Jer-jahandy, onyń ishinde elimizdi jaılaǵan jemqorlyq dertinen arylý ońaı soqpaı turǵany barshaǵa málim. Arnaıy qabyldanyp jatqan zańdar da, qoldanylyp jatqan sharalar da barshylyq. Aıtalyq, Qazaqstan bedeldi halyqaralyq GREKO uıymyna, ıaǵnı sybaılas jemqorlyqqa qarsy memleketter tobyna múshe boldy. Prezıdent Q.Toqaev tamyz aıynda osy máselege qatysty arnaıy keńes ótkizdi. Alaıda sybaılas jemqorlyqty aýyzdyqtaý ázirge múmkin bolmaı tur.
Osynaý qaýipti áleýmettik dertpen kúres Memleket basshysynyń, Úkimettiń, ıa bolmasa Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń ǵana sharýasy emes, buǵan barshamyz jumyla atsalysýǵa tıispiz. Jemqorlyqtyń deńgeıin tómendetýge yqpal etý, onyń paıda bolýyn tejeýge umtylý sekildi áreketter jasaý – qoǵamdyq sananyń jańǵyrýynyń aıqyn bir kórinisi deýge bolady. Endeshe, bul tujyrym árbir sanaly azamatty, ásirese elimizdiń bolashaǵy senip tapsyrylǵan árbir pedagogti tolǵandyrýy tıis. Tolǵandyryp qana qoımaı, jemqorlyqqa tosqaýyl bolýǵa qandaı da bir qareket jasaýyna túrtki bolsa ıgi dersiń. Qoǵamdyq deńgeıdegi keseldi el bolyp, tamyryna balta shapqanda ǵana eńsere almaqpyz. Osy oraıda jemqorlyqpen kúreske birlese bel býyp, belsene kirisken, aqyry aıtarlyqtaı nátıjege qol jetkizgen Islandııa, Norvegııa, Danııa, Germanııa, Sıngapýr syndy elderdi atap ótsek, artyq bolmas.
Halqyna adal qyzmet etken tulǵalar bir-birine uqsas keledi. Sol sebepti Ybyraıdyń jazbalarymen qosa, uly ǵalym Sh.Ýálıhanov jazǵan hattardy, ásirese taqyrypqa qatysty tustaryn muqııat oqyp, qaǵazǵa túrtip aldym. Ondaǵy kózdegenim: uly tulǵalardyń osy másele tóńireginde qaldyrǵan oı-pikirleri bolsa, jańǵyrtyp, oqyrmandarǵa, ásirese pedagogter nazaryna usyný bolatyn. Ybyraı babamyz mektep salýǵa qol ushyn sozyp, qarajat bólgen, bórene, kirpish sekildi qurylys materıaldaryn jetkizip bergen azamattardy qoldap, tipti nagradaǵa usynýdy da oılastyrǵan eken. Al adamgershilikten bezgen, tek qulqyn qamyn ǵana oılap, ala berýdi maqsat tutqan pendelerdi paraqorlar dep ataǵan. Olaı deıtinimiz, bolashaq uly aǵartýshy nebári 22 jasynda dosy ári ustazy N.Ilmınskııge joldaǵan hatynda «Shákirtterimniń adamgershiligine de yqpal jasaý úshin, keleshekte olardyń paraqor bolyp ketpeýi úshin, bar kúshimdi salyp áreket etýdemin» dep jazypty. Jas jigittiń sol kezdiń ózinde-aq adamnyń túrli is-áreketke barýyna onyń boıyndaǵy qalyptasqan qasıetteri baǵyt-baǵdar siltep turatyndyǵyn ańǵarǵany tańǵaldyrady. Ybyraıdyń jemqorlyqty jek kórip, oǵan qarsy turǵanyna hattarynyń birindegi myna bir joldar da aıǵaq: «Bas-aıaǵy 10 jyl ishinde mıllıoner baı bolǵan, oǵan deıin eshnársesi bolmaǵan, osy eldiń kúshti jemqorlarynyń biri – olardyń istep júrgen isterin meniń jaratpaıtyndyǵymdy bilip qaldy. Sondyqtan ol meni osy aradan qýyp jiberýdiń amalyn istep júr». Jeke basty kúıtteý túbinde qylmysqa jeteleıtinin uly aǵartýshy «Qoǵamdyq uly isti usaq múddelerden joǵary qoıý kerek» degen sózimen eskertse kerek.
Shoqan taǵylymy da sanany selt etkizer pármenge ıe. Ol 21 jasynda dosy F.Dostoevskııge jazǵan hatynda (1856 jyly) jemqorlardy «qulqynqumarlar» dep atapty. Onyń keıingi hattarynan da bolashaq ǵalymnyń shynaıy bolmysyn, jan dúnıesiniń tazalyǵyn ańǵarý qıyn emes. «Otandastaryma paıda keltireıin, óz elime qyzmet eteıin» degen oımen kezinde Sh.Ýálıhanov Atbasar okrýginiń aǵa sultandyǵyna saılanýǵa úmitker bolǵany belgili. Osyǵan oraı dosy F.Dostoevskııge bylaı dep jazady: «Sondaǵy, kóbinese, oılaǵanym oqyǵan sultannyń qandaı bolatyndyǵyn jerlesterime óz isimmen kórsetý edi, biraq saılaý chınovnıkterdiń ártúrli qýlyq-sumdyǵynsyz óte almady. Oblysty tóńirektegen jáne prıkazda otyrǵan bul myrzalar meniń saılanýyma túgel qarsy shyqty. Onyń sebebin óziń de bilesiń. Oblystaǵy chınovnıkter aǵa sultannan alatyn myń-myńdaǵan aqshasynan aıyrylatyn boldy, al endi prıkazdaǵylar, men sultan bolsam, qaıyr surap qańǵyryp ketetin boldy. Chınovnıkter baı jáne baqqumar qazaqtardyń ózimshildik pikirin qozdyryp, eger Ýálıhanov sultan bolsa, ol teńdik jolyn qýattaıdy jáne senderdi atalaryńa, dáýletterińe qaraı baǵalaıtyn naǵyz qarapaıym qazaqtaryńdaı bolmaıdy dep qorqytty jáne meni qudaıǵa senbeıdi, Muhammedke de qas degendi jurtqa jaıyp baqty. Sultan bolýǵa meniń zań jaǵynan dálelim tolyq, onyń ber jaǵynda men oqyǵan adammyn, tipti az daýyspen saılanǵanda da saýatsyz qazaqqa qaraǵanda, qolaılyraq bolýym kerek» (15.10.1862). Aqyl-oıy ozyq azamattyń osynaý jazbasy qazirgi kúıip turǵan túıtkildi máselemen, ıaǵnı sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrespen úndes, taǵylymy mol qundylyq ekendigine esh shúbá joq.
Al Shoqannyń qarsylasy bolsa, boıǵa sińgen ádet, daǵdysy boıynsha aqsha arqyly qoldan kelmeıtin is joq ekenin biledi. Shoqannyń jazýynsha, «budan buryn ol Ombyǵa 3 myń som aparyp, tutqyndaǵy eki adamyn bosatyp alǵan. Ol joly buǵan hatshy bolysqan edi, sol hatshy oǵan osy joly da: «Aqsha jına da, tez Ombyǵa jibere ǵoı, han bolasyń» depti. Aqsha Ombyǵa jiberildi. Men birneshe ret mundaı qylyqty áshkereleıtin maqalalardy oqyǵan edim, biraq ońbaǵandar bul joly uıalar dep oılap edim, óıtkeni men ánsheıin bireý emespin ǵoı. Tákapparlyǵym ustap ketti...» dep, aǵynan jarylady.
Shoqan murasy máńgilik, osyǵan oraı hattary yqshamdalyp, keleshekte oqýlyq mátinderiniń qataryna ense ǵoı deısiń. Uly ǵalym týraly málimettermen qosa, sabaqtarda, tárbıe saǵattarynda qosymsha materıal retinde eń bolmasa hattarynyń jemqorlyqqa qatysty tustaryn keltirip, talqylaýdy usynar bolsaq, jas óskin sanasyna qozǵaý salarymyz anyq. Máselen, oqytýshy «Shoqannyń adaldyq pen ádildikti tý etkenin qaı áreketinen baıqaýǵa bolady?», «Ol sultandyqqa nelikten óte almady?», «Shoqannyń qarsylasy qandaı jolmen sultan bolyp saılandy?», «Ol zamanda bilimdi adamǵa basymdyq beriletin be edi jáne qazir qalaı?» jáne t.b. jetekshi suraqtardy qoıý arqyly bilim alýshylardyń Shoqannyń negizgi aıtar oıyn naqtylap, onyń tamyryn tereńge jaıǵan paraqorlyqqa degen qarsylyǵyn, tózbeýshiligin jas býynnyń túısinip, ónege etýge degen umtylysyn ushtar edi.
Sondaı-aq Shoqannyń K.Gýtkovskııge jazǵan hatyndaǵy myna bir málimet de nazar aýdararlyqtaı: «...aǵa sultan bastyqtarǵa Sapaqty jaman bolys dep habarlaǵan edi, siz ózińiz de sol pikirdi qostaǵan edińiz, al endi ol horýnjıı bolatyn bolypty. Men bul myrzany Kókshetaýda kórip edim, ol udaıy mas bolyp júredi eken. Ol maǵan Ombydaǵylardyń báriniń kómeıine aqsha tyqtym, endi eshkimnen de qoryqpaımyn dedi» (01.01.1863). Jańa jylmen quttyqtaı otyryp jazǵan hatynyń sońyn Shoqan «Qymbatty Karl Kazımırovıch, bizge jańadan múlgip-qalǵyp otyrmaıtyn, esi durys ákimder bersin» dep aıaqtaıdy. Dál búgingi kúnge qarata aıtylǵandaı áser qaldyratyn «esi durys ákimder» degen bir aýyz sózi qulqyn qamyn oılaıtyn, sol sebepti isti bolyp, bar abyroı-bedelinen, shen-shekpeninen aıyrylǵan qazirgi keıbir ákim, sheneýnikterdi eske túsiredi jáne, kerisinshe, bılik tizginin ustaǵandardyń halyqqa meılinshe jaqyn bolyp, ultqa adal qyzmet etýleri qajettigin meńzeıdi.
Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, uly tulǵalar bitim-bolmysy, qyzmet-qareketi, oı-pikirleri jaǵynan bir-birine uqsas keledi jáne bul qasıet zaman talǵamaıdy. Máselen, sonaý HIH ǵasyrda ǵumyr keshken Ybyraı: «Týǵan elge paıdaly iske qoldan kelgeninshe úles qosý – qasıetti boryshymyz» dese, sol ǵasyrdyń týmasy Shoqandy P.Semenov-Tıan-Shanskıı: «Ýálıhanov óz eline jan-tánimen berilgen edi, ol qazaq ómirin súıetin, sonymen birge Batys órkenıetin joǵary baǵalaı aldy» dep sıpattaǵan. Osyndaı tulǵalar ónegesin óskeleń urpaqqa pash etý, ulaǵatty sózderine mán bergizip, sanasyna sińirý, oqý prosesine Uly dala ardaqtylarynyń búgingi kún tártibindegi ózekti máselelermen úndes, tálim-tárbıelik mańyzy zor oı-pikirlerin kiriktirý, bilim alýshylardyń bul turǵydaǵy jeke kózqarastaryn ortaǵa salý syndy jumystar ıneniń jasýyndaı bolsa da, olardyń sanasyna serpin berip, áser eteri haq. Ári búginde bilim mazmunyna rýhanı-adamgershilik tárbıesin kiriktirý (ıntegrasııalaý) ózekti bolyp turǵany taqyryptyń salmaǵyn, mańyzyn eseleı túsedi. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy pármendi is-qımyl, júıeli júrgizilgen jumys jastarymyzǵa oı salyp, qoǵamdyq múddeni joǵary qoıa bilgen adamnyń qısyq ketpeı, ardyń joly – taza joldan taımaıtynyna kóz jetkizedi. Batpandap kirgen aýrýdyń mysqaldap shyǵatyny sekildi, elimizdiń jarqyn bolashaǵy úshin osynaý qaýipti qubylysty odan ári ýshyqtyrmaı, barshamyz jumyla tosqaýyl qoıa otyryp kúreser bolsaq, óz nátıjesin bermek.
Bıalash SÚIINKINA,
Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý salasynyń qurmetti qyzmetkeri