Túrkistan legıony (Mustafa Shoqaıdy kórgen qart maıdanger Salyqjan Qasenulynyń áńgimesi)

Shyǵyp amandastym. «Jańadan kelgen jas brıgadır jigit sen be?» dedi. «Iá, menmin» dep jón surasyp, biraz otyrdyq. Bir kezde aqsaqal: «Aınalaıyn qara­ǵym, bala-shaǵa bar degendeı senen jumys surap keldim» desin. Dala qosymyzdyń qaraýyldary durys qaramaı, ándetip ketip, ony-muny qoldy bop júrgen edi. Jaraıdy aqsaqal kelgen eken­siz búginnen bastap, stanǵa qaraýyl bolasyz, serigińizben bir sótkeden kezektesip turasyzdar dep, jumysqa qabyldadym da jiberdim. О́zi óte uqypty, ju­my­syna muqııat kisi bolyp shyq­ty. Isin tyńǵylyqty atqaryp júr­di. Alaıda joǵarǵy jaqtaǵy bas­shylardyń keıbiri birtúrli kóz­qarasta bolǵandaı boldy. Ol ýaqytta 9 maı jeńis kúni re­­tinde toılanatyn da, soǵys ardagerlerine syı-syıapattar, or­den, medal, túrli gramotalar beriletin. Aqsaqaldy sol ti­zim­ge de qosyp jiberdim. Mereke kú­ni alańda úlken jınalys ótip, ar­dager­lerge syılyq berildi de, bul kisiniń aty atalmady. Syzyp tastapty. Men odan habarsyzbyn. Merekege shaqyryp qoıǵan ózim bolǵan soń uıalǵanymnan kon­vert­ke jıyrma som aqsha salyp, aparyp berdim. Munyń sebebin keıin bildim. Bul kisi otan soǵysy kezinde nemisterge tutqynǵa túsip, «satqyn» degen kúdikpen on jyldaı ıtjekkenge aıdalyp kelgen eken.  Estýin estip, biraq eshteńe deı almaı júrdim. Bir kúni úıde kórshi turatyn ınjener dosym Dáýlet Ábishovtiń  bólmesinde «Podenıe bolshogo Týrkestana» degen kitapty oqyp jatyr edim, Salyqjan aqsaqal qaraýyldyqqa kelgen eken maǵan qarap qoıdy da, shaı demdeı bastady. Ekeýmiz asyqpaı shaı iship aldyq. Az-maz únsizdikten soń «Myna kitapty tolyq oqyp shyqtyń ba?» desin. «Iá» dedim. Qarııa biraz oılanyp otyryp: «Sývalka degen jerler bar ma ishinde?» dep taǵy surady. Kitapty bul kisi de oqyǵan eken ǵoı dep oıladym da qoıdym. Aqsaqal kitapqa uzaq qarap otyryp: «Osy kitapta jazylǵan jerlerde nemisterdiń qolynda  men tutqynda bolǵanmyn, qaraǵym», dedi. Men tańdana otyryp, jaı-japsaryn suradym.

Azapty jyldar

«Shyraǵym, bizdiń balalyq shaǵymyz aýyr jaǵdaıda ótti. Besikten belimiz shyqpaı jatyp kórmegenimiz qalmady. Keńes ókimetiniń solaqaı saıasatynyń kesirinen 1931-1933 jyldardaǵy qoldan uıymdastyrylǵan ashar­shylyqtan qazaq halqynyń jartysyna jaqyny qynadaı qyrylyp ketti. 1937 jyly qazaqtyń oqyǵan bas kóterer arda uldarynyń na­qaqtan-naqaq  atylǵandary ja­nyńdy jegideı jeıdi. Osynyń bárin kórdik» dep aýyr da azapty kún­derdi tizbektep aıta bastady.

«Ertede Qarakemer aýyly Eńbekshiqazaq aýdanynyń orta­lyǵy bolatyn. Osynda jumysshy-sharýa (RABFAK) mektebi boldy. Ol kezde oblystaǵy úlken ári alǵashqy bilim uıasy edi.   1939 jyly osy oqý ornyn bitirdim. Odan  muǵalimder daıyndaıtyn eki aılyq kýrsty támamdap, Sta­lın atyndaǵy kolhozda  saýat­syzdyqty joıý mektebinde basshy boldym. Narynqol aýdanyna jańadan ashylǵan úlken mektepke dırektor qyzmetine jiberýge buıryq shyǵyp, elge as-aýqatyn berip, ketkeli jat­qanymda áskerge shaqyrý kelip, 1940 jyly 22 jasymda áskerge alyndym. Belorýssııanyń She­petova stansasynda shekara qyz­metine laıyqty áskerı daıyn­dyqtan óttik. Lıtvanyń Lod­zıes qalasynda Baltyq áskerı ok­rýginiń №107 atqyshtar shekara otrıa­dy toptasqan edi. Meni sonda baılanys otrıadyna qaldyrdy. Áskerı tártip, qyzyǵy men qıyn­shylyǵy qatar kúnder ótip jatty. 1941 jyldyń 22 maýsymynda soǵys bastaldy degen sýyq ha­bar radıodan sańq ete qaldy. Sol kúni erekshe okrýgke qarasty 3-komendatýra ornalasqan zastavada kúzette turǵan edim. Tań alakeýimde túsi sýyq sur ıstrebı­telder aspanǵa qaptap shyǵa kel­di. Bombalaý bastalysymen zas­tava bastyǵy Iýrshenkomen rasııa arqyly baılanysqa shyqtym. «Bul nemis ıstrebıtelderi. Áýe shekarasy buzyldy. Men orta­lyqpen baılanysqansha sabyr saq­tańdar» degen buıryq aldyq. Keńes Odaǵynyń keńistigine enip ketken nemis fashısteriniń ıstrebıtelderi shaǵyn zastavanyń ústinen bombalaryn qarsha jaýdyryp óte shyqty. Shtab bastyǵy kapıtan Tızıankov árbir postty atpen aralap, «komendatýraǵa jınalyńdar» degen asyǵys buı­ryq berdi. «Sondaǵy bar qarý ja­raqty bólip alyp, shekarany sońǵy oq qalǵansha qorǵaımyz» dep aýyz jıǵansha, tas jol boıynan nemis-fashısteriniń muzdaı qarýlanǵan motosıklısteri men tankteri de kelip jetti. Bizdiń atqan oqta­ry­myz ben jarǵan granatalary­myz nemistiń qalyń áskerine áser ete almady. Aldarynan oq at­qan shekarashylarǵa qarsy oq jaý­­dyryp, bizderdi kózderine il­megen kúıleri sansyz tehnıkalar ótip jatty. «Bul Gıtlerdiń áskeri. Brest bitimi jasalǵanyna qaramaı soǵysty bastaǵan sııaqty. Biz qorshaýda qaldyq. Men komendatýrada bolamyn. Sender ormanǵa jetip bekinińder!» degen komandırimiz Iýrshenko komen­datýraǵa qaraı tartty. Onda jetip úlgermeı-aq aldynan jaýdyń qa­lyń áskeri qorshaýǵa aldy. Ol jaýǵa tiri berilgisi kelmegen kúıi ózin-ózi atyp óltirdi. Sol sol-aq eken, bizderge oq qarsha borady. Atysa sheginip, ormanǵa kirip úl­gerdik. Eki kún boıy atys, bizge art­­tan kómek kelmedi. Jaýdyń qa­­­lyń áskeri qorshaýǵa alyp, qy­­­ratyndardy qyryp, tirimizdi us­tap, mashınaǵa tıep, Lıtva men Polshanyń shekarasyndaǵy tas qamalǵa ákep qamady. «Keıin bil­dik  bul  «Sývalka» dep atalatyn tutqyndar lageri eken», dep aqsaqal aýyr kúrsindi.

Meniń kóz aldyma lagerge qamalyp jatqan tutqyndar eles­tedi. Ol lagerde qansha tutqyn boldy eken degen kókeıimde suraq turdy, biraq suramadym. Osy aralyqta men kóterip otyrǵan másele jóninde  áriptesim Meń­dibaı Súmenovtiń  Atyraý gazetine jazǵan málimetterine tańǵalmasqa sharańyz joq. «KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń 1990 jyly jań­ǵyrtqan deregi boıynsha, osy sha­­mada olardyń sany 3mln 900 myń adamǵa jetipti. Al fransýz tarıhshysy N.Vern soǵystyń barlyq kezeńinde  alty mıllıonǵa jýyq keńes jaýyngeri tutqynǵa túskenin aıtady. Solardyń jartysynan astamy konslagerlerde qaza tapqan. Túrkistan legıonynda barlyǵy 100 myń shamaly jaýynger bolǵan». Jalpy, soǵys bastalarda Qazaqstanda 6,2 mln halyq bolsa, sonyń 1,2 mıllıony maıdanǵa attanady. Sodan 350 myń adam habarsyz ketken.

Al endi maıdanger qart tut­qyndaǵy áńgimesin aıtqanda us­tam­dylyq tanytyp,  jigerlenip, bosań­syǵysy kelmegenimen kóki­regi óksikke, kózi jasqa tolyp otyr­­ǵany baıqalyp-aq turdy.  «Temir tordyń ar jaǵynda órim­deı jas sarbazdar  tutqynda jatyrmyz. Qatygezdikti sol jerde kór­dik. Sál qarsylyq kórsetseń nemister oılanbastan atyp tastaıdy. Bir janyń úshin bárine únsiz kónesiń. Aryp-ashyp, jumysqa je­gilip, azapty kúnder syrǵı ber­di.  Bir kúni qora tazalaýǵa shy­ǵatyn bolyp, Ahmet degen dosym ekeýmiz qashýǵa ýaǵdalastyq. Komandırdiń minetin aty keremet aqyldy, ja­nyna jaqyndata qoımaıdy. Qulaǵyn jymyryp, tebýge yń­ǵaılanyp, oqyranyp turady. At­­tyń oqyranǵanynan nemister kúdiktenýi múmkin. Amalymyz taý­sylyp, atty ala almaı, ekeýmiz eppen qoradan shyǵyp, nemisterdiń kózinen tasalana, qashyp shyqtyq ta, ormanǵa qaraı bet túzedik. Biz­diń baǵymyzǵa qaraı sol kúni qar jaýyp, boran kóterilip turǵan edi. Keshki qarańǵylyqpen ekeýmiz zymyrap kelemiz. Ketkenimizdi bilip, áp-sátte dabyl qaǵylyp, nemister bizdi izdeı bastasyn. Artymyzdan qýǵyn túskenin sezip kelemiz, ıt­terdiń daýsy jaqyndaı bastady. Endi ne isteý kerek. Biz tutqynda turǵan hýtordyń shetinen uzap ta qalǵanbyz. Ormanǵa jaqyn aýyl­dyń syrtynda ózimiz maldyń qıyn  shyǵaratyn úlken tóbe bolatyn. Soǵan qaraı tarttyq. Jan degen ne degen tátti deseńizshi, ne­mister jaqyndaǵan soń barar jer ba­sar taý joq, sol bıik qı tóbege  kelip tireldik te jantalasyp as­tyn úńgip qazyp, ekeýmiz de kirip úlgerdik. Nemisterdiń jetegindegi ıtteri arsyldap kelip, olar da biz jatqan jerge tireldi. Qar jaýyp, boran bolǵannyń paıdasy izimiz jabylǵan bolý kerek. Bizdiń osynda jatqanymyzdy ıtter bilip tur. Arsyldap bolar emes, júre­gimiz aýzymyzǵa tyǵylyp biz jatyrmyz. Nemis soldattary esh­teńe kórmegen soń, ıtterin tartyp alyp, ári qaraı  kete bardy. Qan­sha jat­qanymyz belgisiz qıdyń as­ty jyly bolǵan soń býynymyz bosap, uıyqtap ketippiz.

Eń bastysy tutqynda emespiz. Keıin azdaǵan partızandar tobyna qosyldyq. Nemisterge qarsy áreket jasap júrip, qaıta qolǵa tústik. Azaptaý qaıta bastaldy», dep aqsaqal qatty kúrsinip aldy.

«Qolǵa túsken soń bizdi Pol­shanyń Groznyı qalasyndaǵy úl­ken tutqyndar tobyna qosty. Biraz ýaqyttan keıin ataqty Túrkistan legıonyna ákeldi. Negizi bul jerde kópshiligi ortaazııalyqtar eken dese bolady. Ash, jalańash, aılap jyldap jýynbaǵan, ústi basy tolǵan bıt, azyp-tozǵan tutqyndar. Nemis lagerleri talaıdy jalmady. Birde bárimizdi qatar-qatar sapqa turǵyzdy. Alysta  tórt adamnyń qarasy kórinedi. Baıqasam ekeýi avtomat ustaǵan nemis soldattary da, biri uzyn boıly ofıser, al bireýi jaı kıinip alǵan orta boıly azıat eken. Ár jerge toqtap birdeńeler aıtyp keledi. Bizdiń qatarymyzǵa da kelip toqtady. Ba­synda qara fetr shlıapa, ústinde qara bylǵary plash. Orta boıly azıat bizge qarap: «Aǵaıyndar, týystar, men búgin sizderdiń jaǵ­daılaryńyzdy kórýge ádeıi aralap kelemin. Jaqsylyq pen jamandyq qatar júredi. Bul soǵys. Soǵys bolǵan soń mundaı jaǵdaıdyń bolýy zańdylyq. Qıynshylyqqa moıymaı, sizder shydańyzdar, ár nársege shydam kerek. Qudaı qa­lasa bul da bitedi. Sizderdi bárinen azat etemiz. Alla jar bol­syn!» dep osy sózdi  taǵy da oryssha, ózbekshe, tatarsha, bir­neshe tilde qaıtalap ári kete bar­dy. Orta boıly, tolyqtaý, mań­daıy keń ári taqyr basty kisi eken. Sóılegende qalyń qasy, qııaq murty qosa qozǵalyp, ishteı te­birenip, ózegin ókinish órtep tur­ǵany da ańǵarylady».

Men shydamsyzdanyp, «Jańa­ǵy kisi kim boldy sonda?» dedim.

«Ony keıin bildik, ol – Mus­tafa Shoqaı degen azamat eken», dep aqsaqal ornynan jeńil qozǵalyp, jan-jaǵynan qaraǵyshtap qoıdy.

Aqsaqaldyń aıtýynsha, negi­zi nemister alǵashynda tutqyn­dar­ǵa qarý berip, keńes áske­ri­ne qar­sy soǵysýǵa aıdaıdy. Biraq olar qarsy oq atpaı, bi­ra­zy keńes áskerleri jaǵyna qa­shyp ótedi. Sodan nemister jaǵy kons­la­ger­degi tutqyndardy uryp-soǵý, atý degen jazalardy kúsheıtedi. 1943 jyldyń qońyr kúziniń sońǵy aıy. Dneprdiń ar jaǵynda nemister, ber jaǵynda keńes áskeri. Bir kúni esebin taýyp, janynda úsh tutqyn bar Sa­lyqjan aǵalar lagerden qashyp shyǵady. Biraq keńes áskerlerine qosyla almaı ormanda bas panalap, partızandyq árekettermen aınalysady. 1944 jyldyń kók­teminde keńes jaýyngerleri Dnepr­den ótken kezde bular orman­nan shyǵyp, dala shtabyna óz erkimen keledi. Bar jaǵdaıdy tolyǵymen baıandaıdy. Bulardy qarsy almaq túgili sol jerde tut­qyndap, Herson qalasyndaǵy túrmege jabady. «Nemisterge óz erkińmen berilgenińdi moıynda» dep qorlyq pen azaptyń sory qaıta bastalady. Kúndiz-túni tergeý, qorlap, ólimshi kúıge jetkizip, uryp-soǵý, esten tandyrý. Bul qorlyqqa shydamaı ólip ketkender de bolady. Neshe jerden shyndaryn aıtsa da bitpeıtin senimsizdik. Bolmaǵan soń «búıtkenshe óleıin» dep Salyqjan aǵa da  qaltasyndaǵy kishkentaı kezdikpen tamaǵyn oryp jiberedi. Kezekshi kelip úlgerip, kezdik óńeshti jartylaı kesip, bir aı gospıtalda jatyp emdelip shyǵady. Nemistiń tutqynynda bolyp, bar qıyndyqqa shydaǵan Salyqjan qarııanyń Keńes óki­metiniń qorlyǵyna shydamaı,  ózi­ne-ózi qol salýy meni tereń oıǵa qaldyrdy. Imandaı senip júrgen óki­metke birinshi ret kúdiktendim. Senbeıin desem, qarııa aǵynan jarylyp, aqtarylyp otyr. Osydan keıin keńes azamattarynyń árbir áreketine oılana, synaı qaraıtyn boldym, biraq ashyq aıtýǵa bolmaıdy.

Ajaly joq Salyqjan aǵa aman qalady. Tergeý qaıta bastalyp, urý, qorqytý, eriksiz moıyndatý jalǵasady. Mundaı qorlyqqa shy­daı almaǵan Salyqjan aǵa,  tergeýshiniń aıtqanyn oryndap, ber­gen qaǵazdaryna qol qoıa berýden basqa amaly qalmaıdy. Aqy­ry áskerı trıbýnal 1944 jyl­dyń maýsymynda «satqyn» degen jazamen 10 jylǵa sottaıdy. Komı ASSR-nyń Peger lagerine apa­rady. Eń soraqysy, bul jerde kórgen qorlyqtary nemis lage­rinen de asyp ketedi. Ol jerden 1951 jyldyń 25 qarashasynda bos­tandyqqa shyǵady. Eńbekshi qazaq aýdany, Qarakemerdiń týmasy áskerı qyzmette bolǵan Ah­met­kereı Aǵybaev degen aǵa­myz sol jyldary atalǵan lager basshylarynyń biri bolyp, Salyqjan aǵany tanyp, bostandyqqa shy­ǵýy­na ol kisi de kóp kómek kór­se­tedi. Keıinnen túrmedegi eńbek aqy­syn kompensasııalap artynan ji­bertedi. Salyqjan aǵa «О́mirim­de bir kisige boryshker bolsam, ol osy Ahmetkereı aǵam edi» dep otyr­dy.

Salyqjannyń ákesi Qasen ol ýaqytta  alpystan asqan edi. Bir kúni tús kóredi de, báıbishesi Márııa­ǵa: «Men búgin tús kórdim. Bir dorba talqandy tastyń as­ty­nan alyp jatyr ekenmin.Ulym Salyqjanym tiri eken. Ol qalaı da elge aman  keledi. Urpaq órbitedi. Ony sen kóresiń, men kóre almaı­myn» degen eken. «Jazym bolsa, bylamyqqa tis synady, qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi, ajalsyz qalady» dep babalarymyz aıtqandaı, sol sáýegeıligi dál kelip, 1940 jyl­dyń qańtarynda 22 jasynda ás­kerge alynǵan jas sarbaz 1951 jyldyń 25 qarashasynda 34-ke qaraǵan jasynda tozaqy kúnderdi basynan ótkerip eline qaıtady.

Týǵan eldeı el bolmas

Salyqjan aqsaqaldyń ómir joldary jóninde úlken maqa­la «Jetisý» gazetine shyq­qanyn es­tip, 2006 jyly Qazybek inim  ekeý­miz ­aqsaqalǵa amanda­sa bardyq. Toq­sannan asqan qarııa úıin­de demalyp jatyr eken. Kú­lıpa apamyz, «Áı, Sa­lyqjan tur-tur, Qoshan balań keldi» dep oıatty. Jasy kelse de, bar jaǵ­daıda sergek aqsaqal orny­nan turyp, qarsy alyp, «otyr» dep janyn nusqady. «Úlken jańa­lyq estip, ózińizdi quttyqtap kelip otyr­­myz, aqsaqal», dedim men. Ala­­taýdyń ushar basynda otyrǵan qart qyrandaı bir qozǵalyp, qy­zyl­jıektenip syǵyraıǵan kózin jartylaı asha maǵan qarap, bile­gimnen ustap biraz otyrdy da: «Qoshan qaraǵym, baıaǵyda saǵan aıt­­q­an áńgimelerim esińde bolar?». Árıne, esimde dep qoldap qoıdym. «Esińde bolsa, saǵan biraz áńgime aıt­qanmyn», dedi. 

Azapty jyldaryn aqtarǵan aqsa­qaldyń áńgimesi meniń ári qaraı izde­nýime túrtki boldy. So­ǵys kezinde  tutqynǵa túsken sarbaz­dar, lager, Túrkistan legıony, Mustafa Shoqaı týraly jazylǵan  materıaldardy qalt jibermeýge tyrystym. Bul izdenis, birinshiden  estigen áńgimeniń aqıqatyna kóz­ jet­kizý bolsa, eń bastysy, ja­zyq­syz japa shekkender týra­ly keıingi urpaqtyń bile jú­rýi­ne tıtteı de bolsa úles qos­sam degen azamattyq paryzdan tý­­ǵan ustanym edi. Aqsaqaldyń aıt­­qandary, elimizdiń bas basylymy «Egemen Qazaqstan» gazetinde ja­rııa­laǵan jýrnalıst Darhan О́mirbektiń dálel-dáıekterimen as­tasyp jatqandaı kórindi.   

«Tarıhshy Bogýslavskııdiń aıtýynsha,1941 jylǵy jeltoqsanda Germanııa, Vengrııa, Rýmynııa, Italııa jáne Slovakııa elderi KSRO-ǵa habarlama jiberip, tut­qyndarmen almasýdy usynǵan. Kreml bas tartqan. Tarıhshy son­daı-aq  Halyqaralyq Qyzyl krest komıtetiniń KSRO Syrtqy ister halyq komıssary Vıacheslav Molotovqa jibergen eki telegrammasyn taýyp alǵan. Birinde shveısarııalyq bank esebinen nemis tutqynyndaǵy Keńes soldattary úshin Afrıkadan azyq-tú­lik aldyrýǵa múmkindik bar ekeni aıtylsa, ekinshisinde sol tut­qyn­darǵa qant taratýǵa bolaty­ny ja­zylǵan. Biraq ol úshin KSRO tarapy da ózderindegi nemis soldattaryna sol shamadaǵy azyq-túliktiń berilýine ruqsat etýi kerek bolady. Keńes bıligi sirá buǵan da ke­lisim bermeıdi. Kelisse, Qyzyl Krest ókilderiniń elge kirýine ruqsat berilip, nemis soldattary ustalǵan lagerlerdiń jaıyn kórsetýge májbúr bolar edi. Onyń ústine Stalın jaýǵa berilmeýdi, berilgen adamnyń kózin joıýdy talap etken. 1941 jylǵy 16 tamyzdaǵy №270 buıryǵy bar. «Bizde áskerı tutqyndar joq, satqyndar bar» deıtin ustanym osydan keıin paıda bolsa kerek. Demek, mıllıondaǵan Keńes sol­datynyń nemis lagerinde qaza bolýyna belgili bir deńgeıde Kreml de jaýapty boldy.

Kórip otyrǵanymyzdaı, bir ǵana qarııanyń áńgimesi Keńes óki­me­tiniń jasyrǵan qanshama quı­tyrqylaryn áshkereledi. Salyq­jan aǵaǵa jolyqpaǵanymda talaı shyndyqty bilmeı, Keńes ókimeti keremet edi dep men de  júre berer me edim, kim bilsin...

Ár adamnyń ómir joly, onyń basynan ótken dúnıeleri ózinshe bir tarıh ekenine kózim jetip, kóńilime túıip otyrdym.

«Kórdiń be, qaraǵym, adam ıt jan­dy bolady degen ras eken. Mine, kór­megeni joq meniń ózim Allanyń bergenin jasap, toqsannan asyp otyr­myn. Men qınalyp júrgende sen meni túsindiń, saǵan rahmet!» dep Salyqjan aǵam basyn ıze­di. Baıaǵydaǵy ózine taqqan aıyp­tyń  óteýin jazamen ótese de,  áńgime aıtyp otyrǵandaǵy kóki­regine tyǵylǵan óksiginiń, biteý jaradaı bolyp syzdap, jarylmaı ketip bara jatqanyn ısharamen túsindirgendeı  boldy. Apa­­myz shaı qoıyp,  aqsaqalmen biraz áńgimelesip, qoshtasyp jú­­rip kettik. Bir-eki jyl ót­ken soń Eńbekshiqazaq aýdany Qa­ra­­kemer aýylyna 9 maı mere­kesi qarsańynda bir sharýamen ba­ryp, bas ınjener Dáýlet Qu­na­pıuly dosymdy janyma ertip, aqsaqalmen amandasyp shyqpaqqa Taldybulaqqa soq­tym. О́kinishke qaraı, Oraz Jan­dosov, Mustafa Shoqaıdaı  qaıratkerlerdiń kózin kórgen, talaı syrdy kókirek kúmbezine búkken kónekóz Salyqjan aǵamyz toqsan úshke qaraǵan jasynda, ózin jatyrqaǵan jeńis meıramyna jete almaı  7 maı kúni dú­nıe salypty. Artynsha alty kún­nen keıin Ybyraıymqyzy Kúlı­pa apamyz da dárýil dúnıemen qosh­tasypty. Dáýlet ekeýmiz otyryp, ata-apamyzdyń rýhtaryna arnaıy quran baǵyshtadyq.         

Osy áńgime  janymda saqtal­ǵa­ly da biraz ýaqyt ótti.

Aqsaqaldyń otbasyn qurǵany­nyń ózi bir tarıh. О́z aýzynan es­ti­gen bul áńgimeni de aıta ketpesek bolmas. Aýyldaryndaǵy Ybyraıym degen kisiniń Núrıpa degen qyzymen  kó­ńil qosyp júrgende áskerge aly­nyp, habarsyz ketedi. Bul kisi elge oralǵanda ǵashyǵy turmys qur­ǵan, otbasyly, balaly-shaǵaly bolyp ketken. Aqsaqaldyń aıtýy­na qaraǵanda, Núrıpanyń sińi­lisi Kúlıpa ol kezde eki-úsh jas­­ta ǵana eken. Salyqjan aǵamen Núrıpa kezektesip kóterip júrgen kishkentaı sábı. Synaptaı syr­ǵyǵan ýaqyt biraz ótip, sol kish­kentaı Kúlıpa da tolyqsyp boı- jetipti.  Elge kelip, es jıǵan soń Sa­lyqjan aǵanyń aǵaıyndary Kúlıpaǵa quda túsip, on alty jastaǵy Kúlıpany 35 jastaǵy Salyqjanǵa qosady. Qudaıǵa shúkir apamyzdyń aıaǵy qutty bolyp, aǵamyz  ol kisiden on eki perzent súıedi. Tórteýi shetinep ketedi. Búginde Aıymkúl, Baqyt, Gúlnar, Baqytkúl, Baǵdáýlet, Gúlmıra, Baqytjan, Meıramkúlderden urpaqtar tarap, otbasyly, balaly-shaǵaly bolyp, nemereler súıip otyr. Úlken uly Baqyt kóp jyldar osy Qarakemer sovhozynda bas gıdrotehnık qyzmetin atqaryp, el alǵysyna bólengen, memleket basshylarynan marapattar alǵan azamat. Maqala jazý barysynda inim  Qazybek Tileshuly ekeýmiz Salyqjan aǵanyń uldary Baqyt, Baǵdáýletterge baryp, so­ny­men qatar sol ýaqyttyń ti­ri kýágeri toqsan jeti jasar Ti­lesh Jylqybekov degen aqsa­qal­dan biraz málimetterdi aldyq. Baqyttyń aıtýynsha, egemendik alǵan jyldary Músinshi Dár­kembaı Shoqparulyna Mustafa Shoqaı­dyń músinin jasaý tabystalady. Ol kisi ony kózimen kórgen Sa­­lyqjan aǵaǵa arnaıy baryp, Mustafanyń bar bolmysyn jazyp alyp ketedi. Keıin Qyzylordada eskertkishtiń ashylýy bolǵanda Dárkembaı Shoqparuly Salyqjan aǵany alyp ketýge keledi. Biraq densaýlyǵyna baılanysty qarııa bara almapty.     

Kezinde aqsaqaldyń amanattap aıtqan áńgimelerin jazýdy paryz sanap, búgin men de jeńildegendeı bolyp otyrmyn. 

Qoıshyǵul (Qoshan) MUSTAFAULY,

«Qurmet» ordeniniń ıegeri,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi