Táýelsiz elimizdiń dıplomatııasynda úsh tildegi sózdik jaryqqa shyqty
Jalpy, sózdik degen eńbekti ázirleý asa kúrdeli, ekiniń biriniń batyly bara bermeıtin qıyn jumys. Bul qazaǵymyz aıtqan naǵyz «ınemen qudyq qazǵandaı» tirlik. О́zi sózdik qurastyryp kórmegen adamǵa ol qajetti sózderdi jınap, qurastyryp bere salý sııaqty, op-ońaı bolyp kórinýi múmkin. Biraq múlde olaı emes. Bul – ǵylym, bul asa mol tájirıbe men bilimdi ári úlken tózimdi qajet etetin is. Muny biz Nıý-Iork pen Londonda «Aǵylshyn jáne túrki tilderiniń sózdigin» (aǵylshyn jáne túrik, túrkimen, ázerbaıjan, qazaq, qyrǵyz, ózbek, uıǵyr) shyǵarǵan óz tájirıbemizden bilemiz.
Qurastyrýshy-avtor sózdiktiń ár termın, ár árpi úshin jaýapty bolýy kerek.
Táýelsiz elimizdiń dıplomatııasynda úsh tildegi sózdik jaryqqa shyqty
Jalpy, sózdik degen eńbekti ázirleý asa kúrdeli, ekiniń biriniń batyly bara bermeıtin qıyn jumys. Bul qazaǵymyz aıtqan naǵyz «ınemen qudyq qazǵandaı» tirlik. О́zi sózdik qurastyryp kórmegen adamǵa ol qajetti sózderdi jınap, qurastyryp bere salý sııaqty, op-ońaı bolyp kórinýi múmkin. Biraq múlde olaı emes. Bul – ǵylym, bul asa mol tájirıbe men bilimdi ári úlken tózimdi qajet etetin is. Muny biz Nıý-Iork pen Londonda «Aǵylshyn jáne túrki tilderiniń sózdigin» (aǵylshyn jáne túrik, túrkimen, ázerbaıjan, qazaq, qyrǵyz, ózbek, uıǵyr) shyǵarǵan óz tájirıbemizden bilemiz.
Qurastyrýshy-avtor sózdiktiń ár termın, ár árpi úshin jaýapty bolýy kerek.
Sonymen birge, onyń ózindik qurylymdyq erekshelikteri, qatań saqtaýdy talap etetin til stıli, salalyq sózdik bolǵan jaǵdaıda, kásibı erekshelikteri muqııat eskerilýi tıis. Elimizdegi jáne álemdik sózdikter qurastyrýdyń ozyq úlgilerine zerdeleı úńilmeı bolmaıdy. Al úsh tildegi sózdiktiń jumysy tipten kúrdeli ekeni aıtpasa da túsinikti.
Bul oı taıaýda «Atamura» baspasynan jaryqqa shyqqan «Qazaqsha-aǵylshynsha-oryssha» jáne «Oryssha-qazaqsha-aǵylshynsha» dıplomatııalyq eki tomdyq sózdikti kórip, oqyǵannan keıin kelip otyr. Atalmysh eńbekti ázirleý jumysyna Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Qaırat Sarybaı basshylyq jasaǵan. Al sózdikti qurastyryp, ári jumys tobyna jetekshilik etken Syrtqy ister mınıstrliginiń keńesshisi, Prezıdent syılyǵynyń laýreaty, belgili jýrnalıst, aýdarmashy Bolat Jámkenov. Eńbekke jaýapty osy azamattardyń áńgime etkeli otyrǵan sózdikke eki jarym jylǵa jýyq ýaqyt jumsap, syn-eskertpelerdi muqııat elekten ótkizýi bul jumysqa qanshalyqty úlken jaýapkershilikpen qaraǵandyǵynyń aıǵaǵy. Muny sózdikti paraqtaı otyryp baıqamaý múmkin emes. Dıplomatııa salasynda biraz jyl qyzmet istep, aldarynan qanshama halyqaralyq qujattar ótkendikten osy salanyń qyr-syryn jetik biletin bilikti maman qoltańbasyn, izdenis izin anyq ańdaısyz.
Aldymen aıtarymyz, búgingi qazaq termınologııasyndaǵy eleýli problema – birizdiliktiń saqtalmaýy. Iаǵnı, keıbir termınderdiń qazaqsha aýdarmasy ár sózdikte ártúrli alynýy jáne qoldanylýy. Bul tilimizdi shubarlap qana qoımaı, sonymen qatar is qaǵazdaryn júrgizýge de úlken qolbaılaý týǵyzyp júrgenin bilemiz. Al myna «Qazaqsha-aǵylshynsha-oryssha», «Oryssha-qazaqsha-aǵylshynsha» eki tomdyq dıplomatııalyq sózdikterdi ázirleý barysynda osy ózekti másele – syrtqy saıasat salasyndaǵy qazaq tilindegi termınderdi jáne shet memleketter ataýlaryn jazýdy bir izge túsirý, olardyń ortaq normasyn qalyptastyrý maqsatynda úlken jumys atqarylǵan.
Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Qaırat Sarybaıdyń tikeleı basshylyǵymen shetelderdegi Qazaqstan elshilikteri men konsýldyq mekemeleri arqyly jan-jaqty zertteýler júrgizilip, tájirıbeli dıplomattardy, ǵalymdardy keńinen qatystyra otyryp, salıqaly talqylaý-saraptamalardan soń ár mekemede ártúrli jazylyp, eleýli problema týdyryp júrgen birqatar shet memleketterdiń, olardyń basty qalalarynyń qazaq tilindegi ataýlary qaıta qaralyp, sózdikterge arnaıy qosymshalar etip engizilýi quptarlyq is. Sonyń birer tusyna toqtala keteıik. Vengrııa Respýblıkasynyń jańa Konstıtýsııasyna sáıkes 2012 jylǵy 1 qańtardan bastap memleket ataýy «Madıarorsag» bolyp jazylady. Sol sebepti, túrki tilderine tán tarıhı-lıngvıstıkalyq faktorlardy eskere otyryp, qazaq tilinde «Majarstan» etnopolıtonımin paıdalaný usynyldy. Budan basqa, qazaq tiliniń fonetıkalyq erekshelikterin, sondaı-aq ár memlekettiń tıisti resmı tilderde aıtylýyn nemese eldiń óz ishinde aıtylýyn eskere kelip, mamandar qazaq tilinde Avstrııany Aýstrııa, Avstralııany Aýstralııa, Evropany Eýropa túrinde jazýdy jáne budan bylaı Katardy Qatar, Lıvııany Lıbııa, Ázirbaıjandy Ázerbaıjan, Stambýldy Ystanbul (túrikshesi – Istanbul) úlgisinde qoldanýdy normaǵa saı dep sheshkenin atap ótpekpiz. Sondaı-aq, qazaq tili fonetıkasynyń zańyn eskere otyryp, keıbir memleketter ataýyndaǵy «k» árpinen keıin «i» árpin qosyp jazý usynylady. Munyń mysaly retinde «Pákistan» sózin aıtýǵa bolady.
Árıne, halyqaralyq qujattar ázirleý úshin kerekti, shet memleketterdiń ókilderimen, dıplomattarmen, halyqaralyq uıymdardyń mamandarymen ártúrli kelissózder men suhbattar júrgizý kezinde qajet bolatyn sózder men sóz tirkesterine erekshe nazar aýdarylýy oryndy. Eńbekti ázirleý barysynda sózdikter qurastyrýdyń keıbir utymdy álemdik ozyq úlgileri men tájirıbesi tıimdi paıdalanylǵan. Aıta keteıik, syrtqy saıasat salasyndaǵy termınderdiń qazaq tilinde dál balamasyn qamtamasyz etýde bura tartyp jatatynymyz, kóbine sol sózderdiń etımologııalyq tórkinine jetkilikti nazar aýdarylmaǵandyqtan týyndaıtynyn tájirıbe kórsetip otyr. Sózdikti qurastyrýshy osyny eskere otyryp, Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginde birneshe tildi meńgergen maman-dıplomattardyń shoǵyrlanǵan artyqshylyǵyn paıdalanyp, buryn kóp eshkim bilmeıtin, biraq dıplomatııalyq qyzmette qoldanylatyn halyqaralyq termınderdi durys paıdalaný úshin olarǵa ara-tura etnolıngvıstıkalyq jáne kásibı erekshelikteri turǵysynan qysqa-qysqa túsiniktemeler berip otyrýy da sózdiktiń qundylyǵyn arttyra túseri anyq. Bul Eýropa elderinde shyǵarylǵan sózdikterde burynnan bar tásil.
– Keıbir termınderdiń ár sózdikte ártúrli alynýy, tipti, Parlamenttiń Májilisinde túzetilgen halyqaralyq qujat Senatta bir bólek, Úkimette taǵy basqasha túzetilip, dıplomattarymyzdy áýre-sarsańǵa salýy qynjyltady, deıdi, – sózdikti qurastyrýshy Bolat Jámkenov. – О́z salasyn dıplomattardan artyq kim biledi. Sondyqtan bizdiń syrtqy qatynastar qyzmetindegi sózdikterimiz ortaq norma qalyptastyratyn kómekshi qural bolar dep senemiz. Meniń biraz jyldan beri memlekettik til salasynda eńbek ete júrip túıgenim, memlekettik tilde is júrgizýdi jolǵa qoıý úshin, eń aldymen, sózdikter shyǵarýdy bir izge túsirý qajet der edim. Muny respýblıka Úkimeti janyndaǵy Memlekettik Termınologııa komıssııasy eskerer dep oılaımyn.
Aıta keteıik, ózindik kásibı erekshelikterine, qatań saqtaýdy talap etetin til stıline tán birqatar dıplomatııalyq termınder men sóz tirkesteri mamandardyń muqııat saraptamasynan keıin sózdikter quramyna alǵash ret engizilip otyr. Mysaly: rabochaıa grýppa – jumys toby, peredovaıa grýppa – aldyńǵy top, akkredıtasııa – akkredıtteý, ratıfıkasııa – ratıfıkasııalaý, sondaı-aq dıplomatıcheskıı pasport – dıplomatııalyq pasport (dıplomattyq emes), dıplomatıcheskıı rang – dıplomatııalyq dáreje, vızıt vejlıvostı – izettilik júzdesý, demarkasııa – demarkasııa, delımıtasııa granısy – shekarany delımıtasııalaý, strana prebyvanııa posolstva – elshiliktiń bolý/ornalasqan eli, poslannık – ýákil elshi jáne basqalar.
Jalpy, sózdik ázirleý asa kúrdeli, ujymdyq eńbekti, elimizdiń jetekshi dıplomattary men fılologtarynyń lıngvıstıkalyq saraptamasyn, aqyl-keńesterin, jurtshylyqtyń kúsh-jigerin talap etetin is ekeni daýsyz. Bul rette, Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Qaırat Sarybaıdyń sózdik materıaldaryn aldyn ala Almaty men Astanada «dóńgelek ústel» otyrystarynda talqylap, Abylaı han atyndaǵy Qazaq halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetiniń oqytýshy-ǵalymdarynyń, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń termınolog-ǵalymdarynyń, Ádilet mınıstrligi janyndaǵy Zań ınstıtýty lıngvıstıkalyq ortalyǵynyń mamandarynyń saraptamalarynan ótkizýge uıytqy bolýy da sózdikterdiń sapasy men qundylyǵyn arttyra túskeni anyq.
Tujyrymdaı kele aıtarymyz, syrtqy saıasat salasynda qazaq tilindegi basylymdar men ǵylymı-ádistemelik quraldardyń áli de tapshy ekenin eskersek, eki kitaptan turatyn úsh tildegi bul alǵashqy kólemdi eńbek sol olqylyqtardyń ornyn toltyryp, dıplomattar men halyqaralyq qatynastar salasy mamandarynyń kúndelikti qyzmetine qajetti qundy kómekshi quralyna aınalady dep oılaımyz.
Jumaǵalı ÁBÝOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.
ASTANA.