Ǵaryshqa samǵaýda synaq kóp

Talǵat Amangeldiuly – jan-jaqty daryndy ári kóp qyrly azamat, birtýar tulǵa. Ol jastarǵa óziniń alǵa maqsat qoıa biletindigimen jáne sol maqsatqa jetýdegi taban­dylyǵymen, qaısarlyǵymen jáne rýhynyń beriktigimen, bolattaı erik-jigerimen, óz halqyna sheksiz qyzmet etýimen úlgi bolyp keledi.

Talǵattyń ǵarysh bıigine samǵaý joly mektep kezinen bastalǵan bolatyn. 1961 jyly 12 sáýirde mektep oqýshylaryna arnalǵan saltanatty jıynda «Iýrıı Gagarın ǵaryshqa ushty» dep tańǵajaıyp jańalyq jarııa etildi. Balalar sekirip oınap «Alaqaı!», «Men ǵaryshkermin!» dep qýanyp jatsa, kishkentaı Talǵat ashyq aspanǵa qarap turyp, «Talǵat Musabaev ǵaryshta!» dep aıqaılap jiber­ge­ni esinde. Rasynda, bul sóz aýzynan shyǵady dep ózi de kútken joq edi. Ata-anasy onyń esimin Keńes Odaǵynyń eki márte Batyry Talǵat Bıgeldınovtiń qurmetine oraı qoıǵany beker emes bolar, sol kúnge deıin onyń Talǵat Bı­geldınov sııaqty ushqysh bolamyn degen oıy esinen bir shyqqan emes. Biraq Iýrıı Gagarınniń ǵaryshqa ushqanyn estigen sátte ǵaryshker bolamyn degen arman sanada qylań berdi.

Talǵat Musabaev Rıga aza­mat­­tyq avıasııa ınjenerleri ıns­tı­týtyn bitirip, 1974 jyly Bo­ral­daı avıajasaǵynda avıasııa radıo­ınjeneri bolyp eńbek jolyn bastady. Osy laýazymda bir jyl jumys istegennen keıin basshylary onyń bastamashylyǵy men uıymdas­ty­rý qabiletin baǵalaı otyryp, ony Boraldaı avıajasaǵyndaǵy aýdan­dyq komıtet quqyǵyndaǵy kom­­somol uıymynyń hatshysy bo­lý­dy usyndy. Keıin QAAB saıa­sı-tárbıe jumysy bóliminiń nus­qaýshysy, aǵa nusqaýshysy, Almaty avıajasaǵy komandıriniń saıası-tárbıe jumysy jónindegi orynbasary qyzmetterin de atqar­dy. Áıtse de ǵaryshker bolý týraly balalyq armany esinen shyqqan emes edi. Osy armany ony Almaty aeroklýbyna alyp keldi. Aeroklýbta jeti jyl oqı júrip, ol aerodromda demalys kúnderin ǵana emes, sonymen qatar eńbek demalysyn da ótkizdi. Birneshe jyldan keıin ol sporttyq ushqysh, sport sheberi jáne joǵary pılotaj boıynsha KSRO chempıony boldy. Azamattyq avıasııanyń ushqyshy bolý jáne Tý-134 jolaýshylar usha­ǵymen ushý úshin 1986 jyldyń jeltoqsanynda Ýlıanovskide Aza­mattyq avıasııanyń ushqyshtar quramyn daıarlaý ortalyǵynda qaıta daıarlaý kýrsyn bitirdi. Alaıda 1986 jyly Almatyda bol­ǵan jeltoqsan oqıǵalary týraly óz ustanymyn ashyq bildirgeni úshin ushýǵa joly jabylyp qalǵany bar. Musabaevqa raport jazyp, Almaty avıajasaǵynan ketýge týra keldi. Biraq ol óziniń ushý maqsatyna je­tý jolynda eshnárseden tanba­dy, sondyqtan ol Boroldaı avıa­ja­saǵyna qaıta oralyp, AN-2 usha­ǵy­nyń ekinshi ushqyshy bolyp ushty.

TÝ-134 ushaǵyna oralý úshin AN-2 ushaǵynyń komandıri bo­lý kerek boldy, biraq ol úshin koman­dır­diń orynbasary retinde bir jarym myń saǵat ushýy kerek edi. Qysqa merzim ishinde ol bir jarym myń saǵattan astam ýaqytqa ushyp, AN-2 ushaǵynyń komandıri boldy. Musabaev 1989 jyly ushaqtardyń bes túrimen eki myń saǵatqa jýyq ushyp, Ýlıanovsk daıyndyq or­ta­lyǵynda kezekti aılyq taǵy­lym­­damasyn aıaqtaǵannan ke­ıin QAAB-ǵa kelgende, ony Alma­ty avıajasaǵynda TÝ-134A ushaǵy­nyń ekinshi ushqyshy retinde bel­gilegen bolatyn. Degenmen ushý jumysyn retteıtin barlyq qujat­tardyń bolýyna qaramastan, oǵan ushýǵa ruqsat berilmedi.

Ol TÝ-134A rýline bári­bir otyrdy, oǵan myna bir jaǵdaı kómektesti: kúnderdiń birinde ushý jospary jasalǵan kezde ushý jasa­ǵynyń komandıri Almatyda bolmaı qaldy. Musabaev tapsyrma­ny óte jaqsy oryndaǵan soń QAAB basshylyǵy onyń mártebesin TÝ-134A ekinshi ushqyshy etip taǵa­ıyndaý týraly buıryqty res­­mı túrde bekitýge májbúr bol­­dy. Sol kezeńde aspandaǵy ushý­­larmen qatar ol ǵaryshker bo­lý­ǵa irikteýdiń uzaq jolynan ótti, bul jolda aıtarlyqtaı qıyn­dyq­tardy jeńýge týra keldi. Ol KSRO Ǵaryshkerlerdi daıarlaý ortalyǵyna alǵashqy úndeýin 1981 jyly jazdy, biraq jaýap alǵan joq. Tek 1986 jyly Ýlıanovsk or­talyǵynda oqyp júrgende, ol ǵaryshkerlerdi irikteý boıynsha aldyn ala medısınalyq tekserýden ótýge Máskeýge shaqyrtý aldy da, odan eshqandaı eskertýsiz sátti ótti. Alaıda QAAB basshylyǵynyń teris ustanymyna baılanys­ty Musabaevtyń ǵaryshkerler jasa­ǵyna irikteýge qatyspaı qalý qaýpi tónip turǵan bolatyn. Oǵan sebep – Ǵaryshkerlerdi daıarlaý ortalyǵynyń Musabaevty kezekti medkomıssııaǵa shaqyrtý jedelhattary Talǵatqa jetpeı qalatyn kezderi boldy. Biraq oǵan taǵy bir jaǵdaı kómektesti. «Energııa» ǵylymı-óndiristik birlestigindegi ǵaryshkerler qyzmetiniń bastyǵy, eki márte Keńes Odaǵynyń batyry, ǵaryshker Aleksandr Aleksandrov tike onyń úıine qońyraý shalyp: «Nelikten medısınalyq tekse­ris­ten ótýge kelmeısiz?» dep suraıdy.

Sóıtip, Musabaev Qazaqstan­nyń joǵary basshylyǵyna júgin­bese onyń ǵaryshker bolý jos­pary oryndalmaı qalýy múmkin eken­digin túsinedi. Ol Qazaqstan Mı­­nıs­trler Keńesiniń Tóraǵasy N.Á.Na­zarbaevtyń ózine barýǵa she­­shim qabyldaıdy. Úkimet úıinde ony eshkim qabyldaǵysy kelmedi, biraq ol tabandylyq tanytyp, Mı­nıstrler Keńesi tóraǵasynyń kómekshisi V.V.Nımen kezdese­di. Ol ushqyshty muqııat tyńdap, N.Á.Nazarbaevqa jaǵdaı týraly baıandaıdy. Mınıstrler Keńesi­niń Tóraǵasymen kezdesý qysqa, biraq óte tıimdi bolady. Kelesi kúni QAAB ushqysh Musabaevty keńestik ǵaryshkerler jasaǵyna irikteý boıynsha medısınalyq komıssııadan ótý úshin Máskeýge issaparǵa jiberý týraly Boraldaı avıajasaǵyna tapsyrma berdi. Máskeýlik mamandar bir aı boıy qazaq ushqyshyn synaqtan ótki­zip, dárigerlik-saraptaý komıs­sııasy ony ǵaryshkerler jasa­ǵyna kirýge tolyq jaramdy degen qorytyndy berdi, ári 1988 jyly ótken Memlekettik medı­sınalyq komıssııaǵa usynys jasady. Ǵaryshkerler jasaǵyna engizý týraly sońǵy sheshimdi Ve­dom­stvoaralyq memlekettik komıs­sııa qabyldady. Eger komıssııa otyrysy qarsańynda ǵaryshker Aleksandr Aleksandrovtyń taǵy da tikeleı qońyraýy bolmasa ol otyrysqa Musabaev qatysa almas edi. О́ıtkeni QAAB oǵan kelgen shaqyrýdy taǵy da jasyryp qalǵan edi. Tek Jaratýshynyń sheksiz qudireti ǵana Musabaevqa Almatydan Vedomstvoaralyq mem­l­ekettik komıssııanyń otyrysyna ol bastalardan birneshe mınýt buryn úlgerýge kómektesti. Talǵat Amangeldiuly bul kúndi, ıaǵnı 1990 jyldyń 20 mamyryn, óziniń ǵarysh qyzmetiniń bastaýy dep sanaıdy.

Bir tańdaı qaqtyratyn jaǵdaı, Komıssııa otyrysynda kásibı jáne medısınalyq derekter boıynsha eshqandaı suraqtardyń bolmaǵany edi. Tek ǵaryshker ári komıssııa múshesi Valerıı Rıýmın «Siz úshin respýblıkanyń birinshi úsh basshysy: Qonaev, Kolbın, Nazarbaev ótinish bergenin nemen túsindirýge bolady?» degen bir ǵana suraq qoıǵany qyzyq boldy.

Musabaev Iý.A.Gagarın atyn­daǵy Ǵaryshkerlerdi daıarlaý or­ta­lyǵynda óziniń alǵashqy ǵa­ryshtyq ushýyna 4 jyldyq da­ıyn­dyqtan ótti. Degenmen ol da­ıyn­dyq 1991 jyldyń aıaǵynda, tuń­ǵysh qazaq ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov ǵaryshqa ushyp kelgeni­nen keıin úzilip qala jazdady. Se­bebi Ǵaryshkerlerdi daıarlaý orta­lyǵynda oǵan: «Siz jınalyp, úıge qaıta berińiz. Qazaq ǵaryshqa ushty, baǵdarlamany oryndady, barlyǵy qanaǵattandyryldy» dep ashyq aıtyldy. Musabaevtyń tóbesine jaı túskendeı boldy. Biraq Jaratýshy tabandy ushqyshty qoldap, ǵarysh­ker Alekseı Leonov oǵan qorǵan boldy jáne Ǵaryshkerlerdi daıar­laý ortalyǵynyń bastyǵy Vla­dımır Shatalov ony quptady. T.Áýbá­kirovtiń ǵaryshqa ushyp kel­­geninen keıin olar Elbasy N.Na­­zarbaevpen birneshe ret kez­desip, Musabaevtyń boıynda ká­si­bı ǵaryshkerge qajet barlyq qasıet­ter bar ekendigi jáne oǵan múm­kindik berý kerektigi týraly áńgime qozǵady. Elbasy bul usy­nysty birden qoldady. Sebebi ol ózi Ǵaryshkerlerdi daıarlaý orta­lyǵyna túsýge kómektesken ushqysh Musabaevtyń tarıhyn jaqsy bildi. Sóıtip, Musabaev ǵaryshkerler jasaǵynda áskerı retinde qalady jáne qyzmet etý men ushýǵa da­ıyndalýdy jalǵastyrady degen sheshim qabyldandy. Bul sheshimdi zańdastyrý úshin Elbasy KSRO Qorǵanys mınıstri D.Iаzovqa za­pas­taǵy ofıser T.Musabaevty áskerge shaqyrýdy surap hat jazdy.

Kosmonavttar jasaǵyna qosyl­ǵan­da Musabaev 41 jasta edi, son­dyqtan ol jas jigittermen sa­lys­tyrǵanda ǵaryshqa ushýǵa múm­kindigi az ekenin túsindi jáne tez ári sapaly daıyndalý kerektigin uqty. 1993 jyldyń basynda barlyq emtıhandardy tapsyrǵannan keıin Musabaev Qazaqstan Prezı­den­tine Qazaqstannyń ǵarysh baǵ­darlamasyn oryndaý úshin ekı­pajǵa qosylýǵa tolyq daıyn eke­nin baıandady.

T.A.Musabaev ǵaryshqa úsh ret ushty. Bir ret bortınjener (1994 jyl) jáne eki ret ǵarysh kemesiniń komandıri (1998 jáne 2001 jyldar) boldy. Onyń bortınjener bolyp ta, ǵarysh kemesiniń komandıri retinde de ushqan álemdegi jalǵyz ǵaryshker bolyp tabylatyny onyń kásibı deńgeıiniń joǵary eke­nin bildiredi. Bortınjener re­­tinde alǵashqy ushýy kezinde ol or­bıtada 126 táýlik boldy. Jalpy uzaqty­ǵy 11 saǵat 7 mı­nýtty quraıtyn eki ret ashyq ǵarysh keńistigine shyqty. Koman­dır retinde ekinshi ushýy ke­zinde ol 208 táýlikti orbıtada ót­kizip, jalpy uzaqtyǵy 30 saǵat 8 mınýtty quraıtyn 5 ret ashyq ǵaryshqa shyqty. Komandır retinde 8 táýlikten astam ýaqytqa sozylǵan úshinshi ushýy kezinde ol álemdegi alǵashqy ǵaryshtyq týrısti Halyqaralyq ǵarysh stansasyna jetkizdi.

Ǵaryshqa alǵashqy eki ushý ke­zinde ol tótenshe jaǵdaılardan «Mır» orbıtalyq stansasyn eki ret erlikpen qutqaryp qaldy.

Birinshi ushýy kezinde paıda bol­ǵan alǵashqy shtattan tys jaǵ­daı óte aýyr boldy jáne odan shyǵý stansanyń ómirge qaıta kelgeni­men teń boldy. Onda stansadaǵy akký­mý­lıatorlyq batareıalardyń kúshi tolyq bitip, jelide kerneý jo­ǵalyp ketken jaǵdaıǵa tap boldy. Tek qyzmettik júıeler ǵana jumys istemeı qalǵan joq, eń qorqynyshtysy, Jermen, Ushýdy basqarý ortalyǵymen baılanys bolmady, stansanyń tirshiligin qam­tamasyz etý júıesi jumys iste­medi, ottegi jetispedi. Sonaý zeń­gir kóktiń bir túkpirinde alty ǵaryshkeri bar halyqaralyq ekıpaj bortınjener Musabaevtyń basshylyǵymen qarańǵyda jumys isteı otyryp, bes táýlik boıy bul jaǵdaıdan shyǵa bildi. Stansanyń otyryp qalǵan batareıalaryn aýys­tyrý boıynsha aýqymdy jumys atqaryldy, 36 saǵat boıy tynym tappaı, uıyqtamady, sýyq tamaqpen qorektendi. Bul shynymen «Mır» orbıtalyq stansasynyń ekinshi ret ómirge kelýi bolatyn.

1994 jyldyń shilde-qarasha aılarynda 126 táýliktik ǵaryshtyq ushý kezinde Musabaev ekıpajy reseı-amerıkalyq «MIR-NASA», Eýropa ǵarysh agenttigi baǵdarlamalary men qazaqstandyq UǴA on ınstıtýtynyń qaty­sýy­men 8 ǵaryshtyq eksperıment kirgen «Polet-M» ǵylymı baǵ­dar­lamasy boıynsha ǵylymı zert­teýlerdiń, medısınalyq jáne teh­nı­kalyq eksperımentterdiń úlken baǵdarlamasyn oryndady. T.Mu­sabaevtyń 1998 jylǵy qań­tar-tamyz aılaryndaǵy ekinshi ushýy kezinde onyń ekıpaj múshe­leri reseı-amerıkalyq «MIR-NASA», Eýropa ǵarysh agenttigi baǵ­darlamalary jáne qazaqstan­­dyq 20-dan astam qazaqstandyq ǵa­lym­dar men mamandardyń qatysýy­men keshendi 23 tájirıbe jasalýy tıis «Polet-M2» baǵdarlamasy sheńberinde tabıǵı-resýrstyq mo­nı­torıngti, astrofızıkalyq, geo­fızıkalyq, bıologııalyq, teh­nı­kalyq jáne tehnologııalyq táji­rıbelerdi, sondaı-aq medısınalyq zertteýlerdi oryndady. 2001 jyl­ǵy sáýirde úshinshi ushýy ke­zinde Qazaqstannyń ǵaryshtyq tá­ji­rıbelerdiń tórtinshi ǵylymı baǵ­darlamasy sheńberinde respýblıka aýmaǵynyń geofızıkalyq, medısınalyq jáne bıologııalyq eksperımentteri, tabıǵı-resýrstyq monıtorıngi oryndaldy.

Ol júrgizgen ǵaryshtyq tájirı­belerdiń qorytyndylary boıynsha ǵarysh keńistigi faktorlarynyń qorytpalardyń fızıkalyq-teh­nıkalyq qasıet­terine, borttyq ap­paratýra ele­mentteriniń ju­mysqa qabilet­tiligine, konstrýk­sııalyq mate­rıaldardyń elektro­fızıkalyq qasıetterine áseri anyqtaldy. Topyraq-ósimdik ja­mylǵysynyń, sý jáne qar resýrs­tarynyń jaı-kúıin baǵalaýǵa baılanysty jer­ústi jáne ǵaryshtyq eks­perıment­ter júrgizildi. Alyn­ǵan nátıjeler negizgi astyq egetin óńirlerdegi aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin baǵa­laý úshin paıdalanyldy. Ǵarysh­tyq medısına salasyndaǵy táji­rıbelerdiń nátıjeleri áýe ǵa­ryshtyq, sporttyq, ekstremaldy me­dısınada jáne densaýlyq saqtaý salasynda qoldanýǵa usynylady, ǵaryshqa ushýdyń qolaısyz fak­torlaryn, onyń ishinde radıa­sııa­lyq áserdi tómendetetin ma­mandandyrylǵan ónimder men bıo­logııalyq belsendi qospalar ázir­lendi.

T.Musabaev – álemdik kosmo­­nav­tıkanyń damýyna zor úles qos­qan Álem azamaty. Qazaqstan­nyń patrıot azamaty retinde ol Reseıdegi joǵary laýazymyn tas­tap, Elbasynyń shaqyrýymen oılanbastan Qazaqstanǵa oraldy. Avıaǵarysh tehnıkasy salasy onyń kásibı bilimi men mol tájirıbesin qajetsinip turǵan edi.

Elbasynyń 2007 jyly Ult­tyq ǵarysh agenttigin (Qazǵarysh) qurý jáne onyń tóraǵasy bolyp T.Musabaevty taǵaıyndaý tý­raly sheshimi Qazaqstannyń ǵa­rysh qyzmetin damytýdaǵy bet­burys boldy. 2007-2014 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde qazaq­standyq ǵarysh salasynyń qalyp­tasýy men damýy Elbasynyń osy sheshimimen jáne T.Musabaevtyń esimimen tyǵyz baılanysty. Maǵan da osy kezeńde Qazǵaryshta onyń qaramaǵynda jumys isteý baqyty buıyrǵan bolatyn.

Sheteldik áriptesterdiń baǵa­laýy boıynsha Qazǵaryshtaǵy qyz­metiniń 7,5 jyly ishinde T.A.Mu­sabaevtyń basshylyǵymen Qa­zaq­­stan ǵarysh salasyn qurýda ózi­niń ǵarysh salasyn damytqan kóp­tegen elder úshin birneshe on­jyldyqqa teń joldy júrip ótti. Qazaqstan ekonomıkanyń jo­ǵary tehnologııalyq jáne ǵy­lymdy qajetsinetin sektoryn da­mytýda úlken qadam jasady – zamanaýı ǵarysh ınfraquryly­my quryldy, ǵarysh tehnıkasy men tehnologııalarynyń otandyq úlgilerin ázirleýde serpilis jasaldy. Tájirıbelik óndirisi bar ǵarysh salasynyń ǵylymı-teh­nologııalyq jáne jobalyq bazalary, Jerdi qashyqtan zondtaý jáne baılanystyń ulttyq ǵaryshtyq júıeleri, joǵary dál­dikti spýtnıktik navıgasııa jú­ıesi quryldy. Eń bastysy, nól­den bastap biregeı ǵarysh ın­fra­­qurylymyn qurýmen qa­tar Eýro­panyń jetekshi kásip­oryn­da­rynda tehnologııalardy meń­ge­retin jas mamandardyń prak­tı­kalyq taǵylymdamasy uıym­das­tyryldy, ıaǵnı ǵarysh sala­syn odan ári damytýǵa jáne ony el eko­nomıkasynyń joǵary tehno­lo­gııalyq sektoryna aınaldyrýǵa qabiletti kadrlar daıarlaýdyń strategııalyq mańyzdy memlekettik mindeti sheshildi.

Álemdik ǵarysh ǵylymynyń damýyna, sondaı-aq Qazaqstannyń búkil ǵarysh salasynyń odan ári qalyptasýyna qosqan zor úlesi úshin Elbasy N.Á.Nazarbaev óz sheshimimen 2015 jyly T.Musabaev bastaǵan Qazǵaryshtyń ǵylymı ujymyna Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyn berdi. Ol ǵarysh salasynda jasampazdyq atmosferasyn qalyptastyrdy jáne áreketke qabiletti uıymshyl komandany qurýǵa múmkindik berdi. Jaqyn dostary men áriptesteri ony qıyn jaǵdaıda qoldaı alatyn, kúsh-qýat beretin, adamnyń kóńiline qýanysh syılaı biletin, ómirge qushtar, dostyqty joǵary baǵalaıtyn, aınalasyndaǵylarǵa degen meıirimi erekshe adam retinde jaqsy kóredi jáne qurmetteıdi.

Meıirbek MOLDABEKOV,

UǴA akademıgi, Ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty