Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy – qazaq ultynyń salt-dástúrin, ótkennen kele jatqan muralaryn dáripteı otyryp órkenıetti qoǵam qurýǵa, ult retinde damýymyzǵa baǵyttalǵan konseptýaldy qujat.
Osy oraıda, Elbasy tapsyrmasyna sáıkes «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy qurylyp, onyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan bes jyldyq baǵdarlamasy bekitilip, josparly jumys atqarýda. Atalǵan ortalyq basshysy Batyrhan Jumabaev bergen málimetke úńilsek, búginge deıin respýblıkalyq mańyzy bar 23 tarıhı jáne mádenı eskertkishke ǵylymı restavrasııa jasalǵan eken. Olardyń qatarynda Qoja Ahmet Iаsaýı, Otyrar, Saýran, Syǵanaq, Aqyrtas kesheni, Appaq ıshan, Aıranbaı keseneleri bar. Sonymen qatar Nur-Sultan qalasy ákimdigi men Mádenıet jáne sport mınıstrligi Bozoq qalashyǵyn jańartyp, ashyq aspan astyndaǵy murajaı-keshenin ashý jóninde jańa bastamany qolǵa alypty.
О́tken jyly «Botaı qonysyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jáne dúnıetanymdyq konteksterdi zertteý jáne qaıta qurý» ǵylymı jobasy aıasynda Botaı mýzeı-qoryǵynyń qurylys jumystary bastalsa, keler jylǵa deıin kıeli jerler týraly tolyq aqparat qamtylǵan bes tomdyq ensıklopedııa shyǵarý josparlanǵan. Ensıklopedııanyń alǵashqy tomyna Almaty, Nur-Sultan qalalary men Aqmola, Almaty oblystarynyń qasıetti jerleri ense, ekinshi tomda Batys Qazaqstan, Aqtóbe, Atyraý jáne Mańǵystaý óńirleriniń kıeli oryndary qamtylǵan. Al ótken jyldyń sońynda basylymnyń úshinshi tomy jaryqqa shyǵyp, oǵan Qaraǵandy, Qostanaı, Qyzylorda, Jambyl oblystary kiripti. Oǵan qosa, ár óńirdiń jeke ensıklopedııasyn shyǵarý josparlanǵan. Bul jumystar jalǵasýda.
Baǵdarlamanyń taǵy bir mańyzdy tusy – ishki týrızmdi kıeli jerler negizinde damytý. Sol sebepti el aýmaǵynda mańyzdy dep tanylǵan mekenderge týrıst tartý maqsatynda «Qasıetti Qazaqstan» kópsalaly vırtýal kartasy jasalyp, mádenı muralar tizimine engen mekenderdi nasıhattaý jumysy júıesin taýypty.
Búginde sıfrly tehnologııa tórge ozǵan zaman. Osy rette jańa tehnologııa sheńberinde qandaı jumystar atqaryldy degenge toqtalsaq, bul tarapta da birshama ıgilikti ister júzege asqan eken. Atap aıtqanda Germanııanyń Exponential group kompanııasynyń yqpalymen Qazaqstannyń kıeli jerleriniń jalpyulttyq tizimine engen 15 nysannyń 3D modeli jasalǵan. Odan bólek kıeli oryndar týraly úsh tilde mobıldi formatta 60 beınerolık túsirildi. Sonymen qatar elimizdiń kıeli jerleri týraly 4 derekti fılm túsirilip National Geographic, BBC sekildi sheteldik telearnalarda kórsetilipti.
Reti kelgende, «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisine, ««Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy elge ne beredi? Rasynda, rýhymyzdy oıatyp, sanamyzdy jańǵyrtýda yqpaly boldy ma?» degen saýaldy qoıǵan edik.
– Biz osy joba arqyly halyqqa, óskeleń urpaqqa rýhanı qundylyqtarymyzdy nasıhattaımyz. Jas býynnyń halyqtyń ıgi dástúrinen tálim alyp, otanshyldyq pen patrıottyq qasıetterdi boıyna sińirip ósý úshin naq osyndaı baǵdardyń mańyzy zor. Sondyqtan baǵdarlamanyń rasynda sanamyzdy jańǵyrtyp, ulttyq bolmysymyzdy saqtaýǵa yqpaly bar dep aıta alamyn. Jas urpaq jalpyulttyq qasıetti nysandardy taný arqyly ulttyq biregeılikti uǵynyp, qazaq halqynyń sonaý tas dáýirinen beri bir halyq retinde qalyptasqan el ekenin sanasyna sińire alady. Iаǵnı osy arqyly tarıhı sanany jańǵyrta alamyz, – dedi Batyrhan Elikuly.
Elbasynyń «Qazaqtyń tarıhynda uıalatyn eshteńe joq» degen sózi bar. «Osy uǵymdy urpaq sanasyna sińirýde sizder júrgizip otyrǵan baǵdarlamanyń qanshalyqty mańyzy bar?» degen suraqty da irkip qalmadyq.
– О́te mańyzdy. Biz tarıhymyzben maqtanýymyz kerek. О́ńirlerge jasalǵan ekspedısııa kezinde ólketanýshylardyń, ǵalymdardyń, jastardyń tarıhqa qyzyǵýshylyǵy, ynta-yqylasy zor ekenin kórdik, jergilikti jerlerde kónekóz qarııalarymyz qasıetti jerlerimizdiń tizimdelip, jalpyhalyqtyq qundylyq retinde qarastyrylyp jatqanyna rızashylyǵyn bildirdi. Osyǵan qarap bizdiń atqaryp jatqan jumysymyzdyń, baǵytymyzdyń durys ekenine kóz jetkizgendeı boldym. Tarıhı jádigerlerdi túgendep, qasıetti oryndardy nasıhat etý el aýmaǵymen ǵana shektelip qalmaıdy. Osy oraıda respýblıka aımaǵynan tys jerlerdegi ult tarıhyna qatysty erekshe nysandar da zertteldi. Jumystar Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan sııaqty kórshiles elderde júrdi. Tashkenttegi Tóle bıdiń, Nuratadaǵy Áıteke bıdiń kesenelerine, Hıýadaǵy Syrym Datuly men Jalańtós Bahadúrdiń zıratyna bardyq.
Reseıdiń Astrahan oblysynda jerlengen Qurmanǵazy, nemis jerinde jatqan Mustafa Shoqaı, Máskeýde Álıhan Bókeıhan, Kashmırde Muhammed Haıdar Dýlatı, Qytaıda Áset Naımanbaev sekildi uly tulǵalarymyz máńgilik tynys tapty. Zertteýdi biz aldaǵy jyldary jalǵastyramyz. Iаltada jerlengen Bókeı hannyń nemeresi, kavalerııa generaly bolǵan Ǵubaıdolla Bókeevtiń beıitin anyqtadyq. Bul tól tarıhymyz úshin máni zor qundy aqparat. Osyndaı mádenı-barlaý kezinde 300-den astam qazaq tarıhyna qatysty qasıetti jerlerdi anyqtadyq. Rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasy der kezinde qolǵa alynǵan, ulttyń bolashaǵy úshin bereri mol aýqymdy joba. Bul jobanyń el tarıhyna, tarıhı sanaǵa úlken serpilis ákeletinine senimdimin», – dedi ol.
Átirgúl TÁShIM,
jýrnalıst