrdyń qulaǵyna jetken. Ol ýaqytta Baraq, Tanash batyrlar da qalmaqtyń qalyń qolyn Sibeden ysyryp jatqan. Baraqtan qashqan qalmaqtar Qalbanyń shyǵys jaǵyna kelip bekinbek bolady. Ony bilgen Baraq Satypaldyǵa habar jiberedi. Qaraýyljasyq qolyn bastap júrgen Satypaldy ol tusta jıyrma bes-aq jasta edi. Qalmaqtar da qontaıshylarynan «qazaqty qyryńdar, mal-múlkin tartyp alyp, tirilerin quldyqqa jiberińder» degen buıryq alady. Qazaqtar qarap jatsyn ba? Olar da bas qosyp, soǵysýdyń aıla-tásilin oılasady. Sóıtip aldymen sadaqshylar oq jaýdyratyn bolyp sheshedi. Sodan soń qatarlary buzylǵan jaýdy qaptaǵaılap qos búıirden kelip, basyp-janshımyz dep ymyralasady.
...Qalbaǵa qaraı jerdi qaıystyryp qalmaqtyń qalyń qoly kele jatady. Qansha qan tógilip, jan qıylary bir qudaıǵa ǵana aıan edi. Jaqyndaı bere qalmaqtyń bes batyry jekelenip shyǵyp «jekpe-jek, jekpe-jek» dep attandaı bastaıdy. Beseýinde – bes túrli qarý. Biri bolmasa biri jeńip shyǵyp, qazaqtyń jerine ıelik etpekshi. Qazaqtyń ishinen sýyrylyp Satypaldy shyǵady. Jaý jaqtan eki ıyǵyna eki jigit mingendeı shoıyn qara alty kez aldaspanyn aınaldyryp, aıǵaılap bizdiń batyrǵa qaraı umytylady. Satypaldy sassyn ba?! Qalmaqtyń sermegen qylyshyn sol mezette-aq ushyryp jiberedi. Kúndeı kúrkirep shyqqan shoıyn qara qashpaq bolyp tyrmysqanymen, Satypaldydan sytyla almaǵan. Qalmaqtardyń rýhtary synyp ketse kerek, eki naızageri birge shyǵady. Birge shyǵyp, birge mert bolady sol jerde. Tórtinshisi búrtikti shoqparmen shyǵyp, ekeýi berispeı uzaq alysqan. Aqyry Satypaldy ornynan kóterip alyp, jerge uryp óltiripti. Sońǵy batyry sadaǵyn kezengen. Biraq jebesi qıys ketip, batyr babamyz aman qalady. Satypaldynyń mergendigine min joq. Kózdegenin aman jibermegen. At ústinen saýyt buzar jebeni shirene tartyp, qalmaqty top etkizedi. Qazaqtyń myqtylyǵyn qalmaqtar ishteı moıyndaǵanmen, sertten taıyp, shabýylǵa kóshedi. Buǵan da daıyn qazaqtyń qoly aqyldasqan ádisterimen qalmaqtyń qolyn oısyrata jeńedi. Sol zamanda at ústinde júrgen Abylaı kelip, qazaq dalasynda dúbirli toı jasaǵan kórinedi. Sonda uly maıdanda quralaıdy kózge atqan Satypaldy mergen Abylaı hannyń ózinen syıǵa sadaq alypty, – dep Samarhan Jotabaev Qalba jaqqa basyn soza qaraǵan.
Fedor Sherbınanyń kitabyndaǵy málimetter boıynsha, Jaınaq, Jolan, Beken jáne Aqbolat atalary Ertis, Qaıyńdy boıyn, Kókjota men Qulynjonda, Eshkibaı bulaǵynda jáne Qamystyda turypty. Satypaldy batyrdan jeti ul taraǵan eken: Janaly, Begaly, Tezekbaı, Esen, Baısal, Baıyr, Atkeltir. Búginde osy atalardyń urpaqtary Qalba taýynyń qoınaýyn jaılap, egemen elimizde ǵumyr keship jatyr.
– Atkeltir atanyń Bopysynan Atabaı, Jotabaı men Elýbaı, Laýbaı týǵan. Jotabaıdan taraǵan Qalısattar batyr babasynyń urpaqtaryn jalǵastyryp keledi. Qalısattardyń ákesi erte qaıtys bolyp, Ekpin aýylyndaǵy Baǵıla apanyń qolynda er jetedi. Ol 1941 jyly soǵysqa attanyp, 1946 jyly aman-esen oralǵan. Aýylǵa kelisimen, Ekpin kolhozynda jumys isteı júrip, sol zamannyń azyn-aýlaq tehnıkasynyń tilin meńgeredi. ZIS, lobogreıka, shóp shabatyn at mashınalaryn jóndep, kolhozǵa septesedi. Alǵyrlyǵyn baıqaǵan sharýashylyq basshylary Aıagóz qalasynda júrgizýshiler daıyndaıtyn úsh aılyq kýrsqa jiberedi. Osy kýrsty oqı júrip, sol jaqtaǵy syban eliniń kórgendi qyzy Zylıhaǵa úılenedi. Samarǵa qaıtyp kelgen soń Kúrshim, Úlken Naryn, Samar aýdandaryn qamtıtyn Samar avtorotasyna júrgizýshi bolyp qyzmetke kiredi. Samar aýlynda qonys tepken ákemiz úı salyp, aǵash egip, bala ósirip, úbirli-shúbirli bolady. Ákemizdiń Uly maıdan, qandy soǵystan alǵan orden, medaldary beıbit kúnniń marapattarymen eselenip, Samar halqynyń qurmetine bólenedi, – deıdi Qalısattar aqsaqaldyń uly Samarhan.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kókpekti aýdany