Búginde Qazaqstanǵa álemniń túkpir-túkpirinen kelip, jumys istep júrgender jeterlik. Ádette sheteldikter jergilikti halyqpen tildesý úshin orys tilin tańdaıtyny belgili. Biraq arasynda qazaq tilin meńgerýge den qoıyp júrgender de bar. Solardyń biri – Rakel Reınegýl. AQSh-tyń týmasy búginde elordada aǵylshyn tilinen dáris oqıdy. Oǵan qosa, Rakel YouTube-taǵy jeke kanalynda Qazaqstandaǵy ómiri, qazaq tilin úırenýge qatysty túrli vıdeo túsiredi. Taıaýda Rakelmen shaǵyn suhbat qurýdyń sáti túsken edi.
– Eń áýeli óziń týraly qysqasha aıtyp berseń...
– Meniń ınternettegi nıkneımim – Rokı. AQSh-tyń Tehas shtatynda dúnıege kelip, sonda óskenmin. Ýnıversıtetti Gavaııda támamdaǵandyqtan, ol jaqty da týǵan jerim ispetti sanaımyn. Qazirgi tańda Nur-Sultan qalasyndaǵy ýnıversıtettiń birinde aǵylshyn tilinen sabaq beremin. Qazaqstanǵa 2018 jyly keldim. Sol kezden bastap Qazaqstandaǵy ómirim týraly vıdeolar túsire bastadym. Sondaı-aq qazaq tilin meńgerýge qatysty vıdeolarym da bar.
– Nelikten qazaq tilin úırenýge sheshim qabyldadyń? Suraqty bulaı qoıýym, qazaq tili álemdegi tanymal tildiń qatarynda emes qoı.
– Bastapqyda Qazaqstanǵa kelgende oryssha úırene bastaǵan edim. Áıtse de orys tiliniń grammatıkasy men úshin qıynǵa soqty. Ondaǵy grammatıkalyq erekshelikter kóp bolǵandyqtan, bárin jattap alý ońaı emes. Orys tilin úırenýdi toqtatqan soń, jergilikti halyqtyń ana tilin, ıaǵnı Qazaqstannyń memlekettik tilin úırený qajet ekenin sezindim. Qazaq tilin úırensem, ózim turyp jatqan el men onyń halqyn qurmetteıtinimdi túsindim. Sóıtip, qazaqshany meńgerýge den qoıa bastadym. Halyq-aralyq deńgeıde qazaq tiliniń tanymal emes ekeni meni oılandyrǵan emes. О́ıtkeni men úshin árbir ulttyń tili qurmetke laıyq. Menińshe, aldaǵy ýaqytta qazaq tiliniń de halyqaralyq arenadaǵy bedeli artady.
– Qazaqsha úırený qıyn emes pe? Mysaly, bizdiń elde ómir boıy turyp kele jatsa da, qazaqsha sóıleı almaıtyndar barshylyq.
– Qazaq tilin meńgerý jeńil boldy dep aıta almaımyn. Birinshi kezektegi qıyndyq – kúndelikti ómirde qazaqsha sóılesýge múmkindigim bola bermeıdi. Men qazir aǵylshyn tilinde sóıleıtin ortada jumys istep júrmin. Sondyqtan qazaqsha sóılesýge múmkindik joq. Oǵan qosa, syrtqa shyǵa qalsam, kóshede adamdar maǵan oryssha til qatady. Munyń sebebi syrtqy kelbetim slavıan tektesterge uqsaǵandyqtan shyǵar. Keıde, tipti kóshede qazaqsha sóılesem de, maǵan kóp adam qazaqsha jaýap qaıtarmaıdy. Menińshe, olar da qazaqsha nashar sóıleıtin bolar.
Taǵy bir másele, qazaq tilin úırenetin oqý quraldary kóp emes. Mysaly, tildi endi meńgerip júrgenderge arnalǵan birqatar qural bolǵanymen, olar medıa tildi jetik biletinderge arnalǵan. Al men sekildi toptaǵylarǵa arnalǵan til úıretý quraldary joqtyń qasy.
Sonymen qatar kóp adam qazaq tilin endi úırenip júrgendermen qalaı sóılesýdi bilmeıdi. Aǵylshyn tilinde «sheteldikshe sóılesý» degen uǵym bar. Munyń maǵynasy, aǵylshynsha sheteldikter túsinetindeı til qatýdy bildiredi. Mysaly, baıaý sóılep, qarapaıym sózder men grammatıka qoldaný. Menimen qazaqsha sóılesetinderdiń kóbi eshqashan sheteldikpen qazaqsha sóılesip kórmegen. Sol sebepti olar qarapaıym sóıleýden beıhabar. Jergilikti halyq qazaqsha jyldam sóılegende, túsine almaı qalamyn. Bálkim, meniń qazaqsha tyńdaý qabiletim nashar shyǵar.
– Qazaqstanda turyp jatqanyńa qansha ýaqyt boldy? Alǵash kelgendegi áseriń qandaı?
– Qazaqstanǵa 2018 jylǵy tamyzda keldim. Iаǵnı munda turyp jatqanyma eki jarym jylǵa jýyqtady. Munda kelgenge deıin Qazaqstan týraly az biletin edim. Alǵash kelgende stýdentter meni tańǵaldyrdy. Olar sabaqty berilip oqyp, maǵan erekshe iltıpat bildirdi. Aǵylshyn tilin bilý deńgeıi de joǵary edi. Áli kúnge deıin stýdentterim týraly pikirim jaqsy.
Bastapqyda qazaqtar óte sýyq halyq dep oıladym. Avtobýsta, dúkenderde, meıramhanalarda menimen eshkim sóılesýge talpynǵan joq. Sondaı-aq eshkim betime qarap jymıǵan emes. Keıinirek bul elorda halqynyń jalpy bolmysy, eshkimniń eshkimde jumysy joq ekenin túsindim. Sodan soń oǵan mán bermeıtin boldym.
– Jalpy, qazaqtar týraly, qazaq mádenıeti týraly ne aıtasyń?
– Stýdentterim qazaqtar qonaqjaı halyq dep árdaıym aıtatyn. Biraq eki jyl boıy Qazaqstanda meni eshkim úıine qonaqqa shaqyrǵan emes. Áıtse de bul ózimniń kemshiligimnen bolǵan jaǵdaı ekenin túsindim. О́ıtkeni men jumysta, turǵylyqty jerimde qazaqtarmen ornyqty baılanys jasamaǵan ekenmin. Alaıda aıta keteıin, taıaýda ǵana qazaqtardyń úıine qonaqqa bardym.
Qazaqtardyń óte iltıpatty jáne qonaqjaı ekenin qazir túsine bastadym. Biraq ózgege jyly peıilderin birden bildire qoımaıdy eken. Al saǵan qushaǵyn ashty ma, onda meıirimimen, qamqorlyǵymen baýrap alady. Kóptegen dos taptym. Olar maǵan kóp kómektesti. Mundaǵy dostaryma alǵysym erekshe. Qazaq dástúri men saltyn áli de úırenip júrmin. Qazaqtardyń baı mádenıetinen áli de úırenetinim kóp. Keıingi kezde dástúrli qazaq kıimderine qyzyǵyp júrmin.
– Áńgimeńe rahmet.
Áńgimelesken
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»