Byltyrǵy jyl Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıymen de este qaldy. Bul toı burynǵy toıdan ózgerek edi. О́zgerek bolǵany, dúrkiretip, dúbirletip toılaǵan joq el. Yrdý-dyrdý ysyrapshyldyqqa jol berilmeı, Abaı aýdanynda ilkimdi ister atqaryldy. Al aqynnyń izi qalǵan Semeı she, nazardan tys qalyp qoıǵan joq pa? Qart qala Prezıdent aıtqandaı, tarıhı-mádenı ortalyqqa aınala aldy ma?
Ataýlardy aýystyra almaı otyrmyz
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda «Biz kezinde elge qyzmet etýdiń ozyq úlgisin kórsetken Alash qaıratkerlerinen taǵylym alamyz. Olar ótken ǵasyrdyń basynda táýelsizdik ıdeıalaryn halyq arasynda dáripteýge zor eńbek sińirip, azattyq jolynda qurban boldy. Táýelsizdigimizdiń mereıtoıy aıasynda osyndaı birtýar tulǵalardy eske alyp, olardyń murasyn jastarymyzǵa jáne búkil álemge pash etýimiz kerek» dedi.
Aldymen Abaıdyń 175 jyldyǵy aıasynda Semeıde selt eterlik qandaı ózgerister boldy, qysqasha soǵan toqtalyp kóreıik. Qala áýejaıy kúrdeli jóndeýden ótip, Abaıdyń aty berildi, aýmaǵy atshaptyrym arena salyndy, Abaı ádebı-memorıaldyq mýzeıi men Abaı atyndaǵy teatrǵa kúrdeli jóndeý jumystary júrgizildi. Kúmbezi kók tiregen meshit boı kóterdi. Dese de, kóshelerine jaryq tartylyp, shuryq-tesigi jamaldy degendi, áı estimedik-aý. Elge eń keregi sol emes pe edi?! Alashordashylardy, Abaıdyń mańaıyndaǵy tulǵalardy ardaqtap, esimderin kóshege berip jatqanyn da baıqamadyq. Moratorıı, pandemııany syltaýratqannan basqa saýsaq biriktirgen eshkim bolmady. Bir-eki jerde kósheler jamap-jasqalyp, trotýarlar tóselgenimen oıdym-oıdym kóshelerdiń qatary áli kóp Semeıde. Qaısybirin aıtamyz?!
Qosh delik. Abaıdaı ul ósirgen Qunanbaıdyń esimin qart qala eskermedi. «Uly Abaıdy ulyqtaǵanda, onyń ákesi Qunanbaıdyń el tarıhyndaǵy eńbegin umytpaýymyz qajet. Ol Semeıde ǵana emes, tutas qazaq tarıhynda óz orny bar tulǵa. Ony halqymyz jaqsy biledi, qadir tutady», demep pe edi Prezıdent. Basqa qalany qoıyp, Semeıiń qadirine jete aldy ma? Qunanbaıdyń atyna kóshe berý bylaı tursyn, Morozov, Tereshkov, Frýnze, Shors, Chapaev, Krasnogvardeıskıı, Gersen, 23 fevralıa, Georgıevskaıa, Parhomenko, Telman, Karl Lıbneht, Grajdanskaıa sııaqty ıdeologııalyq turǵyda eskirgen, mán-maǵynasy joq ataýlardy aýystyra almaı otyrǵan joqpyz ba? Glınka kóshesi jáne bar. Biraq ony «álem halqyna ortaq tulǵa, orystyń kompozıtory» dep bireý-mireý keri tartýy múmkin. О́ıtetin bolsa, kórnekti kósheniń birine ánshi Ámire Qashaýbaevtyń atyn nege bermegen? Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń esimi shahardyń shet jaǵyndaǵy sholaq kóshege buıyrǵan. Memleket basshysy «olardyń murasyn jastarymyzǵa jáne búkil álemge pash etýimiz kerek» dedi. Onyń ústine bıyl Álıhan Bókeıhannyń týǵanyna – 155 jyl.
– Buryndary Zere ájemizge kóshe bereıik degen usynystar aıtylǵan. Tarıhqa kóz salsaq, Semeıdiń kóshelerine laıyqty esimder jetkilikti. Sonyń ishinde Qunanbaı, Abaıdyń balalary, alashordashylarymyz bar. Semeıge ǵana emes, jalpy qazaq ultyna eńbegi sińgen Álıhan Bókeıhannyń kóshesi shet jatyr. Olarǵa ortalyq bolmasa da, qala ishinen kóshe berilýi kerek edi. Morozov sııaqty kóshelerdi aýystyrýǵa bolady ǵoı, – deıdi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Arap Espenbetov.
Resmı málimetterge súıensek, Semeıde uzyn sany 868 kóshe bar eken. Onyń 116-na tulǵalardyń aty berilse, 69-y jalpy ataýmen qazaqshalanypty. Al táýelsizdik jyldary 89 kóshe qaıta atalǵan. Biraq rýhanı-mádenı qalamyzda áli kúnge deıin Birinshi dúnıejúzilik soǵysta qol bastaǵan Chapaev, Germanııa kommýnıstik partııasynyń negizin qalaýshylardyń biri Klara Setkın, Qyzyl áskerdiń qolbasshysy Frýnze, bolshevık Fýrmanov syndy qazaqtyń jerine úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyndardyń atyndaǵy kósheler az emes. Zeınetker, til janashyry Qusmilııa Nurqasymnyń aıtýynsha, kóshe ataýy tóńiregindegi másele san ret kóterilgen.
– Árbir kóshe úshin «soǵystyq». Internasıonalnyı kóshesine Qaıym Muhamedhanovtyń atyn bergende, Internasıonalnyı búkil halyqtyń birligi, báleni-túgeni dep shyqty. Ol ol ma, Semeıdiń 300 jyldyǵyn toılaımyz dep entikkender boldy. Oǵan qazaqtyń bir top ǵalymdary qarsy pikir bildirip, betterin qaıtardy, dedi Qusmilııa Nurqasym.
Qudaı-aý, qazaq dalasynda úsh júz jyl buryn Abylaı úsh júzdiń basyn qosyp jatpap pa edi?! Semeıdiń dalasy ıesiz jatty dep kim aıtty? Oǵan Abaı kóshesi men Shákárim qıylysynan erte temir dáýirindegi qorymdardyń tabylǵany dálel emes pe? Bir emes, qatarynan tórt qorymnyń orny baıqalǵan. Arheolog Aıdyn Júnishanovtyń aıtýynsha, Semeı qalasynyń qaq ortasynda Qımaq dáýiriniń de belgileri bar. Jalpy, arheologııalyq derekterge súıensek, qart qalanyń ornynda adamzattyń tirshiligi neolıt dáýirinen bastalǵan.
mapio.net
Kóne ǵımarattarǵa kútim kerek
Semeıdiń rýhanı-mádenı qalaǵa aınalýy úshin kóshelerdiń ataýyn qazaqshalaýmen qatar kóne ǵımarattardy da saqtap qalý mańyzdy. Áıtpese, qalanyń sol jaǵalaýyndaǵy alashordashylar bas qosqan keńselerdiń biri de joq búginde. Súrilip ketken. Endigi mindet, qolda bardy saqtap qalýymyz qajet.
– Semeıde tarıhı ǵımarattar jeterlik. «Tatarskaıa slabodka» dep atalatyn bóligindegi turǵyn úılerdi sol kúıinde saqtap qala alsaq deımin. Kóne ǵımarattardyń ereksheligi ýaqyt ótken saıyn kútimdi qajet etedi. Biraq zamanaýı tehnologııalardy qoldana otyryp, restavrasııa jasaýǵa bolady. Kez kelgen kóne sáýlet óneri týrısterdi de tartady. Mysaly, Are ózeniniń boıyna jaqyn ornalasqan Eınshteın úıi dál sol kúıinde saqtalǵan. Mýzeı-úıge kirgen boıda ótken ǵasyrdyń qoınaýyna súńgip ketesiz. Quddy Enshteın qazir ǵana úıinen shyǵyp ketkendeı sezimde bolasyz. Sony kórý úshin ǵana álemniń ár túkpirinen týrıster myńdap aǵylady. Al sol kezeńmen tustas ǵımarattar Semeıde de bar, – deıdi PhD doktory, zertteýshi-ǵalym Araı Júndibaeva.
San ǵasyrdyń syryn búgip turǵan tarıhı ǵımarattarǵa kútim bolmasa, kirpishi mújiledi, kertiledi. Rımdegi Kolızeıdiń ózi birneshe ret jóndeýden ótken eken. Biraq sáýletshiler, restavratorlar baǵzy zamanǵy keskinin saqtap keledi. Bizde de solaı bolýy kerek. Kóne úıge plastık tereze salyp, jyltyraǵan kafel tóseýdiń qajeti joq. Abaı mýzeıiniń aldyna da oıý-órnekti trotýar tósegenshe, tabıǵı taspen kómkerý kerek pe edi?!
Kolızeı demekshi, jýyqta Semeıdegi sáýleti erekshe, Rımniń kóne ǵımarattaryna uqsas áıelder gımnazııasy apattyq jaǵdaıda, qulaýdyń az-aq aldynda turǵandyǵy jóninde másele kóterilgen. 1873 jyly boı kótergen qyzyl kirpishti ǵımarat Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimdiginiń 2008 jylǵy 25 sáýirdegi №560 qaýlysymen jergilikti mańyzy bar tarıh jáne mádenı eskertkishteriniń tizimine engen. 2020 jyldyń qazanynda apattyq jaǵdaıyna baılanysty eskertkishti saqtap qalý nemese mártebesinen aıyrý týraly másele Qoǵamdyq keńes otyrysynda talqylanyp, biraýyzdan saqtap qalý týraly sheshim qabyldanypty. Endi tarıhı-mádenı saraptama jasalǵannan keıin Shyǵys Qazaqstan oblysynyń tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaý jónindegi komıssııa qaraýyna usynylady.
Al tuńǵysh telegraf ǵımaraty «Arheologııalyq zertteýler» JShS júrgizgen tarıhı-mádenı saraptama qorytyndysyna sáıkes, tarıhı jáne mádenı eskertkish mártebesinen aıyryldy. Súrilgeni súrildi, qulaǵany qulady. Endigi qolda baryn saqtap qalsaq ıgi.
Túıin
Semeıdegi ıdeologııalyq turǵyda eskirgen, mán-maǵynasy joıylǵan kóshe ataýlaryn ózgertý tóńiregindegi máseleni alǵa tartyp, Semeı qalalyq mádenıet jáne tilderdi damytý bóliminiń basshysy Nazerke Aqqojınaǵa habarlasqanbyz. Onyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta ıdeologııalyq turǵyda eskirgen 11 kósheniń ataýy ózgeredi. Endeshe, Abaıdaı dananyń ákesi Qunanbaıdyń, uldary Aqylbaı men Turaǵuldyń esimderi umyt qalmasa eken deımiz.
Bile bilsek, Turaǵul Abaı murasyn jınastyryp bastyrýda asa qundy maǵlumattar jazyp, aqyn shyǵarmashylyǵynyń tekstologııalyq túpnusqasyn qalpyna keltirýge zor úles qosqan. Muhtar Áýezovke ákesi Abaı týraly estelik jazyp bergen. Alashorda ıdeıasyn júzege asyrý úshin de ter tókken. 1922 jyly Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatovpen birge tórt aıǵa temir torǵa da qamalǵan. 1927 jyly qaıta qamalyp, 1928 jyly dúnıe-múlki tárkilenip, ózi jer aýdarylǵan. Qýǵynǵa ushyraǵan ol 1934 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynda qaıtys bolyp, Shymkenttegi musylman zıratyna jerlengen eken. О́kinishtisi, sol tusqa qorǵasyn zaýyty salynyp, denesi astynda qalyp ketken. Turaǵulǵa týǵan jerinen topyraq buıyrmaǵanymen, esimi Semeıdiń bir kóshesine buıyrsyn deıik. Qıqym jer úshin bastaryn báıgege tikken tulǵalardy óskeleń urpaq umytpaýy úshin de esimderi ulyqtala berýi tıis.
Memleket basshysy aıtqandaı, «Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna qadam basqan Qazaqstan úshin bul on eki aı tolymdy isterge toly bolýy tıis». Tolymdy isterdiń biri osy – jer-sý, kóshe ataýlaryn qazaqylandyrý. Semeı ǵana emes, Shyǵys Qazaqstanda tarıhı ataýy qaıtarylmaı kele jatqan jer-sý ataýlary jetip-artylady.
SEMEI