Taǵy bir jyldy tarıh qoınyna súńgitip, kúntizbeniń jańa paraǵyn ashtyq. О́tken 2020 jyl adamzat tarıhy úshin óte aýyr jyl boldy. Álbette, bul oıymyzdyń ózeginde álemdi ábigerge salyp, mıllıondaǵan adamnyń ómirin jalmaǵan pandemııa tur. Álemdik saıasatkerler ǵalamdyq náýbettiń aldyn alý úshin halyqaralyq qatynastarda túsinistik tanytaıyq degen urandar tastady.
Sózdiń ashyǵy kerek, bul oı kemerine jete alǵan joq. Kerisinshe, qıyndyq qyspaqqa alǵanda kóptegen memleketter arasyndaǵy kıkiljińder odan ári ýshyǵa tústi. Lıvııadaǵy soǵys, Sırııadaǵy azamattyq soǵys, Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdyń shıelenisýi, Qytaı men AQSh arasyndaǵy ekonomıkalyq maıdan, Ázerbaıjan men Armenııanyń qandy qaqtyǵysy sózimizge dálel. Bul qıyndyqtar aınalasyndaǵy memleketterge de salqynyn tıgizgeni aıdan anyq. Aıtalyq, Belarýstaǵy prezıdenttik saılaýdan keıin bıliktiń álsireýi, kórshiles Reseıdiń óz ishindegi túrli jaǵdaılar jaqyn memleketterdiń saıası-ekonomıkalyq aýanyna áser etti.
Osyndaı túıtkilderdi sheshetin, ornyqtyratyn tetikterdiń, ıaǵnı Birikken Ulttar Uıymy, Eýropalyq odaq sekildi ınstıtýttardyń álsizdigi jekelegen memleketterdiń kúshke salynýyn týyndatyp otyr. Onyń ishinde Qazaqstanǵa da táýekel keltiretin jaǵdaılar joq emes. Jyl sońynda keıbir reseılik saıasatkerlerdiń qatqyl málimdemeleri Qazaqstannyń aımaqtyq tutastyǵyna qol suqqandaı áser qaldyrǵany qoǵam narazylyǵyn týǵyzdy. Bıyl da osyndaı keleńsiz úderisterdiń jalǵasyn kórýimiz yqtımal. Pandemııanyń ekinshi, úshinshi tolqyny bolady degen pikirler de tolastaǵan joq. Bul máselelerge qyraǵylyqpen, daıyndyqpen kelýimiz kerek.
Jahandaný dáýirinde Qazaqstan syrt álemmen, jaqyn kórshilermen, shalǵaı memlekettermen keń kólemde saıası-ekonomıkalyq, áskerı yntymaqtastyq baılanys ornatyp otyr. Álemde bolyp jatqan oqıǵalar bizge de tikeleı áserin tıgizedi. Pandemııanyń qaýip-qaterine daıyn bolǵan birde-bir memleket tabylǵan joq. Qazaqstan sekildi, qanshama memleket aty jaman tajaldan japa shekti. Indettiń áleýmettik, ekonomıkalyq, qarjylyq saldaryna kóńil bólý úshin memlekettiń beriktigi mańyzdy. Kez kelgen halyqaralyq saıasat ishki saıasattyń jalǵasy degen tujyrym bar. Osy turǵydan alǵanda kóp nárse Qazaqstannyń ishki saıasatyna baılanysty. Memleket neǵurlym ishteı myqty bolsa, bılik pen qoǵam arasyndaǵy túsinistik pen senim oıdaǵydaı dárejede iske assa, tıisinshe memlekettiń syrtqy saıasaty da el úshin durys yńǵaıda órbıdi.
Halyqaralyq saıasattaǵy úlken oqıǵanyń biri – Djo Baıdenniń AQSh Prezıdenti bolyp saılanýy. Djo Baıden demokrattardyń ókili bolǵandyqtan, áldeqaıda belsendi halyqaralyq saıasat júrgizýge daǵdylanǵan adam. Onyń álemdik máselelerge aralasatyny anyq. Ásirese Reseıge qatysty qysymyn kúsheıtetini úlken saıasatkerlerdiń aýzymen aıtylyp júr. Menińshe, Qazaqstannyń jaǵdaıy úshin bul yńǵaıly. Sebebi AQSh Reseıge qysymyn kúsheıtetin bolsa, Reseıdiń kórshi memleketterdiń ishki isterine aralasyp, arandatýy tejele túsedi. Bálkim, 2021-2022 jyldary ǵalamdyq keńistiktegi osyndaı úderisterdi Qazaqstan tıimdi paıdalanyp qalýy kerek. Ázerbaıjan men Armenııa arasyndaǵy soǵysty eskeretin bolsaq, buǵan deıingi kelisimderge toqmeıilsip júre bermeı, qaýipsizdik, turaqtylyq máselelerine jiti kóńil bólýimiz kerek. Bul turǵyda Túrkitildes memleketter arasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaıta berýdiń mańyzy zor. Ortalyq Azııadaǵy bes memlekettiń aımaqtyq yntymaqtastyqtyǵyn jandandyrýǵa da kóp kóńil bólgen abzal.
Rasýl JUMALY,
saıasattanýshy