Álemde pandemııa saldarynan ónerkásiptiń barlyq salasy quldyraǵan kezde, Qazaqstanda qurylys salasy kerisinshe qarqyndy damyp keledi: О́sý qarqyny 10%-dan asady, al turǵyn úı qurylysy 2020 jyldyń 9 aıynda ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 30%-ǵa ósip, valıýtalyq ıpoteka paıyzy nólge teńestirildi.
Qazir turǵyn úıge degen suranyspen birge onyń baǵasy da ósip jatyr. Sondyqtan turǵyn úı saıasatynda salymshylardyń valıýtalyq táýekel deńgeıin tómendetýdiń barlyq múmkindigi qarastyryldy. Jalpy, valıýta qatynasynyń qubylýy mıllıondaǵan qazaqstandyqtardyń turmysyna áser etkeni sózsiz. Sarapshylar 2000 jyldyń bas kezinde ıpotekalyq qarjylandyrýǵa baılanysty qıyndyqtarǵa turǵyn úı naryǵyn shetel valıýtasymen qarjylandyrý sebep bolǵanyn ashyq aıta bastady. Osyǵan oraı memleket naryqtyń osy segmentin nesıelendirýde barlyq táýekeldi jaýapkershiligine alyp, shetel valıýtasymen nesıelendirýdiń úlesin nólge teńestirdi.
Turǵyn úı naryǵy sarapshysy Iýrıı Afanasev turǵyndardy tómen mólsherlemeler boıynsha nesıeler arqyly turǵyn úımen qamtamasyz etý baǵdarlamalaryn odan ári júzege asyrý bıýdjetke qosymsha salmaq salatynyn aıtady. Sebebi suranys pen tólem qabileti halyqtyń tabysyna táýeldi. Qazirdiń ózinde turǵyn úı naryǵyndaǵy úmitsiz neseıeler 8% deńgeıinde qalyp otyr. 2020 jyldyń tórtinshi toqsanynyń qorytyndysy bul kórsetkishti eseleı túsýi múmkin. Sondyqtan Úkimet pen Ulttyq bank áleýmettik jáne ekonom klastaǵy turǵyn úı naryǵy usynystyń 80 paıyzyna jetkenine kózi jete otyryp, kompromıstik sheshimderge baryp otyr.
– Bul baǵdarlamaǵa qatysqan ekinshi deńgeıli bankterdiń óz úlesi bar. Problemaly nesıeler úlesin azaıtady, birqatar jaýapkershilikten bosatady. Úkimettiń endigi qadamy teńgemen nesıelendirgen baǵdarlamalardyń nesıe paıyzyn azaıtýǵa baǵyttalýy tıis. Sebebi 15 nemese 20 jylǵa qarjylandyrǵan nesıeniń paıyzy men shetel valıýtasymen nesıelendirgen nesıe paıyzynda aıyrmashylyq az. Ipotekalyq baǵdarlamalar turǵyn úı qurylysyna ınvestısııanyń damýyn yntalandyrady. Úkimet pen Ulttyq bank osyny paıdalanyp, halyqtyń múmkindigine laıyqtalǵan qadamdarǵa barýy tıis, – deıdi Iý.Afanasev.
Valıýtalyq ıpoteka máselesin sheshý týraly Almatyda ótken jıynda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń qarjylyq qyzmetterin tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý departamentiniń dırektory Aleksandr Terentev ıpotekalyq baǵdarlamalardy qarjylandyrýda ulttyq valıýtanyń bási basym ekenin, valıýtalyq ıpoteka nól paıyzǵa deıin tómendegenin aıtty. Joǵaryda atalǵan normalardy iske asyrý úshin agenttik 2020 jylǵy qyrkúıekte turǵyn úıge ıpotekalyq qaryzdardy (ıpotekalyq nesıelerdi) qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasyna bankterge birjaqty tártippen shetel valıýtasynda aıyrbastalǵan shetel valıýtasyndaǵy ıpotekalyq nesıelerdiń baǵamdyq aıyrmashylyqtaryn óteý boıynsha túzetýler qabyldaǵan bolatyn. Ipotekalyq baǵdarlamalarda nesıe alýshylar valıýtalyq táýekelderden qorǵalǵany osyǵan deıin de málim edi. 2016 jyldan bastap elde sheteldik valıýtada kirisi joq jeke tulǵalarǵa shetel valıýtasymen ıpotekalyq nesıe berýge tyıym salyndy. A.Terentev buryn shetel valıýtasynda ıpotekalyq nesıe alyp, teńge baǵamynyń aýytqýyna táýeldi bolyp qalǵan qaryz alýshylar máselesiniń qalaı sheshimin taýyp jatqany týraly da aıtyp ótti. Turǵyn úı ıpotekalyq nesıesin (ıpotekalyq nesıe) qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasynyń «valıýtalyq» baǵytyn júzege asyrý aıaqtaldy, onyń sheńberinde sheteldik valıýtada berilgen nesıeler 2016 jylǵy 1 qańtarǵa deıin Ulttyq banktiń 2015 jylǵy 18 tamyzdaǵy baǵamy boıynsha qaıta qarjylandyryldy (188,1 dollarǵa 35 teńge). Osylaısha, Qazaqstandaǵy sheteldik valıýtadaǵy ıpoteka nól paıyzǵa deıin tómendetilgeni, ulttyq valıýta baǵamyn túzetý sheteldik valıýtadaǵy qaryz alýshylardyń aıyrbas baǵamdarynyń ózgerýine táýeldiligin arttyryp, barlyq artyqshylyǵyn joıǵany belgili boldy.
2016 jylǵy 1 qańtardan bastap memleket sheteldik valıýtada kirisi men tabysy joq jeke tulǵalarǵa jańa valıýtadaǵy ıpotekalyq nesıe berýge tyıym salý týraly sheshim qabyldady. Osylaısha, baǵdarlamany júzege asyrýmen birge jeke jáne basqa jyljymaıtyn múlik kepilimen jeke tulǵalarǵa valıýtalyq nesıeler berý máselesin sheshýge naqty qadamdar jasaldy.
«Prezıdent tapsyrmalaryn oryndaý jáne barlyq sheteldik valıýtadaǵy ıpotekalyq qaryzdardy barynsha qamtý maqsatynda agenttik zańnamalyq túzetýlerdi ázirledi. Bul bankterge baǵdarlama talaby boıynsha ıpotekalyq nesıeni birjaqty tártippen konvertasııalaý quqyǵyn beredi. Zańnamalyq túzetýler 2020 jyldyń 17 shildesinen bastap kúshine endi», dedi ol.
Agenttiktiń ókili banktermen birlesip júrgizgen jumys nátıjeleri boıynsha baǵdarlama talaptaryna sáıkes keletin halyqtyń shetel valıýtasyndaǵy ıpotekalyq nesıeleri jeńildikti mólsherlememen teńgege aýystyrylǵanyn naqtylap, azamattar bolashaqta valıýtalyq táýekelderden qorǵalǵanyn da eske saldy.
Bankter 2 220,6 mlrd teńge somasyna 27 202 shetel valıýtasyndaǵy ıpotekalyq nesıeni qaıta qarjylandyrǵan, qaryz alýshylardyń 262 mlrd teńge mólsherinde nesıe paıyzynyń ósimpuldary men komıssııalyq syıaqylary keshirilipti. 2020 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy jaǵdaı boıynsha bankter 2004 jyldan 2009 jylǵa deıingi kezeńde qaıta qarjylandyrýǵa 180,3 mlrd teńge somasynda 28,665 qaryzdy maquldady, 27 638 nesıe 167,5 mlrd teńge somasynda qaıta qarjylandyryldy. Qazir baǵdarlamanyń birinshi baǵyty sheńberinde bankterge bólingen qarajat (130 mlrd teńge) jumsaldy jáne qaıta qarjylandyrý buryn qaıta qarjylandyrylǵan nesıelerdi qaıtarýdan túsken aqsha esebinen júzege asyrylýda. «2035 jylǵa deıin jalǵyz turǵyn úıdi saqtap qalýǵa kómektesetin qaryz alýshylardyń sany shamamen 40 myń bolady», deıdi A.Terentev.
Osyǵan baılanysty 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap bankter buryn qaryzdary qaıta qarjylandyrylǵan ıpotekalyq qaryz alýshylarǵa qaryz alýshynyń qaryzyn azaıtý, jeńildetilgen tólem kestelerin belgileý, tólem qabileti qaryzdy óteý múmkin emestigin jáne qaryzǵa alǵan menshiginen ózge baspanasy joq ekenin dáleldegen jaǵdaıda úıdi qaryz alýshynyń menshigine qaıtarý túrinde qosymsha kómek kórsetý boıynsha jumys júrgizýde.
Bank shyǵynyn óteý úshin Ulttyq bank 44,6 mlrd teńge bóldi. Qosymsha kómek kórsetýdiń sońǵy merzimi 2021 jyldyń 1 shildesine deıin belgilengen. Osy rette 2020 jyldyń 1 qańtarynan bastap bankter qaıta qarjylandyrylǵan ıpotekalyq qaryz alýshylarǵa qaryz alýshynyń qaryzyn azaıtý, jeńildetilgen tólem kestelerin belgileý, sondaı-aq jalǵyz qaryz alýshyny qaryz alýshynyń menshigine qaıtarý túrinde qosymsha kómek kórsetý boıynsha jumys júrgizdi. Taǵy da 8 myńǵa jýyq qaryz alýshyǵa qosymsha kómek kórsetý josparlanyp otyr.
2020 jyldyń 1 jeltoqsanyndaǵy jaǵdaı boıynsha 1 731 qaryz alýshy qosymsha kómek surap bankterge júgindi, onyń ishinde 1 177 qaryz alýshyǵa 9,8 mlrd teńge kóleminde kómek kórsetildi, 270 ótinish qarastyrylýda, 344 azamatqa nesıe sharttaryn oryndamaýyna baılanysty kómek kórsetilgen joq.
– Baǵdarlamany iske asyra otyryp, qaryz tólemese de keshiriledi degen masyldyq pıǵyldyń qalyptasýyna jol bermeımiz. Bar bolǵany, qaryz alýshylarǵa naqty tólem qabileti negizinde óz mindettemelerin oryndaýyna jaǵdaı jasaımyz. Baǵdarlama barlyq azamatqa nesıelerin joıýdy qarastyrmaıdy. Agenttiktiń jumysy baǵdarlama aıasynda ıpotekalyq qaryz alýshylardy qoldaýmen ǵana shektelmeıdi, qazir qaryz alýshylardy qosymsha qoldaýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq túzetýlerdi ázirleý júrgizilip jatyr, – dedi A.Terentev.
Nesıelerdi tóleý kezinde qıyndyqtarǵa tap bolǵan qaryz alýshylardy qoldaý jáne problemalyq qaryzdardy sheshý tetikterin jetildirý maqsatynda Agenttik zańnamalyq aktilerge májbúrlep oryndaý sharalary qabyldanǵanǵa deıin problemalyq nesıelerdi mindetti túrde qaıta qurylymdaýdy kózdeıtin tolyqtyrýlardyń qosymsha blogyn ázirlep jatyr. Sondaı-aq boryshker qaryzdy qaıta qurylymdaý týraly bankke júginýge úshin onyń sharttaryn keńeıtý jaǵy da qarastyrylypty. Demek, Úkimet pen Ulttyq bank shetel valıýtasymen qarjylandyrylǵan nesıe úlesin nóldik paıyzǵa túsirý arqyly turǵyn úı naryǵyn damytý men nesıelendirýdiń jańa kezeńine ótti.
ALMATY