El qushaǵy keń

Atajurtqa oralǵan qandastarymyz týraly sóz qozǵamas buryn, aldymen, osyǵan deıin ótken tórt quryltaıǵa qysqasha toqtalyp ótkenimiz jón bolar. 1992 jyly 28 qyrkúıekte Al­ma­tyda bastalǵan Dúnıejúzi qazaq­tarynyń I quryltaıynan qalǵan estelikter halyq jadynda máńgige saqtaldy. Qadirmendi qandasymyzdyń ushaqtan túse sala, áýeli atameken to­py­raǵyn egile súıgen sáti nemese te­ledıdar arqyly kóz jasyna qosy­la ústi-ústine lyqsyp tógilgen: «Al­laǵa shúkir, bul kúndi de kóretin kún bar eken ǵoı», degen tárizdi ystyq le­bizder myna jaqta júrgen baıyrǵy qazaqtardyń ózin qansha eljiretti, qanshama tolqytty.

Atajurtqa oralǵan qandastarymyz týraly sóz qozǵamas buryn, aldymen, osyǵan deıin ótken tórt quryltaıǵa qysqasha toqtalyp ótkenimiz jón bolar. 1992 jyly 28 qyrkúıekte Al­ma­tyda bastalǵan Dúnıejúzi qazaq­tarynyń I quryltaıynan qalǵan estelikter halyq jadynda máńgige saqtaldy. Qadirmendi qandasymyzdyń ushaqtan túse sala, áýeli atameken to­py­raǵyn egile súıgen sáti nemese te­ledıdar arqyly kóz jasyna qosy­la ústi-ústine lyqsyp tógilgen: «Al­laǵa shúkir, bul kúndi de kóretin kún bar eken ǵoı», degen tárizdi ystyq le­bizder myna jaqta júrgen baıyrǵy qazaqtardyń ózin qansha eljiretti, qanshama tolqytty.

Sol quryltaıda, ásirese, Dúnıejúzi qa­zaqtary qaýym­dastyǵynyń Tóraǵa­­sy bolyp biraý­yz­dan saılanǵan Nursul­tan Nazarbaev ta erekshe tolqyp edi. Solaı bola­tyn reti bar edi ǵoı. Egemendik alǵa­nyna bar-joǵy bir jyl ǵana tolyp jatqan, táýelsizdik týyn endi ǵana jelbiretken Qazaqstan aldynda qanshama ekonomıkalyq-áleýmettik problemalar turǵanyna qaramastan, eń áýeli barsha álemniń qazaqtaryn ata-baba jurtyna shaqyryp edi. Alys jáne jaqyn shet memleketterden, sonyń ishinde, Túrkııa, Germanııa, Fransııa, Norvegııa, Mońǵolııa, Qytaı, Avstrııa jáne basqa 33 elden 800-den astam ókil qatysqan osy quryltaı ótken shamada atamekenge eń áýeli Mońǵolııa qazaqtary lek-lek bolyp kóshti. 1991-1992 jyldary Baıólke men Qobda aımaǵyna 1500-den astam «KamAZ» avtokóligi baryp, kóship kelýshilerdiń júgin tıedi. Adamdar ushaqpen О́s­kemenge jetkizildi. Kelip jatqan qazaq­tar: «Izdeýshileriń bar, baqytty ha­lyq ekensińder», dep aralas-quralas bolyp ketken mońǵol aǵaıyndardyń ózi kóz jastaryn syǵyp qalǵanyn aıta keldi.

Qazaqtardyń Dúnıejúzilik III quryltaıy Astanada 2005 jyly 27-28 qyrkúıekte ótkizildi. Osy jıynda sóz sóılegen Nursultan Ábishuly: «Tarıhı Otanyna oralǵan aǵaıyn, eń aldymen, «Qazaqstanym maǵan ne be­redi?» dep emes, «Men Qazaqstanyma ne beremin?» dep oılanǵany durys bo­lar edi», degen taǵylymdy sózin aıt­qany málim.

2011 jylǵy IV quryltaı 25 ma­myrda Astanada ashyldy. Bul basqosýda Elbasymyz mynadaı tórt min­detti erekshelep aıtty. Birinshi mindet – Parlament qabyrǵasynda qaralyp jatqan «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zań jobasyna aıtylar usynystar men engiziler ózgeristerdi birlesip ázirleý; ekinshi mindet – «Nurly kósh» jobasynyń ekinshi kezeńin júzege asyrýdy qolǵa alý; úshinshi mindet – shettegi qandastarymyzdy jan-jaqty aqparatpen qamtamasyz etý, qazaq tilindegi baǵdarlamalardyń sanyn arttyrý, sapasyn jaqsartý; tórtinshi mindet – qandastar turyp jatqan elderde ulttyq ónerdiń taralýyna keńinen nasıhat jasaý.

Elimizdiń tarıh paraǵyna jańa better qosqan quryltaılardyń qysqasha mazmuny osyndaı. Biz osy jıyndardan qandaı oı túıdik, júzege asyrǵan isterimizdiń basty erekshelikteri qandaı, endi qaı sharýalarǵa bilek sybana kirisken jón?! Mine, endi osy tarapqa qatysty kópten beri kókeıimizde júrgen keıbir oılardy taratyp aıtýdy maqul kórdik.

2004 jylǵa deıin kóshi-qon má­se­lesi dańǵyl jolmen kele jatqan se­kildi edi. Kelgen boıda oralmandar baspanaly bolyp, járdemaqylary berildi. Bul kezde Kóshi-qon agenttigi Úkimetke tikeleı baǵynatyn. Al sol 2004 jyldan bastap Agenttik qa­zirgi ataýy boıynsha Eńbek já­ne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıs­trliginiń qaramaǵyna ótti. Endi jer-sý asyp kelgen oralmandarǵa beriletin baspananyń ornyna ár kelgen adamǵa eń tómengi aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aqsha beriletin boldy. Ras, 2004 jyly kóship kelgender bul qarjyǵa úı satyp alyp úlgerip qaldy. Al 2005 jyldan bastap úılerdiń ba­ǵasy sharyqtap ósip ketti de, álgi qar­jyǵa baspana alý múmkin emes jaǵdaıǵa jetti.

Qıynshylyq osy tustan bastaldy. Kelgen aǵaıyndar túrli sebeptermen nárli jerlerden alys ketkisi kelmeı, qala irgesindegi saıajaılarǵa ornalasqan-dy. Sol jerden úı salyp alǵandy maqul kórdi de, mańaı kóriksiz baspanalarǵa tolyp ketti. Shaharlyq sán-saltanattyń kórki buzyldy. Bas­tapqy jyldary jeke menshik gaz fırmalary sanaýly úılerge gaz qubyryn tartyp berdi. Eńseli úılerge úı kitaby berilip, jeke qurylysqa ruqsat alǵandar boldy.

Biraq, 2011 jyldan bastap shahar ajaryna nuqsan keltiretin álgindeı tirlikterge baılanysty, sáýlet organdary tarapynan saıajaılarda jeke úı turǵyzýǵa, gaz qubyryn tartýǵa tyıym salyndy. Degenmen, ahýal qazir de solaı. Halyq áýeli saıajaılardan úı turǵyzýǵa laıyqtap jer satyp alyp, úı turǵyzady. Eń sońynda ǵana úı salýǵa ruqsat suraıdy.

Barshamyzǵa belgili, búginde úı salýǵa ruqsat berilmeıdi. Máselen, Aqtóbe qalasynyń aınalasyndaǵy saıajaılarǵa 1 myńnan astam oralman úı turǵyzyp alypty. Solardyń kópshiliginiń qolynda ruqsaty joq. Ras, kezinde áldeqalaı ruqsat alyp qalǵandar da bar. Degenmen, negizgi jurt jónsiz qazaqshylyqqa salynyp, «О́ı, ruqsat alamyz ǵoı, túbinde beredi ǵoı», degen oımen qurylysty órkendetip-aq tastaǵan. Másele osydan bastalyp otyr. Ruqsat bolmaǵan soń tirkeýge tura almaıdy. Tirkeýde bolmaǵan soń jumysqa ornalasý taǵy múmkin emes. Balalarǵa tólenetin járde­maqynyń da joly kesilip tur...

Ústimizdegi jyly qyrkúıek aıynyń 25-i kúni Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Kóshi-qon komıtetiniń tóraǵasy Salamat Amanbaev, basqarmanyń bas sarapshysy Marat Toqsanbaev birinshi issaparlaryn Aqtóbeden bastady.

Oblys ákimshiliginde oralmandar shoǵyrlanǵan aýdan ákimderiniń orynbasarlarymen, okrýg ákimderimen, departament basshylarymen kezdesý ótkizdi. Oblys ákiminiń orynbasary Sara Nurqatova júrgizgen májiliste oralmandar jaǵdaıy, olardy qoldaý jáne qoǵamǵa beıimdeý, jumyspen qamtý, turmystyq ahýal týraly naqty máse­leler aıtyldy. Sol jıynda S.Nur­qatova aýdan ákimderine naqty is-sharalar atqarý jóninde tapsyrmalar júktegen bolatyn. Májiliske qatysýshylar Muǵaljar aýdanyna baryp, kásipker oralmandardyń sehtarymen tanysyp qaıtty. Oralmandarmen kezdesip, pikir alysyp, túrli saýaldaryna jaýap berdi. Kóktaýǵa baryp, «Nurly kósh» baǵdarlamasy boıynsha salynǵan úılerdi, mektep pen medısınalyq pýnktterdi kórip, qandastarymyzdyń úılerine kirip, tirshilikterimen tanysty.

Dúnıejúzi qazaqtary qaýym­dastyǵy oblystyq fılıalynyń tóraǵasy retinde men de sol barlyq kezdesýlerdiń basy-qasynda bolǵan edim. Erteńine Astanadan kelgender meniń jumys ornyma kelip, istep jatqan sharýalarymmen tanysty. Oǵan qosa men «Qazaq ı Iа» qoǵamdyq birlestiginiń atqarǵan isterin de málimdep berdim. Shynymdy aıtsam, Kóshi-qon komıteti tóraǵasynyń oralmandardyń qoǵamdyq uıymynyń jumysyna qyzyǵýshylyq bildirýin jaqsylyqqa jorydym. Sebebi, oblystyq kóshi-qon basqarmasy tóra­ǵa­larynyń talaıyn kórdik. Eshqaı­sysynyń da oralmandar qoǵamdyq birlestigine búıregi burmaıtyn. Al Astanadan kelgen basshynyń qoǵamdyq uıymdarǵa den qoıýy, birlesip jumys isteýge shaqyrýy kóshi-qon máselesine kózqarastyń túzelgenin kórsetetin syńaıly.

Árıne, Jer sharyndaǵy 5 mıllıonǵa jýyq qazaqty bir shańyraqtyń astyna jınaý múmkin emes. Desek te, Otanyna kelip qyzmet etkisi keletinderdi, ur­paqtaryn óz úıirine qosýǵa talpyn­ǵandardy kóshirip alý, jaǵdaı jasaý – árbir qazaqtyń qasıetti paryzy. Sondaı-aq, shet jurtta týyp-óskenimen, eliniń qoǵamdyq isterine belsene ara­lasyp, ǵylymyn, mádenıetin, ádebı­e­tin erkin meńgerip, qazaqtyń abyroıyn aspandatyp júrgen qandastarǵa qoldaý kórsetý kerek. Jalpy, qazaqtyń salt-dástúrin, óneri men tilin, ádet-ǵurpyn jas býynnyń boıyna sińirýge mem­lekettik qoldaý jasap, shetelder­ge baryp osy baǵyttaǵy is-shara­lar­dy uıymdastyrýymyz qajet. Bul máseleni Dúnıejúzi qazaqtary qaý­ymdastyǵy men Kóshi-qon komı­teti birigip atqarsa, aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetkizer edik.

Sondaı sharalardyń biri Aqtóbede bıyl qyrkúıek aıynyń basynda ótken II halyqaralyq «Uly mura» baıqaý-festıvalin aıtpaı ketýge bolmas. Oǵan shettegi qazaq dıasporasy ókilderi men kóptegen ónerpazdar qatysty. Al festıvalǵa kelgen delegasııa basshylary – shetelderdegi qazaq mádenı ortalyqtarynyń jetekshileri «Nur Otan» partııasynyń oblystyq fılıaly ǵımaratynda ótken «Qazaq dıasporasy: máseleleri men bolashaǵy» atty dóńgelek ústelde basqosty. Biz sonda kóptegen kókeıkesti máselelerdi, onyń ishinde, osy maqalada aıtylǵan jaılardy da ortaǵa saldyq.

Qazirgi tańda elimizge 2011 jy­ly kelip, biraq kvota ala almaı keıin ketip qalǵan oralmandardyń máse­lesi kókeıden ketpeýi tıis. Bizdiń mınıstrlik depýtattarǵa zań jobasy usynylǵanyn málimdedi. Buıyrsa, aldaǵy ýaqyttarda qaralatyn Kóshi-qon týraly zań qatelikterge boı aldyrmasa eken deımiz. Bul rette, barlyq oblystardaǵy qoǵamdyq uıymdardyń pikirleri eskerilip, oralmandarǵa ońtaıly erejeler qabyldanady degen úmitimiz bar.

Bazarbaı IMAN,

Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Aqtóbe

oblystyq fılıalynyń jetekshisi,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.

Aqtóbe.