«Abaı» men «Ál-Farabı» efırge shyǵady

Lázzat TANYSBAI,

«Qazaqstan» RTRK» AQ Basqarma tóraıymy:

– О́nerdiń qaı salasynda bolmasyn Abaıdy tanýǵa talpyný – qatpary mol jum­baq álemge tap kelgenmen birdeı. Osy ýa­qytqa deıin aqynnyń sol jumbaq álemi za­man­nyń yńǵaıyna qaraı burmalanyp kel­genin bilemiz. Búginge deıin jaryq kórgen kınotýyndylarda Abaıdyń beı­ne­si jeke-dara kórinis taýyp, áleýmettik ortasy, tutas ha­lyq­tyń taǵdyry qalys qalatyn. Bul joly el taǵdyryn sıpattaı otyryp, halyqtyń Abaıyn jasap shyǵarýǵa talpyndyq. Tele­hı­kaıanyń oqıǵa jelisi Abaı ómir súrgen kezeńdi beıneleıdi. Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasyndaǵy negizgi oqı­ǵa­lardy arqaý ete otyryp, aqyn ómir keshken kezeńdegi qo­ǵam­dyq tartys, Abaıdyń adamı bolmys-bitimi, bilim men ónerge alǵash sýsyndaǵan sáti, kemeline kelgen shaqtaǵy saıası máselelerge ara­lasyp, ultyn bereke-birlikke sha­qyr­ǵan tustary túgeldeı derlik kórinis tabady.

Uly tulǵalarymyzǵa qatysty aýqym­dy jobalardy qolǵa ala bas­taǵanda kóp­­shi­lik kútken dú­nıe­­ni laıyqty etip usy­n­a alamyz ba degen qorqynyshtyń bol­ǵany belgili. Abaı týra­ly túsirilip otyrǵan alǵash­qy serıal bolǵandyqtan, kórer­men men qoǵam aldyndaǵy jaýap­ker­shi­lik­tiń salmaǵy qanshalyqty aýyr bolatynyn o bastan túısindik. Otandyq kınoındýs­­­­trııa, onyń ishinde tarıhı fılmder túsirý áli de damý ústinde, elimizde mun­daı kúrdeli janrdaǵy tele­hı­kaıalar túsiretin, ábden mashyq­tan­ǵan prodakshn kompanııalar joqtyń qasy. Degenmen tájirıbe jetpeıdi dep otyra berýge bolmaıdy. Dál mereıtoı qarsańynda halyq ekrannan Abaıdy izdeıtini anyq edi. Úlken korporasııa re­tin­de serıal túsirý bastamasyn qolǵa alý qajettigin túsindik. Kor­po­ra­sııa baıqaý jarııalaǵanda tek tórt kompanııadan usynys kelip tústi. Sonyń ishinen buǵan deıin tarıhı taqyrypta kóp­se­rııaly fılmder túsir­gen rejısser Murat Bıdosovqa se­nim arttyq. Ju­mys byltyrǵy jyldyń qara­shasynda bastalǵan bolatyn. Serıaldyń ssenarııin Kórkemdik keńeste saralap, abaıtanýshy ǵa­lymdar men zııaly qaýym ókil­de­riniń pikirine udaıy júginip otyrdyq. Ssenarıı tóńi­re­­ginde úlken tartystar boldy. Sońǵy núkteni jazýshy-dramatýrg Dýlat Isabekov aǵamyzdyń aralasýymen qoıdyq. Arnanyń Bas redaktory, belgili qalamger, jýrnalıst Qaınar Oljaı jaz boıy shyǵarmashylyq prosesterdiń basy-qasynda júrdi. Tarıhı fılm bolǵandyqtan, eki týyn­dy­da da kórkemdik jaǵy basym túsip, kópshilik kútken keıbir sátter qamtylmaǵan bolýy múm­kin, sondyqtan qalyń kórer­menge qobaljı otyra usy­nyp jat­qa­ny­myz málim. Tele­hı­kaıa o basta Abaı topy­ra­ǵynda, Jıdebaı men Eraly jazy­ǵyn­da, Shyńǵystaýdyń bókterinde túsiriledi dep jos­par­lanǵanymen, pan­de­mııa­ǵa baılanysty túsirilim alań­yndaǵy prosester sát saıyn ózgerip jatty. Karan­tın­dik shekteýler, qalanyń jabyq bolýy, kólik qatynasynyń toqtaýy qalaı da bol­syn keri áserin tıgizbeı qoı­mady. Túsirilim tobyn túgel karantınde ustaǵan kúnder de boldy. Degenmen, qıyndyqtarǵa qaramastan, mejelengen merzimde aıaqtap úlgerdik. Al «Ál-Farabı» telehıkaıasy – Farabı ómirinen syr shertetin alǵashqy telehıkaıa. Túrki, arab álemine ortaq tulǵa desek te, ol týraly eshbir elde serıal túsirilmegen. Muny da Ulttyq arna bastap qolǵa alyp otyrǵandyqtan, moınymyzǵa eki ese mindet arttyq. Bul jobada Nurıddın Patteev jetekshilik etip otyrǵan «Saq» kınostýdııasymen shyǵarmashylyq birlestikte jumys iste­dik. Serıaldyń bir erek­sheligi, basty jáne qosalqy rólderdiń barlyǵyna da aımaq­tyq teatrlardyń akterleri tartyldy. Basty róldi somdaǵan Aıdar Naýryzbaev «Túrkistan» teatrynyń akteri, Farabıdiń anasynyń rólindegi Ja­mılııa Bekmurzaeva men ákesiniń rólin som­da­ǵan Marat Orazmetov Shym­­kent­tegi Jumat Shanın teatry­nyń akterleri. Osy tusta túrli kedergilerge qara­mastan túsirilim alańynan bir sátke de alystamaǵan shyǵarmashylyq topqa, jobanyń kórkemdik, mazmundyq jaǵy­nan baı túsýine atsalysqan qazaq rýha­nııatynyń janashyrlaryna alǵys bildi­remin. «Abaı» telehıkaıasy 16-17 jel­toq­san 20:00-de, «Ál-Farabı» telehıkaıasy 18-20 jel­toqsan kúnderi 16:00-de efırge shyǵady.

* * *

Serıalda Abaı ómiriniń úsh kezeńi qam­tylǵan. Abaıdyń ke­meline kelgen shaǵyn Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen qaırat­ke­ri Bolat Ábdilmanov somdasa, jas Abaıdyń beınesin Ǵ.Músirepov atyndaǵy Jastar men jasóspirimder teatrynyń akteri Darhan Súleımenov, aqyn­nyń bozbala shaǵyn jas akter Álı Tursynhan somdady. Telehıkaıanyń akterlik qu­ra­my Qazaqstannyń bar­lyq teatr­larynan shaqyryldy.

Bolat ÁBDILMANOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri:

– Men otyz jyl boıy teatr sahnasynda Abaıdy oınap júrmin. О́zim de dramatýrg re­tin­de «Abaıdyń jumbaǵy» atty pe­sanyń sahnalyq nusqasyn jasap, Áýezov teatrynyń 95-shi maý­symyn osy qoıylymmen ashtyq. Qazir kórermen jaqsy qa­byl­dap jatyr. Bul meniń teatr­­­­­da oınap júrgen rólderim. Al endi kıno salasyna kelsek, kezinde Ázerbaıjan Mámbetov qoıǵan «Abaı» spektaklinde oına­ǵa­­­nym­­­­da Áshirbek Syǵaı: «Shir­kin, Abaıdyń kınosyn túsirse, Abaıdyń rólin oınaýǵa Bolat Ábdilmanov dap-daıyn ǵoı, osyny kınorejısserler kórse ǵoı», dep eldiń aldynda aıt­qany áli kúnge esimde. 19 jyldan keıin Abaıdyń 175 jyldyǵyna arnalǵan serıalǵa túskenime qýanyshtymyn. Kıno tetardan bólek álem. Sahnadaǵy oınaǵan rólińe múldem keraǵar. Akterdiń shynaıy sóıleýi, ishki qýaty men tolǵanysy kamera aldynda dál ómirdegideı kórinedi. Fılm rejısseri Murat Bıdosov túsirilimniń alǵashqy kúninde-aq meni múldem basqa arnaǵa salyp jiberdi. Taǵy bir erekshe aıtatyn nárse, tańdalǵan akterlik quram. Bireýdiń tanymaldylyǵyna, bol­­masa ataǵyna qaraǵan emes. Túr-kelbeti, bitim-bolmysy sol za­manǵa keledi degen akterlar Qazaq­stannyń túkpir-túkpirinen jınaldy. Árıne esh ýaqytta tórt aıaǵynan taıpalǵan jorǵa bolmaıdy. Bir kem-ketigi bolatyn shyǵar. Biraq osy Abaıdyń obrazyna degen, Abaıdyń rýhyna degen eńbegimiz adal boldy dep oılaımyn. Qolymyzdan kelgenshe barlyǵynan bas tartyp, tek qana osy serıaldyń atmosferasynda jumys isteýge tyrystyq. Sondyqtan da túsirilim barysyndaǵy sátterdi ónerdegi eń baqytty sátterim dep eske alatyn bolamyn. Mundaı baqyt akterge ár kıno saıyn kele bermeıdi. О́ıtkeni ózińniń armandaǵan ró­liń­di ekranda somdaý – erekshe nyǵmet. Sondyqtan da bul keńes­tik dáýirdiń ıdeologııasyna bur­malanǵan Abaı emes, táýelsiz rýhty búgingi kúnniń Abaıy dep esep­teımin. Bul mindetti moınyna alǵan «Qazaqstan» tele­ra­dıo­korporasııasyna artylar júktiń aýyrlyǵyn umytpaý ke­rek. Kóziqaraqty kórermen týyn­dy­ǵa óz baǵasyn beredi degen se­nim­demin.

* * *

Serıaldyń túsirilimin Abaı elinde júz­e­ge asyrý jos­par­lanǵanymen, el­de­­gi qatań karan­tın sharalaryna baı­­lanys­ty túsirilim jumystary Al­ma­ty oblysynda ótti. Dese de, ar­naıy qu­­ryl­ǵan dekorasııa men qazaq aýyly Abaı ómir súr­gen kezeńniń sıpatyna saı kó­ri­nis tapty deýge bolady.

Murat BIDOSOV,

rejısser:

– Jalpy, Abaı taqyryby, Abaı álemi keń kólemde zerttelgen, ár qyrynan tereń nasıhattalǵan taqyryp. Abaı álemine aınalyp soqsańyz, ár qyrynan tanısyz. Buǵan deıin túsirilgen Abaı týraly fılm­­­der kópshilikke málim. Árqaısysynda sol fılmderdi jasaǵan shyǵarmashylyq top­tyń ózindik qoltańbasy bar. De­gen­­men Abaı beınesi kópshilik kózi­ne sary ýaıymǵa salynǵan, fılosofııalyq oımen otyratyn obraz retinde elesteıdi. Biraq Abaı da adam balasy, Abaı da jurtpen birge as iship, jurtpen birge júrgen, óziniń minezimen, maqsat-múddesimen ómir súrgen. Sondyqtan biz telehıkaıada aqyn beınesin barynsha adamı qyrynan ashýǵa tyrystyq. Aqyndyǵy, kúreskerligi, tereń fılosofııasy oqıǵa jelisinde kórinis taýyp otyrady. Jalpy, Abaı ómir súrgen kezeńdi, onyń ortasyn, bir-birimen talas-tar­tys­qa túsken qazaqtyń minezin kórsetý arqyly saıası máni bar tus­taryn da astarlap jetkizýge tyrystyq. Túsirilim jumystary eki aıdan astam ýaqytqa sozyldy. Akterlyq quram da az emes. Son­dyqtan da irikteýge basa mán berip, elimizdiń túkpir-túkpirinen la­ıyqty dep tanyǵan ártisterdi tart­tyq.

Qaınar OLJAI,

bas redaktor:

– Qazaq topyraǵynda ónerdiń jańa salasy kıno paıda bolysymen aqyn beınesi ekranda aıshyqtala bastady. Keshegi keńestik dáýirdegi «Abaı ánderi» men aqynnyń 150 jyldyǵyna arnap túsirilgen «Abaı» fılm­de­rin kórermen umytqan joq. Ekeýinde de óz ýaqytynyń talaby, óz kezeńi­­­niń taby bar. «Abaı án­de­ri» fılmi otarshyldyq taqy­ry­­byn, aqyn qasiretin aınalyp ótýin túsinýge bolady. Ekinshi «Abaı» Táýelsizdiktiń eleń-ala­ńyn­da túsirilgendikten jáne toı qarsańyndaǵy ýaqyt tap­shy­ly­ǵynan onyń qulashy keńge ser­melmedi. Qazirgisi – «Qazaq­stan» teleradıokorporasııasy qol­ǵa alyp otyrǵan «Abaı» serıa­ly. Basshylyq serıal túsi­rý týraly ıdeıany aıtqanda, Kór­kem­­dik keńes otyrysynda talaı tal­qy­laýlar ótti. Qorqynysh ta, qobaljý da boldy. Biraq, qol qýsyryp qarap otyra berýge bolmaıtynyn túsindik. Ke­ńe­se kele, shyǵarmashylyq proses­­terge kiristik. Bas redaktor re­tin­de fılmniń utqyr tusy dep Abaıdyń obrazyn ǵana tý etpeı, basqa keıipkerler beınesiniń qat-qabat órbýin aıtar edim. Aıtalyq, keshegi keńestik ıdeologııada feo­­­­dal bolyp sýrettelgen, eskishil, qytymyr delingen Qunanbaı álbette, sol qalypqa syımaıdy. Kerisinshe dalanyń koroli, qara qyldy qaq jarar, elge tez bolar Qunanbaı beınesi daralanyp shyq­ty. Zamannyń tartysyn áke men bala arasyndaǵy tartysqa telimeýge tyrystyq. Kerisinshe áke balaǵa bolashaqty amanattap, qısyqty túze, súringenge de­meý bol dep emeýrin tanytyp, jurtym adaspasa eken dep duǵa etedi. El taǵdyryna ishteı egile otyryp, Abaıdyń alda­ǵy súrleýin nusqaıdy. Abaı­dyń otarshyldyqqa nalyp, jan-dúnıesin yza men qusa bılep kúızelgen sátindegi úmiti fıl­m­­niń fınalynda ózgeshe sheshim ta­bady. Serıaldyń aldyńǵy «Abaı­lardan» ózgeshe tustary da osy.

* * *

Hakimniń 175 jyldyǵyna ­oraı­ «Qaza­q­stan»­ teleradıokorpora­sııa­sy tú­sir­gen 6 bólimdi teleserıal bıylǵy jyl­dyń 16-17 jel­toqsan kúnderi saǵat 20:00-de «Qazaqstan» Ulttyq arnasy jáne «Abai tv» arnasynyń efırinen kór­­se­­tiledi.

Táýelsizdik merekesi kúnderi Ulttyq arna usynatyn taǵy bir aýqymdy tarıhı joba – «Ál-Farabı» telehıkaıasy. Bul da – otandyq kınoındýstrııa­da ǵulama oıshyl týraly túsi­ril­gen al­ǵashqy teleserıal. Fılmde Ál-Fa­ra­bı­diń bala kezi­nen bastap, adamzat­qa tanyl­ǵan ǵulama shaǵyna deıingi ómiri qamtyldy. «Ál-Farabı» serıa­­ly­nyń túsirilim jumystary Túr­kis­tan, Otyrar qalashyǵy, Túr­kistan oblysynyń Báıdibek aýdany Appaq Ishan medresesi, Ysqaqbab medresesi, Qarnaq med­resesi, Qapshaǵaı, Túrkistan qala­shyǵy, Hıýa, Damask qala­la­rynda ótti. Basty ról ǵulama Farabı rólin R.Seıtmetov atyn­da­ǵy «Túrkistan» teatrynyń ak­te­ri Aıdar Naýryzbaev, jas Ál-Farabıdi T.Júrgenov atyn­da­ǵy Qazaq ulttyq óner ýnı­ver­­sıtetiniń tú­le­gi, akter Bekzat Júni­sov somdap shyq­ty.

Nurıddın PATTEEV,

«SAQ» kınostýdııasynyń prodıýseri:

– Árıne Qazaq dalasy qan­sha­ma uly­lar­dy shyǵarǵan. Alaıda, solardyń ishinde búkil adam­zat­qa «Ekinshi ustaz» atanyp, ǵy­lymnyń shyńyna shyqqany Ál-Farabı ǵana. Sondyqtan mun­daı ǵulamanyń ómirin beıneleý, obrazyn ashý bizge úlken ja­ýap­ker­shi­lik júktedi. Sse­na­rııdiń ózin bir­neshe aı ýaqyt jazyp, ko­r­po­ra­sııanyń Kórkemdik keńesimen shyǵarmashylyq tal­qy­da pisirip otyrdyq. Sonyń arqasynda fılm ssenarııiniń utymdy tustary kóp boldy. Mysaly, telehıkaıa barysynda Ál-Farabıdiń «Uly ustaz» atan­ǵan Damaskidegi kezeńi men Otyrarda ­ótken jastyq shaǵyn­da­­ǵy kórinister birdeı órbip oty­ra­dy.

Jalpy, joba barysynda óz betimizshe kóp izdenip, Ál-Fara­bı eńbekterine tereńinen úńi­lýge ty­rystyq. Sonymen qatar ǵalym­dardyń, jazýshylar men etno­graf­tar­dyń keńesine jú­gin­dik.

Túsirilim kezinde birqatar prob­­­­lemalar bolyp, telehıkaıanyń sa­­­pasyna tikeleı áser etkenin ja­syr­maımyz. Oǵan sebep – álem­­­di jaılaǵan indettiń qoı­ǵan tos­qaýy­ly boldy. Tipti, tús­i­rilim toby­nyń músheleri men basty róldi som­daǵan akter­ler syrqattanyp, biraz ýaqyt jumysty toqtatýǵa týra kelgen sátter boldy. Biraq, shy­ǵarmashylyq top barlyq qıyn­dyq­tardy jeńe bilip, jobany ýaqy­tynda aıaqtap shyqty. Endigi baǵany kórermenderden kútemiz.