Qazaq halqy óziniń ata-babalarynyń jeri men elinde tórt myń jyldan beri turaqty turyp jatyr. Munyń fızıkalyq antropologııaǵa negizdelgen naqty ǵylymı tujyrymdardyń negizinde ǵylymı turǵydan tolyq dáleldengeni qazaqtyń tuńǵysh antropology, akademık Orazaq Smaǵulov pen kórnekti ǵalym-antropolog Aınagúl Smaǵulovanyń «Qazaq halqy jáne ata tegi» atty kitabynda baıandalady. Bul eńbekte tuńǵysh ret qazaq halqynyń kópsalaly, keshendi morfofızıologııalyq jáne popýlıasııa-genetıkalyq erekshelikteri aýqymdy deńgeıde zerttelgen.
Atalǵan týyndynyń tanystyrylymy jýyrda Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetinde ótip, oǵan birneshe otandyq tanymal ǵalymdar men Zoom platformasy arqyly oqytýshy-professorlar, stýdentter qatysty.
Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Bolonııa Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, Ulttyq mýzeıiniń fızıkalyq antropologııa zerthanasynyń meńgerýshisi Orazaq Smaǵulovtyń ǵylymnyń osy salasynda eńbek etip kele jatqanyna tabany kúrekteı alpys bes jyl tolypty. Osy jyldardyń ishinde ǵalym kóp oqıǵalardy bastan ótkizgen. Sonaý bir keńestik júıe ústemdik quryp turǵan tusta kitaptary senzýraǵa ushyrap, órtelgen jaǵdaılar da kezdesken. Odan bergi táýelsizdik alǵan jyldardyń úlesinde ǵalymnyń izdenisteri men jetistikteri óte kóp. Oǵan qazaq jáne orys tilderinde shyǵyp jatqan irgeli eńbekteri men shet tilderinde túrli elderdiń ǵylymı jýrnaldarynda jarııalanyp jatqan maqalalary dálel. Osy málimetterdi alǵa tartqan Eýrazııa Ulttyq ýnıversıtetiniń rektory Erlan Sydyqov «Qazaq halqy jáne ata tegi» atty monografııany qazaq halqynyń etnıkalyq antropologııasy týraly dara eńbek dep atap kórsetti. Rektor áıgili ǵalymǵa ýnıversıtettiń ǵylymı keńesiniń sheshimimen «Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń qurmetti professory» ataǵy berilgenin jarııalady. Ol sondaı-aq tuńǵysh qazaq antropologyn «Kúltegin» medalimen marapattady. E.Sydyqov oǵan qosa áıgili ǵalymnyń qyzy ári ǵylym jolyndaǵy shákirti Aınagúl Smaǵulovany da ýnıversıtet medalimen marapattap, shyǵarmashylyq tabystar tiledi.
Is-shara barysynda Ulttyq mýzeı dırektorynyń orynbasary, akademık Jáken Taımaǵambetov kórnekti ǵalymnyń naqty qaı kitaby órtelgenin aıtyp berdi. Ol – ótken ǵasyrdyń 1977 jyly jaryqqa shyqqan «Etnıcheskaıa genogeografııa Kazahstana» atty irgeli eńbek. Keńes jandaıshaptary shyǵarma avtorynyń «qazaq rýlaryn tizip jazǵanyn», «qazaqty erekshe halyq etip kórsetkenin» quptamaǵan. Kitap KPSS-tiń saıasatyna qarsy dep tanylǵan. J.Taımaǵambetov akademık «Qazaq halqy jáne ata tegi» monografııasy arqyly qazaq antropologııasynda «revolıýsııa» jasaǵanyn baıandady.
Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Búrkitbaı Aıaǵan jańa shyqqan monografııadaǵy derekterdi ǵylymı aınalymǵa engizgenin atap ótti. Iаǵnı ol óziniń qazaq jáne orys tilderinde jýyrda jaryq kórgen kitabynda bul monografııa týraly málimet bergen. Ol akademıktiń ǵylymdaǵy jolynyń aýyr bolýynyń bir sebebin qazaqtan shyqqan ataqty dıssıdent Mahmet Qulmaǵambetov esimimen baılanystyrdy. О́ıtkeni Keńes ókimeti tarapynan qýǵynǵa ushyraǵan, elden jyraqta kún keshken dıssıdent akademıktiń jıeni bolǵan. Keıinirek O.Smaǵulovtyń «Qazaqtyń aıbarly dıssıdenti» atty kitap jazǵany málim.
«Qazaq halqy jáne ata tegi» atty kitapta kezdesken málimetterdiń esh jerde ushyraspaıtyny týraly fılologııa ǵylymdarynyń doktory Jantas Jaqypov málimdedi. Professordyń aıtýynsha, bul kitap qola dáýirinen bastaý alady. «Ádette biz tarıhty besinshi ǵasyrdan bastaımyz. Bul kisi baǵzy zamannan, qola dáýirinen bastaıdy. Men bul kitapty qazaqtyń qyryq ǵasyrlyq tarıhyna qoıylǵan eskertkish dep aıtar edim. Akademık Altaıdan Atyraýǵa deıingi aralyqtaǵy ómir súrip jatqan bizdiń qanymyz, súıegimiz bir ekenin, bir ult ekenimizdi dáleldep berdi. Iаǵnı túp atamyz bir. Osy kitapty oqyp shyǵyp ashyq-shashyq jatqan el ekenimizdi de baıqadym. Zertteý maqsatynda qazyp alynǵan qanshama súıekter shetel asyrylǵan. Bul ózimizge zııan. Sońyra qaıta aınalyp soǵatyn sııaqty. Akademık osy nárselerdi janashyrlyqpen jazyp otyr», – dedi ol.
«Qazaq halqy jáne ata tegi» kitabynyń tusaýkeserinde ataqty akademıktiń ózi de sóz sóıledi. Ol qazaq halqy, qazaq ǵylymy bastan ótkergen ótkelekter týraly aıtyp, endigi jerde «qabyrǵamyz qaıysatyn» jaǵdaılar oryn almasyn dep tileıtinin jetkizdi. O.Smaǵulov egemendi elimizde 40 ǵasyr boıy násil-tegi úzilmeı, tirshilik etip kele jatqan bir ǵana ulttyń bar ekenin, onyń qazaq ekenin aıtty. «Halqymyzdyń bir ereksheligi – damý satysynyń fızıkalyq-antropologııalyq qurylymynyń negizine qaraǵanda, násil-tegi keleshekte de, ıaǵnı ústimizdegi úshinshi myńjyldyqtyń aıaǵyna deıin saqtalyp qalatyndyǵyn baıqatady. Sondyqtan búgingi egemendi qazaq halqy óziniń bıoáleýmettik qurylymy jaǵynan týǵan jerinde Máńgi el bolyp saqtalýynyń múmkinshiligi bar ulttyq qaýym qataryna jatady», dedi ol.
Qazaq halqynyń shyǵý tegine qatysty máselelerge ǵylymda osy kúnge deıin núkte qoıylǵan joq-tyn. Halqymyzdyń shyǵý tegin san-saqqa júgirtip, onyń ishinde ańyz áńgimelermen baılanystyrý nemese birdeńesinshi ǵasyrlarda basqa bir jaqtan «uly kóshtiń» sebebimen aýyp kelgen degen syńaıdaǵy boljamdar osy kúnge deıin oqýlyqtarda, ǵylymı ádebıetterde júrgeni ótirik emes. Onyń ishinde eń qaýiptisi, ár rý óziniń tegin, násilin ártúrli atatekterden taratýy der edik. Jańadan jaryq kórgen «Qazaq halqy jáne onyń ata-tegi» kitaby bizdińshe syńarjaq boljamdar men tujyrymdarǵa núkte qoıýy tıis. Iаǵnı qazaq halqy óziniń týǵan jerinde tórt myń jyldan beri tirshilik etip keledi jáne qazaq rýlarynyń bárine tán bir ǵana atatek bar. Durysy, bar qazaq – bir qazaq.