Jolaı Búrkittiń bókterindegi Topqaıyń aýylyna burylǵanbyz. Qazaq prozasynyń qara nary –Qalıhan Ysqaqtyń kindik qany tamǵan aýylǵa... Soǵan oraı týǵan inisi Saılaýhan aqsaqaldan estelikter jazyp almaq nıette Ysqaqtyń úıine baryp toqtadyq. Ras, bul shańyraqty úlkender bertinge deıin Ysqaq úıi desetin. Aq taqııaly, shoqsha saqaldy Saılaýhan Qabataev kireberisten qarsy aldy. Aǵasynan, Qalıhan Ysqaqtan aýmaıdy eken. Esendesken soń «bul úıge jazýshylar men jýrnalıster jıi keledi» dep bizdi tórge ozdyrdy. Keletinimdi kúni buryn habarlap aıtyp qoıǵan soń ba, Qalıhan Ysqaqtyń kitaptaryn, sarǵysh tartqan eki-úsh albomdy ústeldiń ústine tizip qoıypty.
– Qalıhan aǵamyz osy úıde týdy ǵoı...
– Qalıhan da, men de, Qaınıkamal da osy úıde týdyq. Qalıhandy naǵashylary qyrqynan shyqpaı baýyryna basyp alǵan soń sheshemizdi apaı dep ketti. Jetinshi synypqa deıin osy Topqaıyńda oqyp, onynshyny tómengi Juldyzdan bitirdi. Ásirese ádebıetke jaqsy edi. Qııaly ushqyr ǵoı, terezeniń túbinde otyryp alyp, erkin taqyrypta shyǵarma jazatyn. Sonda muǵalimderi «túptiń-túbi osydan jazýshy shyǵady» deıtin. Dál boljapty. Taǵy bir qasıeti – óte uqypty edi. Qural-saımandary qaı jerde tur, sol jerde turatyn. Oryndary aýysyp ketip, izdep júrmeıtin. Onjyldyqty támamdaǵan soń Almatyǵa jýrnalıstıka fakýltetine tústi. Keıin men de Kırov atyndaǵy ýnıversıtetke oqýǵa túsip, bir jyl qasynda turdym. Erinbeıtin edi ǵoı. Erinbeıtini sondaı, jastar jazǵan shyǵarmalaryn alyp kelip, osyny oqyp berińizshi dese, qarq-qarq kúlip alatyn da, «sender kórsetip ber deısińder de, maǵan jazǵyzasyńdar» dep tań atqansha otyryp, álgilerdiń áńgimesin jazyp beretin. О́zi 3 kýrsta-aq «Lenınshil jas» gazetinde jumys istep júrdi. «Meniń aǵalarym», «Meniń inilerim» degen kitaptary shyqty. Árbireýin oqyp otyrdyq. Stýdentter kezdesýge jıi shaqyratyn. Sońǵy shyqqan eki tomdyq kitaby «Kelmes kúnder elesi». Oqyǵan shyǵarsyń, onda keshegi ótken eldiń jaǵdaıy, jer-sý ataýlarynyń tarıhy, óz zamandastary týraly baıandalady. «Buny jalǵastyrýyma da bolar edi» deıtin. Úlgermedi. Sońǵy jyldary kúni-túni jazdy. Tynbaı eńbektendi.
– Aýylda she, qandaı shyǵarmalaryn jazdy?
– Aýylda qolyna qalamsap ustaǵanyn bir kórgen joqpyn. Aýylǵa kelgen soń taqyryp izdeıtin. О́zimen quralpylastarmen, úlkendermen uzaq áńgimelesetin. Aýyldyń úlkenderi «aıtylǵan áńgimelerdi nege jazyp otyrmaısyń?» dep suraıtyn. Sonda Qalıhan «men mıyma jazamyn. Sender áńgime aıtyp otyrsańdar, men jazyp otyrsam, nesi áńgime, yńǵaısyz bolmaı ma?! Kelesi jyly attaryńa deıin ózgertpeı jazamyn» deıtin. Degenindeı-aq, bir-eki jyldan soń álgiler ózderin kitaptan oqyp máz bolyp júretin.
– Qalaǵamyzdyń shyǵarmalarynda jaǵymsyz keıipkerler de barshylyq. Solardyń ishinde «atymyzdy ózgertpeı jazdy» dep renjigender joq pa edi?
– «Aqsý – jer jánnatyndaǵy» basty keıipker Syıǵatty jańasha oılaıtyn, aldyn boljaıtyn adam retinde kórsetti. Sonda keıbireý «ol kolhoz bastyǵy bolatyndaı dárejege jetken joq qoı» dep synaǵysy kelse, «ol bolashaqtyń áńgimesi» dep qysqa qaıyratyn Qalıhan. Iá, keıipkerleriniń kóbi aýylda turady. Biraq bálendeı renjip, júz shaıysqan eshkim joq. Erǵalı Aqshambaev degen qurdasy bar. Ekeýi bala kúnnen birge ósti. Sonda Erǵalı ǵana «Aqsý – jer jánnatynda» meni orystyń qyzyna úılendirip qoıǵanyń ne?» degeni esimde. Ázildep te aıtqan shyǵar. О́ıtkeni ekeýi qatty dos edi. Bala kúnderinde kórshi Túrlenbaıdyń baqshasyna túsip, ustalyp qalǵanda «Erǵalıdyń ornynda men bolatynmyn» dep Qalıhannyń taıaq jegeni de bar. Ol zamanda kókónisti biren-saran ǵana adam salady. Balalyq qoı, Erǵalı men Qalıhan baqshaǵa túsetin. Urlaıtyndary sábiz. Meni syrtqa qoıatyn da ózderi ishke kiretin. Men baıaǵy bireýler kele jatsa, belgi beremin. Sonda ózderine ekeýden, maǵan bireýin ǵana beretin. Eńbekti de adal baǵalaıtyn dep keıin kúlem ǵoı.
– Balalyq shaqtaryńyz qyzyqqa toly bolǵan sııaqty...
– E-e-e, ol zamanda qaıdaǵy balalyq deısiń. Kishkentaıymyzdan eńbekke aralastyq. Qalıhan bala kúninen jumysker. Sabaqtan soń Qaramaıdan qolshanamen otyn tartamyz. Joly qıyn. О́ri bar, eńisi bar. Tyrtyńdap, bulaqqa deıin túsemiz. Beri taman kelgende meniń qarynym asha bastaıdy. Erkelik te shyǵar, sharshadym dep qardyń ústine jata qalatynmyn. Qalıhan «aldyma tús» dep meniń qolshanamdy ózinikine ilip alyp, úıge deıin jetkizetin. Sodan tań atar-atpastan meni aıaǵymnan sýyryp alatyn. Keshe ákelgen otyndy kesip, jaryp shabaqtap otyryp jınaımyz. Qyrmyzy tátemiz osynda turǵan. Úıdiń tirligin kúıttep júretin kisi edi. Qalıhan sonda táteme otyndy sanap apar, áıtpese kóp jaǵyp qoıady deıtin. Men alǵashynda sanap aparatynmyn... Keıin erjetken soń túsindim, bul Qalıhannyń sarańdyǵy emes, mańdaı terdi baǵalaýy eken. Eńbektiń nany tátti ǵoı. Qyrmyzy tátemdi aıtamyn, «halyq jaýy» dep aıdalyp ketti. Ketip bara jatyp Beıimbet Maılın, Sáken Seıfýllınderdiń kitaptaryn kıizge orap, úıdiń irgesine kómip ketipti. Jetinshi-segizinshi synyptarda ǵoı deımin, Qalıhan sol kitaptardy taýyp alyp oqyǵan. Sodan bastap óleń jazýyn da qoıyp ketti. Qara sózge kóshe bastady.
Jazdyń kúni shópke birge baramyz. Jetkenshe menen kóńildi adam joq. Barǵan soń ári-beri shóp jınaǵan bolyp júremin. Tańǵy salqyn qaıtyp, kún kóterilgende shybyn-shirkeı jeı bastaıdy. Shaqqan saıyn ketip qalýǵa syltaý izdeıtinmin. Shaǵyn ydyspen aparǵan kójemiz bar. Sol bitken soń jata turamyn dep kóleńke izdegen bolamyn da qashyp ketetinmin. Oǵan bola Qalıhan qabaq shytpaıtyn. Jetelep júrip jetkizdi. Qamqorlyǵyn kóp kórdim. Kelmeske ketken kúnderdiń qaısy birin aıtaıyn?!
– Kelmes kúnder demekshi, basqa da aıaqtalmaı qalǵan shyǵarmalary joq pa? Qoljazbalaryn qarap kórmedińiz be?
– Aıaqtalmaı qalǵan deısiń be, bolýy da múmkin. Munda jazbady ǵoı. Men kórgende, aýylǵa aýdarmalaryn alyp kelip oqyp jatatyn. Máskeýde, Qytaıdyń Altaı aımaǵynda boldy. «Qytaıda jazylmaǵan kóp dúnıe bar eken, taǵy bir barsam» dep jıi aıtyp júretin. Biraq Altaı aımaǵynan alyp kelgen tarıhı derekterin jaza almady. Kóp uzamaı qaıtys bolyp ketti. Qudaı sál ǵumyr berse, qalamynan taǵy qundy dúnıeler týar ma edi?! Áıteýir máshińkesi, bar kitaptary osyndaǵy úıinde tur. Barlyq shyǵarmashylyǵy osynda. Jazda kelip kórýińe bolady, qazir kire almaımyz.
– Altaıǵa saparlap kelgenderdiń kóbi Qalıhannyń, Oralhannyń, Dıdahmettiń týyp-ósken aýylyn, oqyǵan mektebin, turǵan úıin kórgisi keledi. О́kinishtisi, Oralhan, Dıdahmetter bilim alǵan tarıhı ordanyń orny da joq myna kúnde. Toqsanynshy jyldary talan-tarajǵa túsken. Oralhannyń úıi ol, esiginde qara qulyp tur. Bárin tizip otyrǵanym, Qalıhan Ysqaq shyǵarmashylyǵynyń sheberhanasyndaı bolǵan óz úıin mýzeıge aınaldyrýǵa bolmaı ma? Qolda bar rýhanı baılyqty kórsete almaı otyrmyz degenim ǵoı...
– Ol úıdi Qalıhan ózi keıingi jyldary qaraǵaıdan salǵyzdy. Marqum Temirbek Isabaev kómektesti, aýlasyn «leshoz» qorshap berdi. Sonda Qalıhan bir qýanǵan. О́zi jazdaı Topqaıyńda júrdi. Aýylǵa mamyrda kelip, qalasyna qarashada qaıta-tuǵyn. Aqyn-jazýshylar da sonda jıi bas qosatyn. Ákim Tarazı, Ábish Kekilbaev, Farıza Ońǵarsynovalar kelip, rýhanı demalyp qaıtatyn. Birde Qadyr Myrza Áli úıin kórip, tańdanyp ketken. О́zderiń óte durys aıtyp otyrsyńdar. Men de mýzeı bolsa dep oılaımyn. Biraq qujattary balalarynyń qolynda. Qazir ol úıge bas-kóz bolatyndaı mende shama joq. Ákimdikten bir-neshe ret kelip, óz qaramaǵymyzǵa alaıyq degen. Mektepte azdaǵan dúnıeleri, kitaptary bar edi, biraq onda mýzeı ustaýǵa bolmaıdy degen talap bar kórinedi. Al úıi murajaıǵa ábden laıyq. Ishinde óziniń qalamsaptary, kitaptary báz-baıaǵy qalpynda tur. Qalıhan negizi bul úı mýzeı bolady dep salǵan. Tarlyq etse, qasyndaǵy bir úıdi qosyp salý kerek dep júretin.
– Endeshe, mýzeı ashý Qalaǵamyzdyń amanaty eken ǵoı.
– О́mirden ótkenine kóp ýaqyt óte qoıǵan joq, biraq aty da óship barady. Qalıhan meniń ǵana aǵam emes, esimi qazaqqa ortaq desem, artyq aıtpaǵanym shyǵar. Eskerip júrgen senderge rahmet.
– Ústelińizdiń ústinde jatqan eski albomdardy baıqap otyrmyn, ózińiz ustazdyq ete júrip foto túsirýmen de aınalysypsyz ǵoı...
– Iá, fotoapparatym bolǵan. Ol zamanda aýylda eshkim foto túsire bermeıtin. Endi osy eski albomdardy paraqtap otyrsam, «fotograf ýaqytty toqtatatyn qudiret ıesi» degen sóz beker aıtylmapty deımin. Qara, myna balalar meniń ókshemdi basyp qaldy, (albomdaǵy fotolardy nusqap...) keıbireýi bul ómirden ótip te ketti. Estelik bolyp beıneleri qaldy. Nege ekenin bilmeımin, sol bir tusta jurt qaıtys bolǵan týystaryn sýretke túsirip berýimdi ótinetin. Kóńilderine qarap, alǵashynda túsirdim de. Keıin ózimdi jaısyz sezindim, unamady. Sol sebepti fotoǵa túsirýdi múldem qoıyp kettim.
– Qudaı densaýlyq bersin ózińizge! О́tkennen tartyp estelik aıtqanyńyzǵa rahmet!
P.S. Eldegi jaǵdaıǵa baılanysty da shyǵar, jazýshynyń 85 jyldyq mereıtoıy el kútkendeı atalmady. Biraq týǵan aýylynda, aýdanda shaǵyn is-sharalar ótti. О́skemendegi oblystyq jasóspirimder jáne balalar kitaphanasynda jazýshyny eske alý maqsatynda «Beý, asqaq dúnıe» atty tanymdyq kezdesý uıymdastyrylyp, «Qarasha qazdar qaıtqanda» pesasynan úzindi kórsetildi. Týǵan-týystary, aýyldastary bas qosyp, estelikterimen bólisken. О́tken jyly О́skemende Qalıhan Ysqaqtyń atyna kóshe de berildi. El aman, jurt tynysh bolsa, toqsan jyldyǵyn dúrkiretip, dúbirletip toılaıtyn shyǵarmyz.
Áńgimelesken
Mereı Qaınaruly,
«Egemen Qazaqstan»