Zýlaǵan ýaqyt... Kúni keshe sııaqty edi, depýtattyq kók kýálikti qolǵa ustap, ózimizge bólingen kabınetterge ornalasyp, Parlamentke jańa kelgen áriptesterimizben tanysyp, etene aralasyp-quralasyp jatqanymyz. Jańa shaqyrylymdaǵy alǵashqy keńeıtilgen otyrys, alǵashqy komıtet jınalysy, alǵashqy jumys toby, alǵashqy fraksııa jınalysy... Bári de kóz aldymyzda. Kelesi jyldyń basynda, qazirgi Májilistiń ókilettik merzimi bitip, jańa saılaý ótkizilgen kezde sol kúnderge dál bes jyl tolady eken. Jalpy, kezekti shaqyrylymdaǵy Májilistiń ókilettigi onyń birinshi sessııasy ashylǵan kúnnen bastalyp, jańa shaqyrylǵan Májilistiń birinshi sessııasynyń jumysy bastalǵan kúni toqtatylatyny belgili. Jumysymyz jalǵasyp jatyr. Áıtse de, jańa jyldyń aldynda turǵanda ótken kezeńge qaıta bir qaıyryla qarap, aldyn ala qorytyndylardy shyǵara bastaýǵa qazirdiń ózinde ábden bolady dep te oılaımyn.
О́mirdiń qaı salasynda da ýaqyt degen zýlap ótedi ǵoı, al onyń osyndaı jaýapty qyzmette júrgenińde tipti bólekshe seziletinin anyq aıtamyn. Parlament eldiń barsha halqy men óńirleriniń ókilderinen saılanǵan ókiletti organ ekeni belgili, sondyqtan da bıliktiń úsh tarmaǵynyń biri retinde munda jumystyń qaınap jatatynyn burynnan memlekettik qyzmetker bolǵandyqtan jaqsy biletinmin. Sonyń ózinde de parlamenttik qyzmettiń qanshalyqty qaýyrttyǵyn, qanshalyqty jaýaptylyǵyn dál osy jyldarda sonshalyqty sergek sezindim deı alamyn.
Árıne Májilis syndy asa aýqymdy qurylymnyń jumysyn bir adamnyń kózimen ǵana qarap sóz etý qıyn-aq. Sondyqtan tek sıfrlardy sóıletip kóreıik.
Altynshy shaqyrylym kezinde Parlamenttiń qos palatasynyń 23 birlesken otyrysy ótkizilipti. Olarda Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýlary jarııa etilgeni, el ómirindegi eń mańyzdy máselelerdiń qaralǵany, sondyqtan da orny bólek ekeni belgili. Osy jyldarda Májiliste 61 ret «Úkimet saǵaty», 6 ret Parlamenttik tyńdaý, 70 dóńgelek ústel, 18 konferensııa ótkizilgen eken. Mundaı iri aýqymdy is-sharalardyń árqaısysy qandaılyq tyńǵylyqty daıyndyqty talap etkenin kóziqaraqty árbir adam biledi. Búginde bul tetikter Májiliske atqarýshy bıliktiń jumysyna baqylaý jasaý quqyn barynsha tıimdi paıdalanýǵa múmkindik berip otyr deı alamyz. Osy arqyly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń pármendi Parlament qalyptastyrý týraly tujyrymdamalyq tapsyrmasy tyńǵylyqty oryndala bastady deýdiń artyqtyǵy bolmaıdy. Bul baǵyttaǵy jumystyń aldaǵy shaqyrylymda da jalǵasa túserine senemiz.
Osy bes jylǵa jýyq ýaqyt ishinde Májilistiń 186 keńeıtilgen otyrysynda 1207 zań jobalaryna tikeleı qatysty másele qaralypty. 1207 másele... Bir san, bir sóz. Tipti sóılem deýge de aýyz tolmaıdy. Al osylardyń árqaısysy qanshama qıyndyqqa túsetinin, qanshalyqty daıynǵa qajet etetinin, júıke juqartatynyn shamalaý qıyn emes. Solardyń ishinde alty birdeı kodekstiń qabyldanǵanyn erekshe ataý kerek. Áleýmettik salaǵa osy jyldary bólekshe nazar aýdaryldy, kóp balaly otbasylarǵa jańa járdemaqylar belgilendi, ataýly áleýmettik kómektiń pishini ózgertildi, pedagog mártebesi týraly, beıbit jınalystar týraly zańdar qabyldandy. Zań jobasyn salalyq komıtettiń (Májiliste jeti komıtet bar) otyrysynyń ózine daıyndaý úshin qanshalyqty jumys atqarylatynyn kózge elestetip qarańyz: tapsyrylǵan taqyrypty shuqshııa zerttep, arnaýly ádebıetti oqyp, tıisti mınıstrlikten taldamaly materıaldar aldyrtyp, mamandardy shaqyrtyp, aqyldasyp jatamyz, laýazymdy tulǵalarǵa suraq qoıyp, jaýap alyp, bir jaýapqa kóńil tolyp, bir jaýapqa kóńil tolmaı, keıde tipti qaıtadan jınalamyz. Al Parlament depýtaty retinde Májilistiń keńeıtilgen otyrysyna másele daıyndaýdyń, qaralatyn zań jobasyn jerine jetkizip ákelýdiń jaýapkershiligi tipti basqa. Jobany jerine jetkizýdiń qanshalyqty qıyndyǵyn mynadaı mysaldarmen-aq aıtýǵa bolady. Jekelegen zań jobalary boıynsha jumys tobynyń otyrystary qyryqtan astam ret ótkizilgen kezder bar. Bul ne degen sóz? Bul sol jumys tobynyń apta saıynǵy otyrystary shamamen búkil sessııa boıyna, ıaǵnı on shaqty aıǵa sozylǵan degen sóz. Ekologııalyq kodeks solaı daıyndaldy. Ár jumys tobynyń otyrysy az degende eki jarym-úsh saǵattaı ýaqyt alatynyn (tórt saǵatqa sozylǵan otyrystardy da bilemiz) eskersek, sonda bir zańnyń jobasyn aldyn ala talqylaýǵa 120-dan astam saǵat ýaqyt ketken bolyp shyǵady. Bul aıtýǵa ǵana ońaı. Ol otyrystardyń stenogrammalary júzdegen betti quraıdy. Keıbir zań jobalaryna depýtattar tarapynan engizilgen túzetýler sany 900-ge jýyqtaǵan eken. Halyqty qatty tolǵandyrǵan mańyzdy qujat Densaýlyq saqtaý kodeksi boldy. Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń múshesi Záýre Amanjolova jetekshilik etken jumys toby Úkimetten kelgen jobaǵa 715 túzetý engizgen. Onyń syrtynda ilespe zańdarǵa engizilgen 160 túzetý taǵy bar. Máseleniń kókeıkestiligine baılanysty az ýaqyttyń aıasynda jumys tobynyń 42 otyrysy ótkizilgen. Qatty talqylanǵan sondaı jobalardyń biri – Ekologııalyq kodekske 715 túzetý engizilgen.
Zań jobasyna munshama kóp túzetý engizilýi eki jaıdy kórsetedi. Birinshisi – Úkimet tarapynan kelip túsken jobanyń shıkiligin, ekinshisi – depýtattardyń jaýaptylyǵyn. Bir ǵana mysal keltireıik. Kúni keshe ǵana, 23 jeltoqsanda ótkizilgen keńeıtilgen otyrysta Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın memlekettik satyp alý týraly zańnyń Úkimetten túsken jobasyna túzetýler engizý arqyly ótkizilmegen dep tabylǵan satyp alý boıynsha bir kózden satyp alý jóninde shart jasasý múmkindigin joıýǵa týra kelgenin aıtyp, salalyq mınıstrdi synady. Nurlan Zaırollauly buǵan sheneýnikterdiń konkýrstyq qujattamalardy sapasyz daıyndaýynyń saldarynan jol beriletinin, konkýrsty ótkizilmedi dep taný arqyly bir kózden satyp alýǵa jol ashylatynyn qadap aıtyp, zańǵa depýtattar engizgen túzetýler memlekettik satyp alýdyń tıimdiligin arttyratynyn, túptep kelgende sybaılas jemqorlyqtyń jolyn kesetinin atap kórsetti. Jalpy, Tóraǵanyń ár máselege egjeı-tegjeıli qaraıtyny, qaı taqyrypty da qopara zertteıtini, ár sózin shegelep sóıleıtini bizdiń bárimiz úshin memleketshildiktiń maǵynaly mektebi boldy dep razylyqpen aıta alamyz. Ol kisiniń bıylǵy «Úzdik parlamentarıı» atanýy osy sózimizdiń bir dáleli der edik. Tóraǵanyń iskerligi men bedeli 2019 jylǵy kúzde Eýropa men Azııa elderi parlamentteri spıkerleriniń IV keńesin ótkizý kezinde de kelisti kórindi. Sol alqaly jıynǵa qos qurlyqtyń 65 elinen parlamenttik delegasııalar kelgeni, olardyń 41-in parlament spıkerleri basqarǵany, sondaı-aq 14 halyqaralyq parlamenttik uıymdar basshylary qatysqany kóp jaıdy ańǵarta alady.
Parlament jumysy anaǵurlym ashyq bola tústi. Mysaly, qazir jumys toptarynyń otyrystaryna depýtattar ǵana qatyspaıdy. Sońǵy tórt jylda zań jobalaryn talqylaıtyn jumys toptarynyń quramyna saıası partııalardyń ókilderi, azamattyq qoǵam belsendileri, salalyq mamandar, sarapshylar tartylyp, olardyń pikirleri eskerilip júr. Keıingi kezde Májilistiń keńeıtilgen otyrystary ǵana emes, salalyq komıtetterdiń otyrystary da jekelegen saıttarda, portaldarda onlaın túrde kórsetiledi. Úıde nemese jumysta ınternet qosyp qoıyp, Májiliste qandaı másele qarastyrylyp, kimniń nendeı pikir bildirip jatqanyn, qaı mınıstrdiń suraqtarǵa qalaı jaýap berip turǵanyn tikeleı baqylap otyra alasyz. Zań shyǵarý prosesi kóz aldyńyzda ótip jatady. Zań jobalaryn jetildirý barysynda tek buqaralyq aqparat quraldaryndaǵy aıtylǵan oılar ǵana emes, áleýmettik jelilerdegi kommentter de eskeriledi. Nege? Bul – zań. Quqyqtyq memleket zańmen ómir súredi. Zań daıyndaý barysynda sóılemnen, sózden turmaq, útirden qatelesýge bolmaıdy. Iá, ornymen qoıylmaǵan útirdiń ózi zań mátini sııaqty asa mańyzdy qujatta maǵynany burmalap turýy ábden múmkin. Sondyqtan da depýtattar zań jobalaryna barynsha yqtııattylyqpen, jaýaptylyqpen qaraıdy. Bir baptyń tóńireginde birneshe saǵatqa sozylatyn pikir almasý, tipti keıde qyzba-qyzý talasqa túsý bolyp turady. Sondaı jaǵdaıda da halyq qalaýlylarynyń dıskýssııa mádenıetiniń sheginen shyqqan kezin kórgen emespiz. Ony men Májilistegi depýtattyq etıka jónindegi komıssııanyń jetekshisi retinde jaqsy bilemin.
О́tken merzimde Májilis uzyn sany 487 zań jobasyn qarastyrǵan, sonyń 431-i qabyldanyp, Senatqa jiberilgen. Olardyń 390-na Memleket basshysy qol qoıyp, kúshine engen. Bul – ulan-ǵaıyr, ushan-teńiz jumys.
Depýtattardyń ortaq iske janashyrlyǵy ýaqyt talap etetin zańdarǵa qozǵaý salýdan da kórinedi. Aıtalyq, osydan biraz jyl buryn bir top depýtattar «Volonterlik qyzmet týraly» zańnyń qajettiligi jóninde másele kótergen edi. Ondaı zańnamany qurýdyń ózektiligi men ýaqtylylyǵy osy ınstıtýttyń qarqyndy damýymen jáne bul qyzmettiń jetkilikti dárejede normatıvtik-quqyqtyq rettelmeýimen baılanysty edi. Keıinnen ol zań daıyndaldy da, qabyldandy da. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2020 jyldy Volonter jyly dep jarııalady. Jahandy jaılaǵan pandemııa jaǵdaıynda elimizdegi volonterler qozǵalysynyń qandaılyq paıda kórsetkenin bárimiz bilemiz.
Májilistegi partııalyq fraksııalardyń róli artýda. Parlamenttik plıýralızm ornyǵyp keledi. Jekelegen zań jobalary boıynsha belgili bir saıası fraksııa músheleriniń qarsy daýys berýi de qalypty jaı dep qaraımyz. Barlyq máselede biraýyzdy bolý mindetti de emes. Sondyqtan da Májilis reglamentine jaqynda engizilgen ózgerister men túzetýlerde «parlamenttik kópshilik» jáne «parlamenttik oppozısııa» uǵymdary oılastyrylyp otyr. Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 30 adamdyq depýtattyq toby Parlamentte eleýli uıystyrýshylyq mindet atqarýda. Onyń quramyna barlyq fraksııalardyń ókilderi, eshqandaı partııada joq depýtattar engen.
Jumystaǵy taǵy bir jańalyqty bólekshe aıtqymyz keledi. Búginde Májilis Úkimetten túsetin zań jobalaryn kútip otyrýmen, kelgen qujattarmen jumys isteýmen shektelmeıdi. Sońǵy kezde depýtattardyń zańǵa bastama bolý ókilettiligi anaǵurlym artyp keledi. Negizinde, altynshy shaqyrylymda bul iste shyn máninde silkinis boldy deýdiń de esh artyǵy joq. Nege osylaı dep senimmen aıtyp otyrmyn? Sebebi osy shaqyrylymda Májilis depýtattarynyń ózderi 60 zań jobasyn jazyp shyqty. Nege «silkinis» degen sózdi qoldanyp otyrmyn? О́ıtkeni osy bir shaqyrylymdaǵy depýtattar jazǵan zańdar sany bunan burynǵy bes shaqyrylymnyń bárin qosqandaǵy depýtattar jazǵan zańdardyń sanynan da artyq... Buǵan qosymsha túsinikteme berip jatý qajetsiz, árıne.
Parlamenttik qyzmettiń naqty tanylar bir qyry – depýtattyq saýaldar. Úkimetke joldanǵan 1149 saýaldyń árqaısysynda sony daıyndaǵan halyq qalaýlylarynyń máseleni baıyppen zertteýi, kópshilik úshin kókeıkesti máseleni dóp basyp tabýy, problemany der kezinde kótere bilýi jatyr. Áriptesterimiz Nurtaı Sabılıanov, Omarhan О́ksikbaev, Káribaı Musyrman, Artýr Platonov, Pavel Kazansev, Amanjan Jamalov, Murat Temirjanov, Irına Aronova, Azat Perýashev, Merýert Qazbekova, Irına Smırnova, Aıqyn Qońyrov, Shakır Hahazov joldaǵan saýaldar dáıim kásibı deńgeıiniń bıiktigimen erekshelenip turady. Saýaldarǵa qaıtarylatyn jaýaptar da naqtyly, pármendi bola túsýde. Jyljytpa jaýaptarǵa qanaǵattanbaǵan jaǵdaıda máseleni naqtyraq qaraýdy talap etip, qaıtadan jaýap aldyrtatyn depýtattar da barshylyq. Men osy maqalany jazý úshin apparattan suratqan málimetterdiń ishinde depýtattarǵa kelgen hattar sany da bar edi. Bul jaǵynan da qyrýar sharýa atqarylypty – depýtattar atyna 23700 hat túsip, olardyń bári de tıisti oryndarǵa joldanǵan, tıisti jaýaptar alynǵan, hat ıeleri habardar etilgen. Osy bes jylda óńirlerge 14 ret shyǵyp, uzyn sany 17 myńnan astam kezdesý ótkizgen ekenbiz, olarǵa 1 mıllıon 140 myń adam qatysypty. Elmen etene aralasýymyz bıylǵy pandemııaǵa baılanysty birshama báseńsigeni ras, biraq buǵan qylar qaıran da bolmaı tur. Aıtqandaı, Májilis apparaty kúrdeli epıdemııalyq ahýal jaǵdaıynda da kúndelikti jumystyń kidirissiz júrýine qajetti jaǵdaıdyń bárin jasady. Zoom júıesi arqyly jumys toptarynda, komıtetter otyrystarynda tıisti mınıstrlikter, komıtetter ókilderimen baılanysýymyz, baıandamalaryn tyńdaýymyz, suraq qoıyp, jaýap alýymyz qıyndyqqa túspedi.
Osy bes jylda aýyz toltyryp aıtarlyq jaqsy jańalyq, janymyzdy jadyratar jetistik – Májilistiń memlekettik tildi qoldanýynda shyn máninde betburys jasalǵandyǵy. Altynshy shaqyrylymda Májiliste qazaq tiliniń qoldanylýy 64 paıyzǵa jetti. Iá, bul – shyn mánindegi betburys. Mysaly, tórtinshi shaqyrylymda bul kórsetkish 40 paıyz bolǵan eken. Taǵy da qurǵaq sandardyń ózin sóıleteıik. Taǵy da salystyra aıtaıyq. Osy bes jylda Májilistegi 550 baıandamanyń 495-i memlekettik tilde jasalypty. Bul – 90 paıyzdyq kórsetkish. Baıandamalar boıynsha mundaı kórsetkish tórtinshi shaqyrylymda 60 paıyz, besinshi shaqyrylymda 70 paıyz bolypty. Qosymsha baıandamanyń 550-niń 392-si memlekettik tilde jasalypty. Bul – 71 paıyzdyq kórsetkish. 3020 suraqtyń 1632-si qazaqsha qoıylypty, ıaǵnı 54 paıyzy. Tórtinshi shaqyrylymda 1151 suraqtyń 362-si (23 paıyzy), besinshi shaqyrylymda 1891 suraqtyń 702-si (37 paıyzy) qazaqsha bolǵan eken. Aıtqandaı suraǵyn memlekettik tilde qoıatyn ózge tildi áriptesterimizdiń qatary da qalyńdaı túsýde. Mysaly, Irına Ýnjakova, Snejanna Imasheva, Natalıa Jumadildaeva, Narıne Mıkaelıan suraqtaryn qazaq tilinde qoıyp, qazaq tilinde sóıleýleri úırenshikti jaǵdaı boldy. Sol depýtattardyń biriniń suraǵyna oryssha jaýap qaıtarǵan qazaq azamatyna Nurlan Zaırollauly: «О́zińiz oılap qarańyzshy, sizge kim qaı tilde suraq qoıyp tur, al siz qaı tilde jaýap qaıtaryp tursyz? Namys bar ma ózi?» degende zalda otyrǵan bizdiń júzimiz uıattan janyp ketip edi. Qazaqsha taza sóıleıtin Gennadıı Shıpovskıh, Shaımardan Nýrýmov, Fahrıddın Qarataev sııaqty baýyrlarymyz da memlekettik tildiń bedelin kótere túsýge septesýde. Tıisinshe qazaqsha qoıylǵan suraqqa qazaqsha jaýap qaıtarý da artyp keledi: 1202 ret jaýap qazaqsha qaıtarylǵan. Bul – 40 paıyzdyq kórsetkish. Mundaı kórsetkish tórtinshi shaqyrylymda 20 paıyz, besinshi shaqyrylymda 28 paıyz bolypty. О́sim aıqyn. Aıyrma kózge uryp tur. Sonymen birge qazaqsha qoıylǵan suraq pen qazaqsha qaıtarylǵan jaýaptyń paıyzdyq aıyrmasy (54 paıyz ben 40 paıyz) anyq kórinedi. Munda eki sebep bar. Birinshisi – obektıvti. О́zge tildi laýazym ıeleriniń bári birdeı jaýapty qazaqsha qaıtarýǵa qabiletti emes qazirshe. Ol túsinikti jaı. Ekinshisi – sýbektıvti. Ulty qazaq laýazymdy tulǵalardyń arasynda da beti shimirikpeı, «Razreshıte mne otvetıt na rýsskom ıazyke...» dep bastap, baıaǵy salyp alǵan soqpaǵymen tarta beretinderi barshylyq. Sondaılardyń biri «Iа otvechý na dostýpnom, ponıatnom ıazyke» dep sóıleı jónelgeninde áriptesimiz Saýytbek Abdrahmanovtyń sol mezette sóz surap, «Qazaq tili myna sizdeıler úshin ǵana «qoljetimsiz, túsiniksiz» til» dep tyıyp tastaǵany esimizde. Aldaǵy kezde de elim degen, tilim degen depýtattar osy ustanymnan aınymaıtynyna senemiz. Árıne biz keltirgen derekterdiń memlekettik tildiń Parlamenttegi qoldanysy jyldan-jylǵa artyp kele jatqanyn, ásirese sońǵy bes jylda bul iste edáýir silkinis bolǵanyn daýsyz dáleldeıtini anyq.
Syrttan qaraǵanda bári ońaı kórinedi. Parlamenttegi jumysty da jeńil sanaıtyndar tabylady. Depýtattyq mindettiń salmaǵyn Parlament múshesiniń mindetin birneshe jyl qatarynan atqarǵan adam retinde ózimniń naqty biletinim anyq. Sondyqtan da bul estafetany bizdiń qolymyzdan alatyn bolashaq depýtattardyń barshasyna memleketshildik, azamattyq belsendilik, kásibı iskerlik, qoǵamdyq jaýapkershilik tileımin. Osy jyldarda bizdiń bárimiz úshin ónegeli ómir mektebi bolǵan Májiliske razylyǵymyzdy bildiremiz, aldaǵy kezde de saıasattaǵy sabaqtastyq saqtalyp, otandyq parlamentarızmniń Elbasymyz qalyptastyryp bergen dástúrleri damı beretinine senemiz.
Qýanysh SULTANOV,
Májilis depýtaty