Elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bastamasymen «Ǵylymı qazyna» baǵdarlamasy aıasynda M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty jaryqqa shyǵarǵan «Klassıkalyq zertteýler» serııasynyń 12-23 tomdarynyń jáne «Uly dala tulǵalary» serııasy boıynsha «Abaı» men «Jambyl» kitaptarynyń tusaýkeser rásimi bolyp ótti. Instıtýt byltyr «Klassıkalyq zertteýler» serııasynyń 11 tomyn qalyń jurtshylyqqa tanystyrǵan bolatyn.
Elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bastamasymen «Ǵylymı qazyna» baǵdarlamasy aıasynda M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty jaryqqa shyǵarǵan «Klassıkalyq zertteýler» serııasynyń 12-23 tomdarynyń jáne «Uly dala tulǵalary» serııasy boıynsha «Abaı» men «Jambyl» kitaptarynyń tusaýkeser rásimi bolyp ótti. Instıtýt byltyr «Klassıkalyq zertteýler» serııasynyń 11 tomyn qalyń jurtshylyqqa tanystyrǵan bolatyn.
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Ýálıhan Qalıjan: «Klassıkalyq zertteýler» serııasynyń negizgi maqsaty qazaq folklortaný, ádebıettaný jáne ónertaný salalary boıynsha otandyq ǵalymdardyń buryn basylǵan, biraq qazir qoljetimsiz tańdaýly eńbekterin jaryqqa shyǵaryp, nasıhattaý» – deı kelip, shyǵarylyp otyrǵan 12 tom men «Abaı» jáne «Jambyl» kitaptarynyń mán-mazmunyna qysqasha toqtalyp ótti.
Bul eńbekterdiń alǵashqy tomy Sh.Sh.Ýálıhanov, V.V.Radlov, G.N.Potanın eńbekterine arnalsa, 13-tomǵa 1900 jyly Qazanda jaryq kórgen A.E.Alektorovtyń «Ýkazatel knıg, jýrnalnyh ı gazetnyh stateı ı zametok o kırgızah» atty bıblıografııalyq kórsetkishi engizilipti. Kórsetkishte qazaqtar týraly XVIII-XIX ǵasyrlarda jaryq kórgen maqalalar, ocherkter, pikirlerdiń naqty qashan, qaıda shyqqany kórsetilip, jer-sý ataýlary, kisi esimderi keltirilip, olarǵa qysqasha túsinikteme berilgen. Alektorovtyń bul eńbegi tolyq kúıinde Qazaqstanda birinshi ret basylyp otyr eken.
«Rannıe predposylkı kazahskogo mýzykoznanııa» atty 14-tomǵa orys jáne shetel ǵalymdarynyń, folklortanýshylarynyń, etnograftarynyń, jýrnalısteriniń jáne jıhangezderiniń ótken ǵasyrlarda qazaqtyń dástúrli mýzykasy týraly baıandalǵan alǵashqy jazbalary, maqalalary, ocherkteri jáne eńbekteri engizilse, kelesi jınaq «Ádebıet teorııasy» dep atalyp, buǵan kórnekti ǵalymdar Q.Jumalıevtiń «Ádebıet teorııasy», Z.Qabdolovtyń «Ahańnyń ádebı qısyndary», «Fenomen», «Sóz óneri» jáne Z.Ahmetovtiń «О́leń sózdiń teorııasy» atty ǵylymı-teorııalyq zertteýleri engizilipti.
«Folklor jáne ádebıet týraly zertteýler» atty kelesi kitapqa kórnekti folklortanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Áýelbek Qońyratbaev pen akademık Rahmanqul Berdibaıdyń ár jyldary shyqqan folklor jáne ádebıet týraly irgeli monografııalyq eńbekteriniń tańdamaly bólikteri engizilse, «Kóne túrki ádebıeti týraly zertteýler» atty kelesi tomda qazaq ádebıeti tarıhynyń ejelgi dáýirin zerttegen Q.О́mirálıev, N.Kelimbetov, A.Egeýbaev syndy ǵalymdardyń zertteý eńbekteri toptastyrylypty. Zertteýshilerdiń túrki ádebıetine qatysty HH ǵasyrdyń 80-90-jyldarda jazylǵan ǵylymı jumystarynda ejelgi ádebı muralardyń genezısi, damý, taralý aımaqtary, sıýjettik-tıpologııalyq jáne kórkemdik erekshelikteri jetkilikti saralanǵan.
M.O.Áýezov týraly zertteýlerden turatyn «Hýdojestvennoe masterstvo M.O.Aýezova» atty 18-tomǵa Z.Ahmetov pen E.Lızýnova syndy kórnekti áýezovtanýshy ǵalymdardyń eńbekteri enip, «Evrazııstvo ı dıalog lıteratýr» dep atalatyn kelesi jınaqta Sh.Q.Sátbaevanyń «Qazaq ádebıeti jáne Shyǵys» degen monografııasynda shyǵystyq sıýjetterdiń qazaq aýyz ádebıeti men Abaı poemalarynda kezdesetini qarastyrylyp, qazaq avtorlarynyń sheteldik Shyǵys týraly prozalyq shyǵarmalary zerttelgen. «Ádebıet – dáýir aınasy» atty 20-tomda kórnekti ǵalymdar, fılologııa ǵylymdarynyń doktorlary M.Bazarbaev pen T.Kákishevtiń zertteýleri oryn alsa, «Táýelsizdik jáne ádebıet» atty kelesi tomda akademık Serik Qırabaevtyń táýelsizdik tusynda jazylǵan tańdaýly zertteýleri toptastyrylypty.
«Izbrannoe. Iskýsstvoznanıe Kazahstana» atty 22-tom Sh.Ýálıhanov, M.Ǵabıtova, R.Kópbosynova, H.Arǵynbaev, B.Baıjigitov jáne L.Orazbekova syndy ónertanýshy ǵalymdardyń eńbekteri negizinde daıyndalyp, onda ónertaný ǵylymynyń ósý úrdisi, onyń san qyrlylyǵy jan-jaqty qarastyrylsa, «Qazaq teatrtaný ǵylymnyń damýy» atty sońǵy 23-tomda HH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy qazaq teatrtaný ǵylymynyń tarıhy men teorııalyq máselelerin zerttegen ǵalymdardyń ǵylymı eńbekteri tańdalyp alynypty.
Sondaı-aq, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Uly dala tulǵalary» serııasy boıynsha «Abaı» jáne «Jambyl» atty kitaptaryn oqyrmanǵa tartý etipti. Bularda qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaıuly men jyr alyby Jambyldyń shyǵarmashylyǵymen qatar aqyndyq aınalasy men ómir ótkelderi jan-jaqty qarastyrylypty. «Abaı» kitaby – belgili abaıtanýshy ǵalymdardyń ǵylymı eńbekteri negizinde daıyndalsa, «Jambyl» atty ǵylymı-tanymdyq kitaptyń avtory – fılologııa ǵylymdarynyń doktory, UǴA múshe-korrespondenti – Ýálıhan Qalıjan.
Basqosýda belgili ǵalymdar men jazýshylar Serik Qırabaev, Seıit Qasqabasov, Myrzataı Joldasbekov, Sultan Orazalın, Ádil Ahmetov, Ǵarıfolla Esim, Saýytbek Abdrahmanov, Tursyn Jurtbaı, Shákir Ybyraev, Álibek Asqar men kompozıtor Balnur Qydyrbekqyzy tusaýy kesilip otyrǵan tomdar men kitaptardyń baǵa jetpes asyl muralar ekenine toqtalyp, ıgilikti is-sharany júzege asyrǵan mekemelerge rızashylyqtaryn bildirdi. Pikirlesý barysynda osy bir asa qundy dúnıelerdiń taralymynyń tym az ekendigi tilge tıek etilip, onyń qalyń oqyrman túgili elimizdegi mańdaıaldy kitaphanalarǵa da jetpeıtindigi, munyń elimizdegi joǵary oqý oryndaryna asa qajet dúnıe ekendigi, sondyqtan bul basylymdardy júıeli túrde kompıýterge engizý kerektigi aıtyldy. «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» AQ prezıdenti, fılologııa ǵylymdarynyń doktory S.Abdrahmanov: «Babalar sóziniń» 100 tomdyǵynyń sońǵy kitaptarynyń baspaǵa tapsyrylýyn álem folklorıstıkasy úshin asa eleýli, eren istiń túıindelýi dep sanaımyn. Osy jobany bastap, jerine jetkizýshi akademık Seıit Qasqabasovtyń sózine baılanysty mynandaı jaı eske túsip otyr. 2004 jyly «Mádenı mura» baǵdarlamasyn jańa qolǵa alyp jatqan shaqta Aqparat mınıstri retinde AQSh-tyń sol kezdegi elshisi Elızavet Djons hanymmen kezdesýim kezinde mınıstrlik jumysyn áńgimeleı kelip, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń aıasynda 100 tomdyq qazaq folklory shyǵarylatynyn aıtqan edim. Sózimdi elshilik qyzmetkeri aýdaryp bolysymen mınıstrliktiń adamy: «Durys aýdarǵan joq», dep qaldy. Sóıtti de, ózi bir tusyn qaıta aýdaryp berdi. Sóıtsek, elshilik qyzmetkeri meniń «júz tomdyq» degenimdi mınıstr jańylys ketken bolar dep oılap, ózinshe «túzetip» «on tomdyq» dep aýdarǵan eken... Sonda Batys adamynyń uǵymynda bizde júz tomdyq folklor bolýy múmkin, onyń báriniń basy qosylyp, sondaı kólemde shyǵarylýy múmkin degen oıdyń ózi bolmaı turǵany ǵoı. Qadirine jete bilsek, «Babalar sóziniń» 100 tomdyǵynyń shyǵýy – álemdik máni bar oqıǵa, bizdiń ult retinde maqtanysh eter jaıymyz. Biz ol oqıǵaǵa osy bastan tyńǵylyqty daıyndalýymyz kerek. Maındaǵy Frankfýrt qalasynda álemdik kitap jármeńkesinde keńinen jarııa etý, aǵylshyn, fransýz, nemis, ıspan, arab, orys sııaqty álemdik tilderdegi basylymdarǵa ǵylymı maqalalar daıyndaý qajet. Dúnıe dıdarynda folklory júz tomdy quraıtyn basqa ult bar bolsa bar da shyǵar, biraq folkloryn júz tomǵa jınap, bastyryp shyǵarǵan álemdegi jalǵyz ult – qazaq», dedi.
Berik SADYR,
«Egemen Qazaqstan».
____________________
Sýretterdi túsirgen
Erlan OMAROV.