Taldyqorǵandaǵy óz perzentterin ózderi balalar úıine ótkizgen analardyń áreketi áleýmettik turǵydan álsiz qorǵalǵandyqtan ba, álde bezbúırektikten be?
Taldyqorǵandaǵy óz perzentterin ózderi balalar úıine ótkizgen analardyń áreketi áleýmettik turǵydan álsiz qorǵalǵandyqtan ba, álde bezbúırektikten be?
Aǵymdaǵy jyldyń 31 tamyzynda tańǵy saǵat 7 shamasynda Taldyqorǵan qalasy, Abaı kóshesi 285 úıdiń esiginiń aldyna belgisiz bireýler 1 jas shamasyndaǵy náresteni tastap ketkeni týraly jekelegen basylymdar jarysa jazdy, aıtty. Adam taǵdyry daýryqpa úshin paıdalanyldy. Qaldy. Al búgin she? Taldyqorǵanda ýaqyt talabyna saı qalypty tirlik jalǵasyn tapty, jalǵasa bereri de haq. Áıtkenmen, joǵaryda aıtylǵan oqıǵa bizdi beı-jaı qaldyrmady. Almaty oblystyq balalar quqyǵyn qorǵaý jónindegi basqarmasynyń qyzmetkerimen birge sol balanyń búgingi taǵdyryn bilý úshin oblystyq mamandandyrylǵan balalar úıine bardyq. Qudaıǵa shúkir, balanyń densaýlyǵy jaqsy eń bastysy jaqsy adamdar zańnama sheńberinde qamqorlyqtaryna alypty.
Shyny kerek, bul pálendeı tańǵalarlyq oqıǵa emes. Mundaı jaıttarǵa sala mamandarynyń ǵana emes qarapaıym adamdardyń qulaqtarynyń úırengendigi sol, alǵashynda «qashan, qaıda?» degen jattandy suraqtardy aǵytqanymen artynsha umytylyp qala beredi. Búgingi tańda basym bóliginiń eshqandaı qujaty joq 60 balany ýaqtyly talapqa saı kolorııaly tamaqtandyryp, densaýlyqtaryn tekserip, kútip otyrǵan Taldyqorǵandaǵy oblystyq mamandandyrylǵan balalar úıiniń bas dárigeri Sáýle Japabaeva «Analyq meıirimdilikten be, álde kúlli jaýapkershilikti moınyma alǵandyqtan ba áıteýir jaratýshy ıemiz árkez maǵan qandaı da bir keleńsizdikti aldyn ala sezdirip turady. Ivan atty balanyń atasy men ájesi anda-sanda kelip nemeresiniń jaǵdaıyn bilip turatyn. Bir kúni sol balanyń apasymen birge anasymyn dep bir áıel keldi. Zeıin qoıa sózin tyńdap, túr-túsine qansha qarasam da ol áıeldiń kelip-ketip júrgendigin oıyma túsire almaı sekemdendim. Amal neshik, zańnyń aty zań. Balasyn alyp ketetin boldy. Barlyq qujattaryn zańnama talabyna sáıkes toltyryp berip, balaǵa sáttilik tilep qala berdik. Artynsha sol balany anasy men ájesi satpaq bolyp árekettengeni áshkerelenip, jalpaq jurtqa jaıyldy. Qazir Ivan bizdiń, ıaǵnı Taldyqorǵandaǵy oblystyq mamandandyrylǵan balalar úıinde. Densaýlyǵy da, kóńil-kúıi de jaqsy», dedi. Muny qalaı túsinemiz? Qoǵamǵa kiná artpas buryn sol qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi adamdar áreketin zerdelep kórelikshi. Kókek analar tek qalalarda ǵana emes halyq kóp shoǵyrlanǵan iri eldi mekenderde de kóbeıip barady. Oınap júrip ot basty dep birin aqtasaq, ekinshisi nege sol qyz ómirinen sabaq almaıdy? Sondaı-aq, jasóspirimderdiń biri maskúnemdikke salynsa, ekinshisi esirtkilik zattarǵa táýeldi bolyp otyrǵany da jasyryn emes. Shıyryp aıtqanda, kókek analar úshin áıel zatyna, maskúnem jas úshin er azamattarǵa kiná artýdan aýlaqpyz. Biraq «Bes saýsaq birdeı emes» dep jyly jaba salǵymyz da kelmeıdi.
«Almaty oblysynda balalardy tárbıeleý men oqytýda, medısınalyq, zańdyq, pedagogıkalyq, psıhologııalyq qyzmetter kórsetiledi. Desek te, balalardyń jalpy jaǵdaıy oılanýdy qajet etetini jasyryn emes. Olaı deıtinim, keıbir máseleler kúrdelenip bara jatqan tárizdi. Statıstıkalyq málimetke súıensek oblysymyzdaǵy 616355 búldirshinniń 3 myńnan astamy jetimder men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan eken. Solardyń 20-25 paıyzy – ata-analary qaıtys bolǵan tul jetimder. Qalǵan 75-80 paıyzy – áleýmettik jetimder, nemese ata-analary qandaı da bir sebeptermen balalarynan bas tartqan, tastandylar. Indete tússem, ata-analyq quqyǵynan aıyrylǵan, ıaǵnı sottalǵan, zań oryndarynyń izdeýinde júrgen nemese uzaq merzimdik saýyqtyrý oryndarynda emdelip jatqan, quqyǵy shekteýli, sot júıesimen iz-túzsiz joǵalǵan dep tanylǵan jandar. Ras, áleýmettik jetimdik máselesi kóbinese otbasy róliniń tómendeýine, ata-ananyń bala tárbıesine kóp kóńil bólmeýine, materıaldyq jáne turǵyn jaı qıynshylyqtarymen, mektep, otbasy jáne qoǵamnyń ózara áreketiniń jetkiliksizdiginen, otbasy jáne otbasylyq tárbıeleý qundylyqtary týraly nasıhat jumysynyń álsizdigi, bala men ata-anasynyń densaýlyq jaǵdaıyna da baılanysty bolyp tizbelenedi. Áleýmettik jetimdiktiń negizgi sebebi balanyń otbasy máselesin zańdyq turǵyda qolǵa alyp, ońaltý maqsatynda keshendi kómek kórsetý qajet-aq. Jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan 800-ge jýyq bala úshin oblysta sábıler úıi, mamandandyrylǵan balalar úıi, mektep-ınternattar, otbasylyq úlgidegi balalar úıleri, jasóspirimder úıi jumys isteıdi. Sonymen qatar, 11 qabyldaýshy ata-analar mektebi, 2 otbasylardy qoldaý qyzmeti taǵy bar», dedi Almaty oblystyq balalar quqyǵyn qorǵaý jónindegi basqarmasynyń bastyǵy Gúlnár Ermekbaeva.
Jekelegen ata-analardyń óz balaryn ózderinen góri memlekettiń baqqanyn artyq sanaıtyny da aqıqat. Oǵan Ile aýdanynda balalar baspanasyna aınalǵan úıde 100 balanyń ómir súrip jatqany naqty dálel bolady. Bezbúırektik deımiz be, álde... Áıteýir jumys isteýine, jeke ómirin kóńil hoshy qalaǵandaı etip súrgisi kelgen analardyń birin mysalǵa keltirsek, jasy 40-qa tolmaǵan ananyń 2 joǵary bilimi bar eken. Baspanaly, turaqty jumysy da bar bolǵanymen 10 jasar balasyn baǵýdan bas tartyp, bir emes, eki ret baryp ári mindetteı otyryp mamandandyrylǵan balalar úıine ózi ótkizgenin qalaı túsinýge bolady?
Maqalany jazý barysynda taǵy bir ańǵarǵanymyz ishimdikke salynǵan áke ómir súrýine balalary kedergi keltiredi dep sanaǵandyqtan olardy uryp-soǵyp alyp artynsha kólgirsı aldaýsyratqan bolady eken. Al ishimdikten aryla almaıtyn ana balalaryna meıirimdi bolǵanymen ony tárbıeleýmen aınalyspaıdy. Mundaı otbasylardan shyqqan uldar ózderin eseıdim dep sanaǵan kezinde bastary aýǵan jaqqa bosyp ketse, qyzdar jynystyq qatynasqa tym erte túsip, mektepti tastap ketedi eken. Tek aǵymdaǵy jyldyń 10 aıynda 40-tan astam ata-ana ata-analyq quqyǵynan aıyrylǵan. «Kámelettik jasqa tolmaǵan 3 bala on jyldan astam ýaqyttan beri jetimder úıinde tárbıelenýde. Analary taǵdyr tálkegine tastap, belgisiz jaqqa ketip qalǵan. Áli kúnge qaıda turatynyn eshkim bilmeıdi. Áke bolsa balalaryn baǵýdan bas tartyp otyr. Úlken eki bala mamandandyrylǵan orta bilim alyp, eńbek etýde, kishkenesi mektepte oqyp júr», deıdi Gúlnár Ermekbaeva.
«Medaldiń eki jaǵy bar» demekshi, kezinde tyǵyryqqa tirelgen analar, otbasylar moraldyq, materıaldyq turǵydan kómek alǵanda búginde kóptegen vedomstvolar taǵdyr tálkegine túsken jetimder ómirin qalaı túzeý, oǵan qajetti qarajatty qaıdan alý, beıkúná beısharalardy qalaı baspanaly etý sekildi máselelermen bastaryn qatyryp otyrmas edi. Al, óz balalaryn ózderi balalar úıine ótkizgen ata-analardyń áreketi májbúrlik jáne bezbúırektik bolyp eki topqa bólinedi. Birinshisi áleýmettik jetispeýshilik. Qandaı da jumys isteıtin ana balaly bolǵanda eńbek etip júrgen kezinde tabatyn aılyq jalaqysynyń 40 paıyzyn 1 jylǵa deıin alýǵa quqyly. Al jumys istemeı júrip balaly bolǵan ana aıyna 7-8 myń teńgeni bala sanyna oraı alady. Bul qarajat ana men balanyń qajettiligin tolyq óteı ala ma, joq pa ony oqyrman ekshesin. Biraq, az bolsa da ananyń qolyna memleket tarapynan tıgen qarajat sol analarǵa úlken oı salatyny anyq. Qıyn sátte qorǵaýshysy hám demeýshisi bar ekendigin sezinetini taǵy ras. Ekinshi jaıt – bezbúırektik, qatygezdik. О́kinishke qaraı, olarǵa naqty zańmen belgilengen jaza joq. Bala satý sekildi qylmystyq áreketter QR QK-inde qaralatyny óz aldyna. Sondyqtan, qandaı da bir sebeppen ómirge bala keldi me ol memleket qamqorlyǵyna alynyp, túrli qajettilikterdi óteıtin qarajat bıýdjetten bólinip jatsa quba-qup. Sonda memleket qarajatymen bir-eki jyl óz balasyn ózi baqqan anaǵa oı túser me edi. Osynyń barlyǵyn úılestiretin memlekettik pe, jekemenshik pe qalyptastyrý ortalyǵy jumys istese durys bolar ma edi. Taǵy bir aıta keter jaıt tastandy balalar jaıly buqaralyq aqparat quraldarynda jarysa jazyp, daýysy jetken jerge deıin aıtqansha sol balany tastap ketken anasy men ákesi ustalyp mynandaı jaza, aýyr jaza, óte aýyr jaza qoldandy degendi san qaıtalasa esh artyqtyǵy joq. Qaıta adamdarǵa oı salary haq.
Nurbol ÁLDIBAEV,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty oblysy.