Aqıyq aqyn Ǵafý Qaıyrbekovten sóz qalǵan ba, deseıshi. «Ishine oqıǵany tıep-syqap, Tarıhtyń qoıyp ketken arbasyndaı», – dep týǵan Torǵaıynyń ǵasyrlar bederlegen talany men talaıyn kórkem órnektep, kestelegen eken. О́z aýzynan: «Torǵaıym – ashyq aspan astyndaǵy murajaı ǵoı», – degenin de estip edik.
Sol Torǵaıda bes murajaı baryna kóńil shattanady. Osylardyń tórteýi «Torǵaıdyń Jankeldın murajaılar kesheni» memlekettik mekemesine qaraıdy.
Ulylardyń ulaǵaty oıǵa tamyzyq bolyp, rýh serpilisin údete túsedi ǵoı, ámanda. Kókeıimizden Mirjaqyp babamyzdyń «Oıan, qazaq!» urany bir ajyraǵan emes desek, artyq aıtqandyq bolmas. Shúkir, qazaq eliniń jarqyn bolashaǵy ár júrekke nur sebezgileıdi. Táýelsizdigimizdiń baıandylyǵy jolyndaǵy ár adamnyń jankeshtiligi kútkendegideı nátıje bereri anyq qoı. Ol úshin jas urpaq boıyna otansúıgishtik qasıetti qasterlep sińire bilgenge ne jetsin.
Osy turǵyda biz Jankeldın murajaılar kesheniniń jetekshisi Gúlbaný Sársekemen keńinen áńgimelesken edik.
Aýdan ortalyǵynda 5 murajaı bar. Shaqshaq Jánibek batyrǵa, Alash arystary A.Baıtursynuly men M.Dýlatulyna, Y.Altynsarınge, Á.Jankeldınge arnalǵan murajaılar jáne halyq aqyny N.Ahmetbekovtiń mýzeı-úıi.
Árqaısysynda tarıh qoınaýynyń tylsym syrlary tunyp jatyr. Onyń alǵashqysy Á.Jankeldın mýzeıi 1984 jyly ashylsa, tórt jyldan keıin Y.Altynsarın memorıaldy-pedagogıkalyq murajaıy kelýshilerdi qabyldady. Táýelsizdik jarııalanǵan jyly Alash arystary A.Baıtursynuly men M.Dýlatulynyń ádebı murajaıynyń tusaýy kesildi. 1993 jyly Shaqshaq Jánibek batyrǵa arnalǵan rýhanı shańyraq paıdalanýǵa berildi.
Álibı Jankeldınniń murajaıy dańqty jerlesimizdiń 100 jyldyq mereıtoıy qarsańynda ashylǵan. Onyń «Jol saıahaty», «Balalyq shaǵy», «Etnografııalyq bólim», «Shalqar sapary jáne Ult-azattyq kóterilis», «Qyzyl kerýen», «Kollektıvtendirý dáýiri», «Uly Otan soǵysynyń otty jyldary», «Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý», «Búgingi Torǵaı – túlegen Torǵaı» sııaqty birneshe bólimi bar. Bir ereksheligi, qyzyqtaýshylar legi esh tolastamaıdy. Jurtshylyq ańsaryn aýdaryp turady.
Onyń uıymdastyrýshysy ataqty pedagog, keıin din qaıratkeri atanǵan Ǵazez Ámirhanov edi. О́zi soǵan bes jyl jetekshilik jasady. Sóıtip jańa úlgidegi murajaı qalyptastyryp, odan keıingilerine de aqyl-keńesin aıtýdan jalyqpaǵan asyl azamat edi.
Torǵaı jeriniń ár pushpaǵyn izgilik seziminsiz attap, basa almaısyz ǵoı. О́zgelerin bylaı ysyryp, bir ǵana Ybyraıdyń tabany tıgen jer edi desek, jetip jatqandaı ma? 1864 jyly salynǵan Torǵaıdaǵy tuńǵysh Ybyraı mektebi túlekteriniń úndeýiniń arqasynda 1988 jyly bilim oshaǵy qalpyna keltirilip, memorıaldy-pedagogıkalyq murajaı bolyp ashyldy. Mýzeı mynadaı bólimderden turady: murajaı tarıhy; Shyǵys juldyzdary; Dalalyq oqý men musylmansha saýattaný; Ybyraıdyń ata-tegi. Balalyq shaǵy men bilim alǵan ordasy; Ybyraı aǵartýshy-pedagog, baspager jáne onyń dostary; Ybyraı ashqan mektepter tarıhy, izbasarlary men shákirtteri; Ybyraıǵa taǵzym, qurmet; t.b. Ustazdyq kórigi osy jerden basylyp, ulan-baıtaq elimizdiń túkpirlerine bilim ushqynyn shashqan bul óńirdegi atalmysh murajaı túzilimi bolashaqqa qaltqysyz qyzmet jasap jatqandaı.
Taǵy bir murajaı táýelsizdigimizdi alyp, etek-jeńimizdi jııa bastaǵan tusta, keshegi jaýgershilik zamanda qazaqtyń tórt tireginiń biri bolǵan Shaqshaq Jánibek babamyzdyń 300 jyldyq mereıtoıy qarsańynda, Torǵaı halqynyń óz qarajatymen ashylǵan. Bul murajaı HVIII ǵasyrdaǵy jońǵar shapqynshylyǵy kezindegi «Alqakól sulama, Aqtaban shubyryndy» qasiretin kóz aldyna ákeletin «Ańyraqaı shaıqasy» dıaramasy men Jánibek babamyzdyń ómir joly, jazǵan hattary, babasy Shaqshaq bahadúr ustaǵan týdyń qıyndysy, «Tarhan» ataǵyn alǵandaǵy jarlyq pen zırat basynan ákelingen topyraǵy, batyr jóninde jazylǵan kitaptarmen tolyqtyrylǵan.
Keshegi ótken soıqan kezeńderde eldik úshin kúresken, qýǵyn-súrginge ushyrap, totalıtarlyq júıeniń qylbyraýyna túsken, tutas ulttyń qos arysy A.Baıtursynuly men M.Dýlatulyna arnalǵan mýzeıde qos tulǵanyń ómir joly, bilim alǵan kezeńderi, tutynǵan zattary, jasaǵan eńbekteri kórsetiledi. Torǵaıdan túlep ushyp, búkil álemge tanylǵan iri ǵalymdar, aqyndar men jazýshylar, ónerdiń has sheberleri, sazgerler, ánshi-jyrshylar jáne qoǵam qaıratkerleriniń ómir derekteri de osynda.
Zaman talabyna laıyqty qadam jasaý qandaı bir isti de bolsyn kórkeıtedi ǵoı. Soǵan laıyq bolýǵa qam jasalýda. Murajaı qyzmetkerleri ǵylymı izdestirý, zertteý, qor jumysy, mádenı-aǵartý, baspa isi baǵytynda shyǵarmashylyqpen, bastamashyldyqpen kózge túsýde. Maqsattary – ulttyq qundylyqtar men mádenı muramyzdy, el tarıhyn saqtap, nasıhattap, keler urpaqqa búkpesiz jetkizý. Osy oraıda oblystyq, respýblıkalyq, halyqaralyq deńgeıdegi baıqaýlar men ǵylymı konferensııalarǵa qatysyp, tıisti marapattarǵa ıe bolyp júr. Mysaly, 2011 jyly «Murajaı – tarıh pen búgingi kúnniń fenomeni retinde» atty halyqaralyq murajaıtanýshylar forýmy aıasynda ótkizilgen «Úzdik aýyl murajaıy» baıqaýynyń jeńimpazy atanyp, zor abyroıǵa bólendi.
Murajaı jabdyqtaý kúrdeli jumys qoı. Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatulynyń tutynǵan zattary men eńbekteriniń túpnusqalary týys-týǵandarynan arnaıy baryp jınaqtaldy. Ahańnyń «Qyryq mysal» (Qazan, 1909 j), «Masa» (Orynbor, 1911 j) kitaptary 1937 jyly kıizge oralyp, jer astyna kómilgen eken. Sol baǵa jetpes muralardy 1990 jyly qazyp alyp, murajaı qoryna tabys etken Smaǵulov Erden aqsaqal edi. Oǵan kezinde ákesi: «Balam, Ahań halyq jaýy bolýy múmkin emes, túbi aqtalady. Kezinde aq kelindi elge alyp kelgende qos kitapty syıǵa tartyp edi, esińde bolsyn túbi aqtalǵanda osy jerden qazyp alasyń», – dep ósıettepti. Araǵa jyldar túskende Erden atamyz amanatqa qııanat jasamaı murajaıǵa álgi qazynany tabystapty. Osylaısha jádigerler tus-tustan jınalyp bas qurady.
Sholpan Ahmetqyzy men Gúlnár Mirjaqypqyzy Ahań men Jaqańnyń aqtalýyna baılanysty 1991 jyly Torǵaıda ótken respýblıkalyq ǵylymı-teorııalyq konferensııaǵa arnaıy kelip qatysqanda, qasynda júrip qyzmet etip edik. Sol kisilerdiń de murajaıǵa syıy molynan boldy. Eń keremeti qos arystyń naqty tutynǵan zattary men shyǵarǵan kitaptarynyń sırek kezdesetin nusqalaryn syılaýy – baǵa jetpes qundylyq edi. Myna mysaldy aıtsaq, kózsiz erlikke para-par oqıǵaǵa tánti bolasyz. Gúlnár apamyz qıyn-qystaý kezde ákesiniń dúnıelerimen qatar, atasy Ahmettiń 4-kitabynyń túpnusqasyn Orynbordan Máskeýge kóship bara jatqan tatar kórshisine amanattap tabystaǵan eken. 52 jyl boıy oǵan alystan aqysyn jiberip otyryp, 1990 jyly ǵana Almatyǵa alyp kelip, kelesi jyly Torǵaıdaǵy murajaıǵa ótkizdi. Sondaı-aq Ahańnyń úıishilik qoldanystaǵy – jez legen, shıfoner, aǵash dıvan, saǵaty, jornal ústeli, patefony, t.b. murajaıdyń kózqurtyna aınalǵan.
– Syrt kórýshi túgili, otyz jyl osy salanyń senimdi qamqorshysy, jetekshisi bop júrgen ózim de murajaı tabaldyryǵyn attaǵan saıyn júregim atsha týlap, arystarmen sálemdese bastaǵandaı ystyq bir kúı keshetinimdi aıtsam, áste ásireleý bolmas dep oılaımyn, – degen Gúlbaný sózinen mol syr uǵýǵa bolatyn sekildi.
Al Jaqań tutynǵan zattarǵa keler bolsaq, as ústeli, týmbasy, qol jýǵyshy, shaı ábzelderi, kesteli atlas kórpesi, bunyń bári sheshemiz Ǵaınıjamaldyń tórkininen kelgen dúnıesi bolsa, tar joltaıǵaq keshý jyldarynda qapasta otyryp ózine tikken qazaqy aıaqtalmaı qalǵan taqııasy men qyzy Gúlnárǵa jasaǵan fotoramasy, 10 jasynda dúnıe salǵan balasy Álibekke jasatqan qaıystan jasap kúmispen shekeletken belbeýi, jolǵa ustaǵan partplety men Alashtyń keıýanasy atanǵan Gúlnár apamyzdyń oranǵan jórgegi, Ǵaınıjamaldyń tutynǵan qobdıshasy men qaıshysy, balalarynyń shashyn alǵan mashınkasy men ózine toqyǵan jaǵasy – osynyń bári Gúlnár apamyzdyń murajaıǵa tabys etken jádigerleriniń bir parasy ǵana. Osynyń bári murajaıdaǵy qundy dúnıeler.
Mirjaqyptyń súıegin Karelııadan elge ákeler kezinde qorymnan alynǵan bir ýys topyraq jaıly bilgenniń artyǵy bolmas. Sol topyraqty apamyz ómiriniń sońyna deıin tóseginiń basynda saqtap, dúnıe salar aldynda balasy Erlan Satybaldyulyna «qabirimniń ishine, deneme jartysyn sebersińder, qalǵanyn Torǵaıdaǵy mýzeıge, Gúlbanýǵa tabys etersiń» dep amanat etipti. Ana ósıetine adal Erlan naǵashy atasy Mirjaqyp qabiriniń sol topyraǵyn mýzeı qoryna tabystady.
Endi besinshi murajaı týraly da qysqasha tanystyra keteıik. Ol Torǵaıdyń topjarǵany, aıtys dúldúli Nurhan Ahmetbekovtiń mýzeı-úıi 1983 jyly aqynnyń 70 jyldyq mereıtoıynda ashylyp, búginge deıin halyqqa qyzmet etip keledi. Áne bir jyly urpaqtary men jerlesteriniń jınaǵan qarjysyna ǵımarat kúrdeli jóndeýden ótti.Torǵaı murajaılar kesheniniń qyzmetkerleri taqyryptyq josparyn, jańadan ekspozısııasyn jasaýǵa kómektesedi.
Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda ólketanýshylardyń, geograftardyń, oqýshylardyń qatysýymen Torǵaı eliniń qasıetti jerlerine ekspedısııalar uıymdastyrylyp turady. Sonymen qatar «Qazaqstannyń kıeli jerleri» arnaıy jobasy boıynsha jumys tobynyń quramymen turǵyndar arasynda kezdesýler men semınarlar ótkizip, murajaı qyzmetkerleri baıandamalar oqıdy.
Bıyl áleýmettik jeliler arqyly «Qazaqstannyń kıeli jerleri kartasyna» bizdiń aýdannan engen 7 nysan týraly maǵlumattar berildi. Atap aıtsaq: Albarbóget bógeti – Kókalat aýyly, Mirjaqyp Dýlatuly kesenesi – Bıdaıyq aýyly, Baımyrza áýlıe kesenesi – Qalam-Qarasý aýyly, Qazybaı áýlıe mazary– Aralbaı aýyly, Tilep áýlıe mazary – Jylanshyq boıy, Ahmet Baıtursynuly úıi – Aqkól aýyly, 1916 jylǵy Tatyr shaıqasy belgisi – Jarkól aýyly. 2019 jyly kıeli oryndar qataryna Shubalań aýylyndaǵy Beısen batyr kesenesi engizildi. Sonymen qatar «Týǵan ólke tulǵalary» kórmeler jobasy, Jeńistiń 75 jyldyǵyna «Torǵaılyqtar soǵys maıdanynda» sıkly da kórermen nazaryna usynylýda.
Byltyrǵy bir aýqymdy is-shara jurt kókeıine qonaqtap qalǵandaı eken.
«Qazaqstannyń rýhanı kıeli jerleri» baǵdarlamasy aıasynda aýqymdy ólketaný jumystaryn júrgizý maqsatynda Nur-Sultan qalasyndaǵy Nazarbaev ýnıversıtetten professorlar, stýdentter men magıstranttar, sondaı-aq Majarstan professorlarynan quralǵan ekspedısııa ólkemizdiń tarıhı oryndaryna saıahat jasap, murajaılardy aralap, el tarıhymen tanysty. Olardyń zertteý nátjeleri mol qaıtarymymen qýantýda.
Sondaı-aq Abaı mereıtoıyna, taǵy basqa aıtýly kúnderge torǵaılyqtardyń qosqan úlesi de qomaqty bolǵany baıqalady. Indet keseline baılanysty is-sharalar áleýmettik jelilerde, onlaın túrde jalǵastyryldy.Tikeleı efır arqyly mereıtoı ıelerine arnalǵan is-sharalar ótkizildi. Karantın ýaqytynda barlyq aımaqtardaǵy mýzeı qyzmetkerleri uıymdastyryp jatqan onlaın konferensııalarǵa, semınarlarǵa qatysýdy úzgen emes. Sonymen qatar ujym qyzmetkerleri sáýir aıynda Á.Qasteev atyndaǵy memlekettik óner mýzeıi men Qazaqstan mýzeılerin aqparattyq-ádistemelik qoldaýǵa arnalǵan biliktilik arttyrý kýrsynan ótip, sertıfıkatqa ıe boldy. «Mýzeıge syı» aksııasy aıasynda qor birneshe qundy jádigermen tolyqty. El arasynda eleýsiz jatqan, qoldanystan shyǵyp qalǵan tarıhı mańyzy bar muralar jınastyryldy. Jetekshi G.Sársekeniń ózi Atyraý qalasynda «Qazaqstannyń kıeli jerleri geografııasy» jobasyna arnalǵan III respýblıkalyq forýmda «Úzdik ólketanýshy» tósbelgisimen marapattaldy. Byltyr Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komıteti A.Baıtursynuly men M.Dýlatuly mýzeıiniń ujymyn qos arystyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýdaǵy eńbekteri úshin Alǵys hatpen marapattady.
– Aldaǵy ýaqytta keshen qoryndaǵy jádigerler men qujattardy sıfrly júıege kóshirip, ekskýrsııalardy úntaspaǵa jazýdy kózdep otyrmyz. Sondaı-aq «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamasy aıasynda Altyn ordanyń 750 jyldyǵy, Uly Abaıdyń 175 jyldyǵy, Torǵaı bekinisiniń 175 jyldyǵy, Alash arysy M.Dýlatuly men Gúlnar Mirjaqypqyzynyń mereıtoılaryna arnalǵan is-sharalar da sátimen júzege asty. Árıne, keıbirine myna indet qolbaılaý bolǵany da belgili. Osy rette oblys basshylarynyń, aýdan ákimi Sh.Ospanovtyń jumysymyzǵa degen iltıpatty qamqorlyǵyna rahmet aıtýdy paryz sanaımyn,– deıdi G.Sárseke.
Gúlbaný qaryndasymyz týǵan jerge týyn tigip, sanaly ǵumyryn talantty marqum aǵasy, jazýshy Qoǵabaı Sársekege uqsap, halqyna ultjandylyqpen qaltqysyz eńbek etip kele jatqan tulǵa. Osy oraıda onyń kóńil tolqytarlyq bir áńgimesin eske sala ketkenniń artyqtyǵy bolmas
– «Árkimniń týǵan eli – Mysyr shahary» demekshi, Torǵaı men úshin jerdiń jánnaty dep bilemin. Torǵaı týraly jyrlamaǵan aqyn joq. Erterekte bolǵan myna oqıǵany aıta ketkim kelip otyr. Bıyl ómirden ótken el perzenti, qoǵam qaıratkeri, akademık Kenjeǵalı Ábenuly Saǵadıevtiń 70 jyldyq mereıtoıy qarsańynda keletin qonaqtar tizimin oqyp otyrǵanymda kózim «Ábish Kekilbaev, jubaıymen» degen sózge túsip, kóńilim alańdap qaldy. «Bul qalaı bolady eken, ol kisi kele ala ma?» degen suraq týyndady. Sebebi jaqyn arada ǵana qabyrǵasy qaıysyp, baýyry men balasynan aırylǵanyn estigen edik. Osy suraqqa jaýapty kesh barysynda bildim. Sóz kezegin Ábish aǵaǵa berdim. Ortaǵa shyqqan abyz aǵamyz bylaı dep edi: «Qan jutyp, qaraly bolyp otyrsam da, munda kelýimniń sebebin aıtaıyn. Ahańnyń kindik qany tamǵan, tabanynyń izi qalǵan qasıetti Torǵaı jerinen rýhymdy bıiktetip, rýhanı qazyna alýǵa keldim», – degen Ábekeńniń jan tebirenterlik sózin eske alyp edi Gúlbaný.
Kezinde Maǵjan Jumabaev «Men jastarǵa senemin» dese, Elbasy «El bolashaǵy – jastar» dep únemi aıtyp júr. Búgingi tańda jastar eshqandaı jalǵan uransyz, aıqaılamaı, dańǵyrlatpaı, jyldaǵy dástúr boıynsha «Júregimniń dúrsili – Torǵaı» atty dekada uıymdastyryp, judyryqtaı júrekteri arqyly elge, jerge degen súıispenshiligin, patrıottyq sezimderin kórsetip jatyr eken. Al ondaı irgeli istiń bastaýynda Torǵaı murajaılar kesheni tur.
Qaısar ÁLIM,
gazet ardageri, Jankeldın aýdanynyń Qurmetti azamaty
Qostanaı oblysy