Elbasy jáne Qazaqstan ǵylymy

1991 jyl elimizdiń ulttyq je­tis­tigi esebindegi otandyq ǵy­lym damýynyń jańa kezeńi bas­­tal­ǵandyǵymen erek­shelendi. Qazaq­stannyń quqyqtyq men­shigine 100-den astam jalpy odaq­tyq memlekettik ǵylymı-teh­nı­kalyq mekeme ótkendikten ǵylymdy memlekettik qoldaýdyń mańyzdylyǵy kúrt ósti. Jańa jaǵdaılarǵa baılanysty qys­qa merzim ishinde memlekettik ǵyly­mı-tehnıka­lyq saıasatty aıqyn­daý qajettiligi týyndady, eldiń ǵylymı-tehnıkalyq kúsh-qýatyn saqtap qalý men odan ári damytý úshin ǵylymı-tehnıkalyq salany memlekettik basqarýdyń tıimdi qurylymyn qalyptastyrý máselesi týyndady. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń 1992 jyl­ǵy 15 qańtardaǵy qaýlysy­men «Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń ǵylym jáne ǵylymı-teh­nıka saıasaty týraly» zań qa­byl­dandy. Osy jyly Elbasy­nyń «Eko­no­mıkalyq reforma­lar jaǵ­daıynda Qazaqstan Respýb­lı­kasy memlekettik basqarý organdarynyń is-qımyldary men uıymdastyrýyn jetildirý» týraly Jarlyǵymen Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Ǵylym jáne jańa tehnologııa mınıstrligi quryldy.

Mınıstrlikke mynadaı min­detter júkteldi: respýblı­ka­nyń ǵylymı-tehnıka salasynyń damýy jolynda memlekettik saıasat júrgizý; ǵylymı jáne ǵy­lymı-pedagogıkalyq kadrlar daıar­laý jumystaryn úılestirý; ǵylymı-tehnologııalyq salada halyqaralyq yntymaqtastyqty uıymdastyrý.

Táýelsiz Qazaqstan yrǵaqty da tu­raq­­ty damý ústindegi el. Al ǵylym sa­la­syndaǵy ózgerister – memlekettik saıa­sat pen basqarý, adam kapıtaly, qar­jy­lan­dyrý men zańnamalyq bekem­deý, materıal­dyq-tehnıkalyq jab­dyq­taý – evolıýsııalyq sıpattan góri re­volıý­sııalyq silkinis­ter­ge kóp uqsas. Bul oraıda zert­teýshilerdiń qııaly men qala­myna qanat bitirgen birneshe ishki jáne syrtqy faktordy basa kórsetken lázim.

Keńes Odaǵynyń ydyraýymen she­kara­­daǵy temir tor ysyrylyp, Qazaq­stan – álemniń, álem – Qazaqstannyń ıntellektýaldyq áleýetimen keshendi tanysý múm­kindigi ashyldy. Bul oraıda Qazaq­stannyń BUU-ǵa múshelikke qabyldanǵanynyń máni erekshe. Sheshim 1992 jylǵy 2 naýryzda qabyldandy. Ile, ıaǵnı 1993 jyldyń mamyrynda elimiz BUU-nyń Bilim, ǵylym jáne má­denıet máseleleri jónindegi IýNESKO quramyna 164-shi memleket bolyp kirdi.

Mańyzdy syrtqy faktor qataryna tarıhshy ǵalym­dary­myzdyń Eýropa men Amerı­kadaǵy, Azııa men Afrıkadaǵy mańyzdy jıyndarǵa qatysa bastaýyn aıtsaq bolady. Shetel­dik áriptester de Qazaq­stanǵa kóp­tep keletin kún týdy. Kitap­tarmen, ıdeıalarmen, jumys tá­ji­rıbelerimen almasý, birlesken ǵylymı jobalardy júzege asyrý – bári otandyq tarıh ǵylymyn keshendi baıytqany kúmánsiz.

Mine, osylaısha elimizde ǵylym­dy damytý júıeli júr­gizile bastady. Elbasymyz shet­el­derde júrgen kóptegen ǵalym­­dardy elge qyzmet etýge sha­qyr­­dy. Solardyń biri elimiz­den shyqqan tuńǵysh ǵaryshker Toq­tar Áýbákirov. Reseıde qyz­met etip júrgen jerinen elge sha­qy­ry­p ǵaryshqa ushýyna múm­kin­dik jasaǵan Nursultan Ábishu­ly ekenin el biledi. Bul oqıǵa búginde tarıhtan laıyqty ornyn alǵan. Al osy saparynda Toqtar Áýbákirov qazaq ǵylymyn ǵa­rysh­pen baılanystyrdy.

Qazaq Ulttyq agrarlyq ýnı­ver­sıtetiniń rektory, UǴA akademıgi Tilektes Espolovtyń «Nazarbaev feno­meni» jáne jastar» atty maqala­synda «Qazaq­stan – tarıhı qysqa merzim ishinde ǵasyrǵa tatıtyn joldan ótti, uly tabystarǵa qol jet­kizdi. Táýelsiz memleket qurý – ar­man­nan shyndyqqa aınaldy. Eld­ikti saqtaý, azat el bolýdyń baqy­tyn seziný jáne elim dep emi­re­netin urpaq tárbıeleý barshamyzdyń boryshymyz. Ult Kóshbasshysy qalyptastyrǵan qazaqstandyq model – patrıotızm rýhynyń qaınar kózi. Ege­men elimiz­diń irgesi qalanyp, ós­ke­leń elderdiń qatarynan oryn alýymyz, ol eń aldymen halyqty kemel keleshekke bastaǵan Tuń­ǵysh Prezıdentimizdiń dana­lyq saıasatynyń nátıjesi. Elbasy­nyń batyl qadamdary el ekono­mıka­synyń qaryshtap damýyna, táýelsizdigimizdiń qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa negiz boldy. Eńsesin tiktegen elimiz Elbasymyz­dyń uıytqy bolýymen, búginde Rýhanı jańǵyrýǵa bet buryp, Uly dalanyń tarıhı qyrlaryn ta­nyp-bilýge umtylýda. «Tarıh­ty tulǵalar jasaıdy» degen qaǵı­daǵa súıensek, memle­keti­mizdiń jańa tarıhy Elbasy esimimen tyǵyz baılanysty. Ýaqyt ótken saıyn elimiz órkenıetti memleketter qataryna kirip, jańa damý strategııasyn iske asyrýda. Adal eńbek, rýhanı tárbıe, tereń bilim, jańashyl ǵylym eń al­dymen árbir azamatty adam­ger­shilikke úıretedi. Bul rette Pr­ezıdenttiń jasampazdyq jáne jańashyl tulǵasy árbir qazaq­standyqqa úlgi-ónege. Olaı bolsa, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti kúnin atap ótý, ony halyqtyq merekege aınaldyrý obektıvti qubylys», dep jazdy.

Úkimettiń 1993 jylǵy 22 qańtar­daǵy «Qazaqstan Respýblı­kasynda ǵylym men ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalardy qarjylandyrý jáne josparlaýdy jetildirý sharalary týraly» Qaýlysy boıynsha ǵyly­mı-tehnıkalyq jáne tájirıbe­lik-konstrýktorlyq jumys­tar (ǴTTKJ) men ǵylymı-tehnıka­lyq baǵdar­lamalardy respýblı­kalyq bıýd­jet­ten qarjylandyrý tártibi aıqyn­daldy. 1993 jyldan bastap memleket bıýdjetten qarjylandyrylatyn ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlamalar men jobalardy memleket tarapynan ǵylymı-tehnıkalyq sarap­taý engi­zildi. Respýblıkada ót­ki­ziletin ashyq táji­rıbelik-kons­trýktorlyq jáne joba­­lyq-tehnologııalyq jumystar men olar boıynsha esep berý qujat­taryn memlekettik tirkeý­diń biryńǵaı tártibi bekitildi. Osy­laısha, ǴTTKJ-di qar­jylan­dyrýdy baǵdarlamalyq-maq­satty ádiske kóshirýdiń norma­tıvtik-quqyqtyq negizi jasaldy.

Elde mashına jasaý, atom ónerkásibi men energetıkany damytý jóninde mem­le­kettik baǵdarlamalardyń joba­lary jasal­dy. Respýblıka taý-ken metal­lýr­gııasy keshenin damytýdyń tujy­rym­­damasy bekitildi. Túrli maqsat­ta­ǵy joǵary tıimdi katalızatorlar, qońyr jáne tas kómir, taqta tasty suıyl­typ qaıta óńdeý kezinde alynatyn sınte­tı­ka­lyq munaı men ony óńdeıtin shaǵyn zaýyttar joba­lary jasaldy. Shaǵyn kásiporyn men óndirister uıym­das­tyryldy. Kaspıı teńiziniń quqyq­tyq már­tebesi aıqyndalyp, aımaq­tar­dyń ón­diristik kúshter quryly­myn ońtaı­lan­dyrý men ha­lyqty tirshiliktik qam­tamasyz etý júıesi, M.Áýezov shyǵar­ma­lary­nyń 50 tomdyq akademııalyq to­lyq jınaǵyn daıyndaý maq­satynda kóptegen ǵylymı-zert­teý jumystary atqaryldy.

Úkimet janynan irgeli jáne qol­dan­baly ǵylym men tehnıkany damytýdyń memlekettik basymdyqtaryna jáne boljam jasaýǵa jaýapty konsýltatıvti-keńes organy bolyp sanalatyn Joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa (JǴTK) quryldy. El Úkimetiniń 1998 jylǵy 14 sáýirdegi «Akademık Q.I.Sát­baev­ty máńgi este qaldyrý týraly» Qaýlysyna sáıkes 1999 jyly birqatar mereıtoılyq sharalar ótkizildi. 1999 jyly 15-23 sáýir aralyǵynda Parıjdegi IýNESKO bas páterinde asa kór­nekti ǵalym, akademık Q.I.Sát­­baevtyń 100 jyldyǵyna arnal­ǵan halyqaralyq ǵylymı sımpozıým ótti.

2000 jyly Úkimettiń qaý­ly­sy­men ǵylymı-tehnı­ka­­lyq salanyń turaq­ty da­m­ýyn qamtamasyz etýge jáne ǵylymı-tehnıkalyq poten­sıal­dyń qa­lyptasýyna baǵyttalǵan, ekonomıka men onyń qorlarynyń qazirgi zamanǵy ınnovasııalyq talaptaryna jaýap beretin Qazaqstannyń ǵylym jáne ǵy­ly­mı-tehnıkalyq saıasatynyń tujy­rymdamasy maquldandy.

Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­denti men Úkimetiniń qol­daýymen, sondaı-aq IýNESKO-nyń birlesýi arqyly elorda men Almaty qalasynda 2000 jyly 11-14 mamyr aralyǵynda «Úshinshi myńjyldyq ǵylymy» atty halyqaralyq konferen­sııa ótkizildi. Túrkistan qalasy­nyń 1500 jyldyǵyn toı­laý sheń­berinde 20-21 qazanda «Qazaq­stan men Túrki álemi­niń rýha­n­ı tarıhyndaǵy Túrki­stan jáne Qoja Ahmet Iаsaýı» halyq­­ara­lyq ǵylymı-praktıkalyq kon­ferensııasy ótkizilip, onyń ju­­my­syna Qazaqstan men taıaý jáne alys shetelderden kelgen 200-den astam ǵalymdar men mamandar qatysty.

2001 jyly 2 aqpanda Almaty qalasynda bilim jáne ǵylym qyzmet­ker­­leriniń sezi ótip, onda Elbasy N.Á.Nazarbaev baıan­dama jasady. Elbasy baıan­damasynda Qazaqstan úshin eldiń áleýmetik-ekonomıkalyq rýhanı damýy faktorynda otandyq ǵylymdy qaıta qurýdyń ómirlik mańyzy bar ekendigin málim­dedi. 2001 jyly 12 shildede qabyl­danǵan «Ǵylym týraly» zańy ǵylymdy basqarýdy odan ári jetildirýdiń, ınnovasııa men zertteý prosesterin uıym­das­tyrýdyń, kadrlar daıarlaý­dyń, otandyq ǵylymdy álem­dik ǵylymı qaýymdastyqqa ınte­grasııalaýdyń negizin qalaýshy qujat boldy. Ǵyly­mı-zertteý ınstıtýttarynyń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý maq­satynda, ǵylymı zertteýler úshin bire­geı qural-jabdyqtar satyp alýǵa, ǵylymı mekemelerdi qazirgi zaman­ǵy kompıýterlik tehnıkamen jaraq­tan­­dyrýǵa baǵyttalǵan «Ǵylymı meke­me­lerge qural-jabdyqtar satyp alýdy respýblıkalyq deńgeıde qarjy­lan­dyrý» týraly jańa bıýdjettik baǵdar­lamaǵa sáıkes alǵash ret qarjy bólindi.

Qazirgi ýaqytta ǵylymmen tyǵyz baı­lanysty óndiristerge arnalǵan kons­trýktorlyq-joba­lyq jáne tehnı­kalyq-qujat­tyq jumystar barshylyq. Otan­dyq tehnologııany paıdalaný negizinde kóp ónim beretin deńgeıge jetýge múmkindigi bar eldegi hımııa jáne munaı-hımııa ónidiristeri men munaı, gaz jáne kómir óńdeý boıynsha básekege qabiletti jáne tıimdi qu­ry­lystardy keńeıtý men jańartý kózdelýde. Táýelsizdik jyl­daryndaǵy kezeń ǵylymdy uıym­dastyrý men ǵy­lymı shy­ǵar­mashylyq prosesti bas­­qarý­dyń jańa tásilderin engizý, ǵalym­dar is-áreketine qolaıly jaǵdaı týǵyzý, ǵyly­mı kadrlar­dyń jańa býy­nyn daıar­laý, bilim men ǵylymdy ın­te­gra­sııa­laýdyń barynsha ońtaıly jú­ıesin izdestirýmen sıpattalady.

2009 jyly Qazaqstan Dúnıe­júzilik ekonomıkalyq forýmy halyqaralyq úkimettik emes uıymy júrgizgen ǵalam­dyq básekege qabilettilik ındeksi reı­tınginde 67-oryndy ıelendi.

2010 jyldyń 11 naýryzynan Qazaq­stan Ortalyq Azııa memleketteri ishinde birinshi bolyp eýropalyq bilim berý keńistiginiń tolyqqandy múshe­ligine endi. Bul bilim júıesi Bolon prosesi dep atalady.

2011 jylǵy 18 aqpanda «Ǵy­lym týraly» zań qabyldan­ǵan­nan keıin bul salada úlken ózgerister boldy. Atalǵan zań aıasynda qazirgi qoldanystaǵy zań bap­tarynyń shamamen 60 pa­ıyzy ózgertildi nemese tolyq­tyryldy. Bilim berý men ǵylym salasy úshin basty máseleniń biri – qyzmetkerler úshin jalaqy kólemin arttyrý maqsaty qoıyldy.

Qazaq ǵylymy damýynyń negizgi kúshi – ǵylymı-zertteý ıns­tı­týt­tary men joǵary oqý oryndary. Búginde Qazaq­standa ǵylymı-zertteý jumys­tarymen aınalysatyn 383 uıym bar. Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­liginiń je­tek­­shiligimen eli­mizdegi oqý oryndary jany­­nan ǵylymı-zertteý ortalyq­tary­nyń qurylýy da otandyq ǵylymnyń ilge­rileýine ózindik úles qosýda. Eli­mizde bilim berý­di jáne ǵylymdy damytý úshin túrli sharalar keshendi iske asy­­rylýda. Osyǵan oraı qazaq­­stan­dyq bilim men ǵy­lym­­­nyń jahandyq báse­kege qabi­­let­tiligin keńeıtý, eldiń áleý­­met­tik-ekonomıkalyq damýyna ǵylym­­nyń úlesin arttyrý maq­satynda Úki­met 2019 jyldyń jeltoq­sanynda Qazaq­stan Res­pýb­lıkasynda bilim berýdi jáne ǵylymdy damytýdyń 2020-2025 jyl­darǵa arnalǵan memleket­tik baǵ­dar­lamasyn qabyldady. Atalǵan bes jyl­dyqta baǵdar­lamany iske asyrý úshin 11,5 mlrd teńge qarjy bólý kózdeldi.

Ǵulama ǵalym ál-Farabı «Ǵylymy joq eldiń – bolashaǵy joq» degen eken. Sol sııaqty Elbasynyń júrgizgen syndarly saıasatyn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev búginde laıyqty jalǵastyryp keledi. Memleket basshysy «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda: «Toı qýalaıtyn emes, oı qýalaıtyn kezeńmen betpe-bet keldik. Bul dáýir – aqyl-oıdyń, ǵylym men bilimniń, eń­bektiń dáýiri» degen bolatyn. Mem­leket basshysy aıtpaqshy, bizdiń zamanymyz – ǵylym men bilimniń damýy­na bilek túrip belsene kirisetin kezeń.

Bilim berýdi jáne ǵylym­dy damy­týdyń 2016-2019 jyl­darǵa arnal­ǵan mem­leket­tik ba­ǵdar­la­masynyń qory­tyn­­­dy­lary qoıylǵan maqsattar men min­­­det­ter­diń 93,4%-ǵa oryn­dal­­ǵa­nyn kór­se­tedi. Endigi kezekte beki­­tilgen Qazaq­­stan Res­pýb­lı­­ka­­synda bilim berý­di jáne ǵylym­­dy damytýdyń 2020-2025 jyl­­­darǵa arnalǵan memleket­tik baǵ­­dar­­lamasy boıynsha oryn­dalǵ­an min­det­terdiń paıyzdyq úlesi joǵary bolatyn­dyǵyna senim mol.

Biz joǵaryda sóz etken ǵylym sala­syndaǵy jetistikter Elbasy júr­gizgen salıqaly saıa­sattyń je­misi. Olaı bolsa, Nursu­ltan Ábish­ulynyń eline sińir­gen eńbegi­nen jas urpaq, jas kósh­bas­shylar úlgi alýy tıis dep esepteımin.

Rahymjan ELEShOV,

UǴA akademıgi, Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylymyna eńbegi sińgen qaıratker