NATO-ny qaıta qalpyna keltirý

Osylaısha, Baıden AQSh-tyń qaltasynan soqyr tıyn shyǵarmastan-aq Tramptyń oqshaýlaný saıasatyn múldem joqqa shyǵaryp, Reseı prezıdenti Vladımır Pýtınniń Eýropany «bólip al da, bıleı ber» strategııasyna syna qaǵady. Sondaı-aq sarbazdardy shyǵarý sheshimin toqtatý NATO-ny, Ger­ma­nııany jáne kansler Angela Mer­keldi kúsheıte túsedi. Merkeldiń iz­ba­sary aldaǵy qańtarda Hrıstıan demok­ra­tııalyq uıymy partııasynda (CDU) tańdalmaq. Partııa qazirgi tańda Pýtınniń yqpalymen jáne eldegi antı-batystyq kózqaraspen kúresip jatyr.

Tramptyń sózine súıensek, onyń AQSh sarbaz­daryn shyǵarýy Germanııa­nyń NATO-men odaqtasý barysynda qor­ǵa­nys­qa az aqsha bólip, ótemin tóleý amerıka­lyqtardyń qaltasyna tús­kenine baılanysty. Biraq bul múl­dem durys emes. Buryn bul sheshimdi qol­dasam da, qazir maquldaı almaımyn.

Talaı jyldan beri Respýblıkashyldar nemese Demokrattar partııasy atynan saılanǵan prezıdentter Amerıkanyń NATO-ǵa Germanııaǵa qaraǵanda kóp aqsha bólgenine múldem mán bergen emes. Bir kezderi men de bul máselege erekshe mán berý kerek dep eseptedim. Sóıtip, 1986 jyly «NATO Batysty qalaı álsiretedi?», degen kitap jazdym. Onda Germanııanyń az qarjy bóletini týraly aıtylǵan. Osy ıdeıaǵa qatty berilip ketkenim sonshalyq, The Wall Street Journal basylymyna «Atlanttyq odaqtastyqty ózgertetin sát keldi» degen baǵan da jazdym.

Biraq Tramp meniń kónergen stra­tegııa­lyq dálelimdi NATO-nyń ynty­maq­tas­tyǵyn buzyp, Pýtındi kúsheıtýge arnalǵan qural retinde qoldanady dep múldem oılanbappyn. Ras, Germanııa qor­ǵanys salasyna jetkilikti qarjy ból­meýi múmkin. Fransııa dál osylaı oı­laı­dy. Áıtse de, Germanııa AQSh-ty aqy­maq qylyp, qorǵanysqa mardym­syz qarajat bólip otyr degen argýment – Tramptyń aılasy. Ol osylaısha Pýtındi kúsheıtip, Merkelge tıisip qalmaq. Pýtın baıaǵydan beri Eýropadaǵy AQSh sarbazdarynyń azaıǵanyn qalaıdy. Ol osy josparyn júzege asyrýǵa Tramptan asqan prezıdent tappaıtyn edi.

NATO men Germanııanyń oǵan bóletin qarjysy týraly shynaıy túsinigim kitabym jaryq kórgennen keıin kóp ýaqyt ótken soń qalyptasty. О́z oıymdy dáleldeý barysynda prezıdent Djordj Býshtyń kezinde AQSh-tyń memlekettik hatshysy qyzmetin atqarǵan Loýrens Iglbergermen suhbat qurdym. Sondaı-aq qorǵanys salasynan habary bar kóptegen ofısermen tildestim. Sodan keıin ǵana AQSh úshin Eýropadaǵy qorǵanystyń shyǵynyn emes, maqsaty men qurylymyn baqylaý árdaıym mańyzdy bolǵanyn túsindim. Qazir de bul ózektiligin joǵaltqan joq. AQSh áskerı sarapshylarynyń paıymdaýynsha, qyrǵı-qabaq soǵys kezinde qol jetkizgen transatlanttyq kelisimniń máni mynada. Amerıka NATO shyǵynynyń kóp bóligin tóleıdi. Esesine Eýropadaǵy qorǵanys salasynda kóshbasshylyqty ıelenedi.

Sóıtip, tıimdi transatlanttyq odaq qurý armanynan týyndaǵan «nemister bizdi aldap soqty» degen pikirden aınyp qaldym. Osylaısha, konservatıvti popýlıstik kózqarasqa negizdelgen pikirim múldem ózgerdi. Oǵan qosa, 1980-jyldary meniń kitabymdy synaǵan áskerı sarapshylardyń pikiri durys ekenin ýaqyt kórsetti. Sol kezderdegi transatlanttyq pikirtalas qarjy týraly emes, KSRO-nyń ballıstıkalyq zymyrandaryna tosqaýyl bolatyn «Pershıng-2» júıesin Batys Germanııada ornalastyrý tóńireginde órbidi. Tarıhynda talaı soǵysty bastan ótkergen, sondyqtan beıbitshilikke qumar Batys Germanııa atalǵan máselede ekiudaı pikirde qalǵan-dy.

Uzaq ýaqyt boıǵy úmit pen kúdikten keıin Sosıalıstik-demokratııalyq partııanyń ókilikansler Helmýt Shmıdttiń erik-jigeriniń, sondaı-aq onyń izbasary Helmýt Koldiń yntasynyń arqasynda Batys Germanııa 1983 jyly «Pershıng-2» júıesin ornatty. Zymyranǵa qarsy qural óz mindetin adal atqardy. NATO sonyń arqasynda 1987 jyly KSRO-men mámilege kelip, Orta qashyqtyqtaǵy ıadrolyq qarý kelisimine qol qoıdy. Bul qujat – ıadrolyq qarý qaýpin azaıtýdaǵy mańyzdy kelisimniń biri. Kóp uzamaı «Pershıng-2» júıesi joıyldy. Uzynqulaqqa sensek, onyń keı bólshegi Ronald Reıgannyń prezıdenttik kitaphanasyna syılyq retinde berilgen.

Germanııanyń NATO-ǵa bóletin qarajatyn AQSh-taǵy eń ózekti saıası taqyrypqa aınaldyrý jónindegi Tramptyń áreketi sátsiz aıaqtalǵanymen, bul másele Eýropada uzaq talqylandy. Taıaýda Le Grand Continent jýrnalyna suhbat bergen Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron Germanııanyń qorǵanys mınıstri Annegret Kramp-Karrenbaýerdi Politico jýrnalyna «Eýropa áli de AQSh-ty qajet etedi» degen pikirin jarııalaǵany úshin aıyptady. Fransııa prezıdenti qorǵanys máselesinde Eýropa elderiniń egemendigi saqtalǵanyn qalaıdy. Makronnyń aıtýynsha, Germanııa qorǵanys salasyna bóletin qarajatyn arttyrsa, Eýropanyń AQSh-qa muqtajdyǵy azaıa túsedi.

Bul, árıne, NATO men Eýropalyq odaqtyń yntymaqtastyǵy úshin zııan. Ásirese, odaqtaǵy eń úlken eki memleket AQSh-tyń Eýropadaǵy orny týraly kereǵar pikir ustanǵany jaǵdaıdy kúrdelendire túsedi. Batys odaqtastyǵy AQSh-tan Germanııa men basqa da eýropalyq elder úshin qaýipsizdik kepildigin qajet etedi. Degenmen, bul nemis-fransýz qatynasyn buzbaýy kerek. Áıtpese, Pýtınge taǵy da úlken syı jasalady.

Fransııa men Germanııa qazir talqy­lanyp jatqan qorǵanys pikirtalasyn ońtaı­ly sheshýge tıis. Al Amerıka Eýro­paǵa qaýipsizdik kepilin usynýy qajet. Qur­lyqqa AQSh sarbazdary kerek. Ger­ma­nııa úshin ǵana emes, Baltyq jaǵalaýy el­deri de oǵan muqtaj. Munyń bir sheshi­mi – Germanııa qorǵanysqa bóletin qara­jatyn kóbeıtedi. Osylaısha, fransýzdar qalaǵan táýelsizdikke qol jetkizedi ári AQSh áskerin óz elinde ustap qalady.

Baıden bul túıtkildi Tramptyń sarbazdardy shyǵarý josparynyń kúshin joıyp, Fransııa men Germanııany tatýlastyrýdan, sondaı-aq eń bastysy AQSh pen NATO-daǵy áriptesterin mámilege keltirýmen bastaı alady. Sodan keıin basqarý quraldary men jeke tanystaryn iske qosý arqyly Germanııany Eýropanyń qorǵanysyna kóbirek qarjy bólýge kóndirýine múmkindigi bar (Baıden jyl saıyn Mıýnhendegi qaýipsizdik konferensııasyna qatysyp júr jáne Germanııadaǵy syrtqy saıasatpen aınalysatyn laýazymdy tulǵalardy túgelge jýyq tanıdy). Bul qadam Amerıkany sabyrǵa shaqyrý emes, Germanııanyń naǵyz dosy – Makronnyń abyroıyn kóterý bolmaq.

Melvın KRAÝSS,

Stenford ýnıversıteti

Gýver ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri

Copyright: Project Syndicate, 2020.

www.project-syndicate.org