Alaıaqtar

Joǵaryda esimderi atalǵan sportshylar «Týr de Frans» báse­kesi barysynda túrli alaıaqtyq áreketterge barǵan eken. Máselen, Morıs Garen alǵa shyqqan bette artyna shege men áınekterdi qasaqana túrde laqtyrǵan. Sonyń saldarynan ony ókshelep kele jatqandardyń dóńgelekteri jarylyp, biraz ábigerge tússe kerek. Lıýsen Pote belgilengen qashyq­tyqtyń biraz bóligin kólikpen júrip ótipti. Ippolıt Okýtıýre balyq ustaıtyn qar­maq jiptiń bir shetin aldyndaǵy kóliktiń bam­perine baılaıdy. Ekinshi ja­ǵyn tisine qysyp alady. Osylaı­sha márege jany qınalmaı jetedi. Al Sezar Garen baıqatpaı qarsy­las­tarynyń kıimine qyshyma aýrýy­n qozdyratyn untaqtar sepken.

HH ǵasyrdyń basynda «Týr de Frans» túngi mezgilde de óte be­retin. Sol sebepti de kóp jaǵ­daı­da sportshylardyń aramza áre­ketterin qazylar da, basqalar da baı­qamaı qalatyn. Osy jaıttyń barlyǵy tolyqtaı dáleldengen soń alǵashqy tórt oryndy ıelengen veloshabandozdyń nátıjeleri esepke alynbady. Sonymen qosa alaıaqtar birer jyl boıy ja­rys­tarǵa qatysý quqyǵynan aıy­ryl­dy. Sóıtip ekinshi márte uıym­dastyrylyp otyrǵan aıtýly kóp­kúndiktiń bas júldesi besinshi oryndy ıelengen Fransııanyń ókili Anrı Kornege buıyrady. Bir ǵajaby, dál osy kúnge deıin Kor­­neden basqa birde-bir velosha­ban­doz 20 jasynda «Týr de Fransta» top jarmaǵan. Iаǵnı bul kór­set­kishtiń murty buzylmaı tur­ǵanyna 116 jyldan asa ýaqyt boldy.

Jalpy, sport salasynda aramza áreketterge baratyn alaıaq­­tar az emes. Arzan jolmen aby­roı jıyp, mol ol­jaǵa ke­ne­lýdi kózdegen keıbir pendeler túrli qıturqylyq isteıdi. Olar­dyń oıy – jalpyǵa birdeı qoıy­latyn talaptardy buzyp, saq­talýǵa tıis erejelerdi aınalyp ótip, «aýyrdyń ústimen, je­ńildiń astymen» júrý arqyly jeńis tuǵyryna kóterilý. Biraq kóp uzamaı ondaı aram­zalardyń áreketteri áshkerelenip, san mıllıon jankúıerdiń aldynda abyroıdan jur­daı bolady. Endi osy taqyrypqa baılanysty birneshe derekti alǵa tartaıyq.

Dál sol 1904 jyly AQSh-tyń Sent-Lýıs qalasynda alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndaryn­da amerıkalyq jelaıaq Fred Lors aldyna jan salmady. 20 jastaǵy jalyndap turǵan jigit­tiń myqtylyǵy men ójettigi bar­sha jankúıerdi súısindirdi. Sebebi 42 shaqyrymdyq marafondy ol esh qınalmaı júgirip ótken­deı áser qaldyrdy. Tipten bet-álpetinen sharshaǵandyqtyń esh nyshany baıqalmady. Máre syzyǵyn qıyp ótken bette ol kórermenderdiń qushaǵyna enip, qurmetke bólendi. Gúl shoqtaryn alyp, AQSh pre­zıdenti Teodor Rýzvelttiń qy­zymen sýretke túsip te úlgerdi. Endi birer mınýttan keıin Lors­tyń moınynda Olımpıadanyń altyn medali jarqyraýǵa tıis edi...

Ile-shala tóreshiler mingen kólik sta­dıonǵa kelip toqtady. Asyǵa-úsige jetken qazylar je­ńimpaz jigittiń «erligin» jalpaq jurtqa jarııa etti. Sóıtse Lors 15 shaqyrym júgirgennen keıin qat­ty sharshap-shaldyǵady. Bel­gilengen meje bylaı tursyn, odan ári jarysty jalǵastyra almaı­tynyn túsingen ol aılaǵa jú­­ginedi. Jelaıaq jolda kele jat­­qan mashınalardy alma-kezek toqtatyp, óziniń «jumysyn» biraz jeńildetip alady. Osy jaıttan qulaǵdar bolǵan qazylar ony jarystan qýady. Nátıjesinde, Olımpıada chempıony ataǵy 28 jastaǵy AQSh marafonshysy Tomas Hıkske buıyrady. Al onyń otandastary Albert Korı men Artýr Nıýton ekinshi jáne úshinshi oryndardy ıelenedi.

Baıyptap qarasańyzdar, marafonshylar saıysynda daýly jaǵdaılar jıi bolyp turady. Olardy jelaıaq degennen góri, alaıaq degen jón shyǵar. Sondaı oqı­ǵalardyń biri Ońtústik Afrıka Respýblıkasynda (OAR) dás­túrli túrde ótip turatyn «Komrads» ýl­tramarafonynda bolǵan... Ja­­rys Pıtermarısbýrgten bas­talyp, Dýrbanda óz máresine je­tedi. Kvazýlý-Natal shta­tyn­­da ornalasqan atalǵan qos sha­har­dyń arasy 90 shaqyrymdy quraı­dy. 1999 jyly Serhıo Motsoneng esimdi jel­aıaq osy do­da­da toǵyzynshy orynǵa taban tireıdi. Ol jeńis tuǵyryna kóte­rile almasa da, osy nátıjeniń ózine qatty qýanady. О́ıtkeni «Kom­radsta» alǵashqy ondyqqa engen sportshylarǵa qomaqty syı­aqy beriledi. Alaıda kóp uzamaı Serhıonyń bylyǵy ashylady. Belgilengen qashyqtyqty ol óziniń egizi – Fık ekeýi almasyp júgirgen eken. Beınetaspany qaıta kórý barysynda komıssııa músheleri sportshynyń saǵaty birese sol qolynda bolsa, birese oń qo­lynda ekenin baıqaǵan. Birde aıaǵynda tyrtyq bolsa, birde joq. Sol áreketi úshin Serhıo Motsoneng 11 jylǵa sporttan shettetiledi.

Dál osyndaı jaǵdaı 1984 jyly Los-Andjeles Olımpıadasynda da oryn alǵan. Pýerto-Rıkonyń sportshysy Madlen de Hesýs je­ńil atletıkanyń birneshe túri boıynsha óner kórsetedi. De­­sek te uzyndyqqa sekirý bary­syn­da jaraqat alyp qalady da, es­tafetalyq saıysta ony ózi­nen aýmaı­tyn syńarymen almastyrady. Bul jaǵdaı da qyraǵy qazy­lardyń nazarynan tys qalmaıdy.

2011 jyly Monreal marafony barysynda kúsh-qýa­ty taýsylǵan jergilikti sport­shylardyń biri velosıpedke minip, biraz júrip ótedi. Sony baı­qap qalǵan fototilshilerdiń biri beı­baqty sýretke túsirip alyp­ty. Dál sol foto arqyly velosha­ban­dozdyń «qylmysy» ásh­kere bo­lady. Sol sekildi marafonshy­lar básekesinde metro, taksı, av­tobýs jáne taǵy bas­qa kólik qural­daryna minip, óz jumys­taryn bi­raz «jeńildetip alýǵa» ty­rysqan jelaıaqtardyń qatary qalyń.

Alaıaqtar qatarynda KSRO-nyń áı­gili bessaıysshysy Borıs Onıshenko da bar. Ol óz dáýiriniń teńdessiz sport­shylarynyń biri sanaldy. Ol 1968 jyly Mehıko Olım­pıadasynda bir kúmis alsa, 1972 jy­ly Mıýnhende bir al­tyn men bir kúmis medaldy ıelendi. Odan bólek álem­niń tórt dúrkin chempıony, eki márte kúmis jáne tórt dúrkin qola júldegeri degen ataqtary taǵy bar. Dál sol bessaıysshy 1976 jyly Monrealda alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynda da óner kórsetti. Komandalyq saıys­ta Onıshenkonyń aıdarynan jel esip, qarsy kelgenderdiń barlyǵyn qoǵadaı japyryp kele jatty. Semserlesýshiler saıysynda onyń joly Ulybrıtanııanyń bet­­keustary Djeremı Fokspen qıysty. Tartysty aıqas barysynda Borıs óz semserin qarsylasyna qadaýǵa talpynady. Foks der kezinde taıqyp úlgeredi. Alaıda brıtandyqtyń artyndaǵy shamy jarq etip janyp, soqqynyń dál tıgenin kórsetedi. Osy oqıǵanyń kýási bolǵan kópshilik ań-tań. Tó­reshiler qandaı she­shim qabyldaý qajetin bilmeı dal bolady. Qa­zylar alqasy aqyldasa kele, Onı­shenkonyń semserin eks­per­tızaǵa jiberýdi jón kó­redi. Sol kezde aqıqattyń beti ashylady. KSRO sportshysy óziniń qa­rýyna qondyrǵy ornatyp alǵan eken. Eger sonyń túımeshegin basyp qal­sa bolǵany. Baǵyttaǵan soq­qy­sy tımese de, sham jarq etip janady.

Alaıaqtar jaıynda áńgime qoz­ǵalǵanda 2000 jylǵy Par­alımpııa oıyndary eriksiz eske oralady. Basketbolshylardyń Sıdneıdegi saıysynda Ispanııa quramasy bas júldeni oljalady. Iá, sol kezde jankúıerler jeńimpazdarǵa oryndarynan tik turyp qurmet kórsetti. Taǵdyr tálkegine tússe de jigerleri jasymaı, qaırattary qajymaǵan adamdardyń erligine tánti boldy. Olardyń jeńiske je­tý jo­lyndaǵy jankeshtiligi men ómirge qushtarlyǵyna súısindi. Keıinnen arnaıy komıssııanyń tekserýi ba­rysynda atalǵan komanda sa­pyndaǵy 10 oıynshynyń on eki múshesi saý ekeni anyqtaldy. Olar­dyń densaýlyǵynan esh­qan­daı aqaý tabylmaǵan. Mine, sol alaıaqtar ózge memleketterdiń múm­­­kindigi shekteýli adamdarynan qural­ǵan komandalardy oısyrata utyp, bas júldeni ıelenedi. Osy­dan asqan soraqylyq bola ma?!

HHI ǵasyr tabaldyryqtan attaǵan tusta shahmatshylar saıysynda Ýmakand Sharmanyń ataǵy shyǵa bastady. Buryn-sońdy kópshilik kózine túse qoımaǵan Úndistan ókili qysqa ǵana merzim araly­ǵynda keremet nátıjelerge qol jetkizdi. Tipten shahmat ále­minde orasan zor bedeli bar oıyn­shylardyń ózderin sastyratyndaı dárejege jetti. Biraq 2006 jyly barlyq bylyqtyń beti ashyldy. Sóıtse Ýmakand kezdesýge shaǵyn ǵana qulaqqap kıip shyǵady eken. Ony jalbyr shashy jasyryp turady. Sol arqyly úıinde jatqan áriptesi Sharmaǵa aqyl-keńes berip otyrǵan.

2010 jyly Reseıdiń Hanty-Mansıısk qalasynda ótken shah­mat­­shylar olımpıa­dasynda oryn alǵan oqıǵanyń aqyry da úlken daý-damaıǵa ulasty. Tar­­qatyp aıtsaq, Fransııa qu­rama komandasynyń múshesi Se­bastıan Fellerdiń jarys barysynda kompıýterdiń kó­megine júgingeni málim boldy. Sharshy taqtaǵa úńilgen bette ol bapkeri Arno Oshar ar­qyly Parıjde turyp jatqan, atalǵan memlekettiń taǵy bir beldi oıynshysy Sırıl Mar­­soloǵa uıaly telefonmen «sms» jiberedi. О́z kezeginde Mar­solo kompıýterdegi arnaıy baǵdar­lamany paıdalana otyryp, bar­lyq kombına­sııany dereý taldaıdy. Osylaısha otandasyn qa­jetti aqparatpen qamtamasyz etip otyrady. Olımpıadanyń qorytyndysy boıynsha Feller 10 múmkindikten 6 upaı jyıady. Bul 19 jastaǵy oıynshy úshin óte jaqsy kórsetkish edi. Al Fransııa quramasy úzdik 10 koman­danyń qataryna qosylady. Bul jaǵdaı kópshilikke belgili bolǵan soń quzyr­ly organdar Se­bastıan Feller, Sırıl Mar­solo jáne Arno Oshardy túr­li mer­zimge úlken sporttan shet­tetedi.

Qart tarıhqa úńilsek, sport­tyq sa­ıys­tar baǵzy zamanda da alaıaqtarsyz ótpegenin ańǵarý qıyn emes. Bir ǵana mysal, bizdiń dáýirimizdiń I ǵasyrynda ómir súr­gen Rım ımperatory Neron da ataqqumar bolǵan de­sedi. Birde Olımpııa oıynda­rynda top jarýdy maqsat tutqan ol jarys jolyna shyǵýǵa bel býady. Barlyq qazylar men qar­sylastaryn qor­­qytyp tastaǵan ımperator sport saıy­synyń barlyq túri bo­­ıynsha jeńimpaz atanady. Al at ar­bashylardyń jarysy tip­ten erekshe ótedi. Neronnyń arbasyna 10 sáıgúlik jegilse, ózge qa­tysýshylarda úsh-aq tulpardan bolǵan. Mine, sportshylar saıy­­syndaǵy baǵzy zamanda bas­talǵan alaıaqtyq kúni búginge deıin jalǵasyp keledi...