Postcapitalism

О́ıtkeni ǵulama ǵalymnyń 1867 jyly jaryq kórgen «Kapıtal» atty týyndysy XIX ǵa­syrda da, XX ǵasyrda da, endi mine, ústimizdegi XXI ǵasyr­da da óziniń ómirsheń ilim ekenin únemi dáleldeýmen keledi. Sosyn, Marks iliminiń negizsiz emestigine joǵaryda atalǵan dáýir­lerde de, sol sııaqty búgin­gi tańda da álemdegi eń alpaýyt kapı­talıstik memleketterde oryn alyp otyrǵan joıqyn eko­no­mıkalyq daǵdarystar men olar­dyń alapat saldary dáıekti dálel bola alady.

Máselen, dál sondaı naqty dálel­derdiń biri  brıtandyq kási­bı jýrnalıst ári geosaıasatker Pol Meısonnyń (Paul Mason) 2015 jyly jaryq kórgen «Postkapıtalızm» («Postcapitalism») atty qundy týyndysy desek, artyq aıtqandyq emes. Zerdeli avtor bul eńbegine arqaý bolǵan tereń ǵylymı-zertteý jumystaryn 2009 jáne 2012 jyldary jaryq kórgen «Meltdown» («Kúıreý») jáne «Why It’s Kicking Off Everywhere: The New Global Revolutions» («Jańa jahandyq revolıýsııalar: nege kúlli álemde týyndap jatyr?» atty shyǵarmalaryn baspaǵa daıarlaý kezinde-aq qolǵa ala bastaǵany anyq baıqalady.  

Aıtsa-aıtqandaı-aq, Pol Meısonnyń «Postkapıta­lızm» atty týyndysy «Penguin Random House UK» kompanııalar tobynyń baspahanalar toraby arqyly Ulybrıtanııa, AQSh, Islandııa, Aýstralııa, Úndistan, Jańa Zelandııa jáne Ońtústik Afrıka memleketterinde 2015 jyly jaryq kórgen boıda-aq, álem oqyrmandarynyń nazaryna birden iligip, eń tańdaýly shyǵarmalardyń biri retinde tanylǵan bolatyn. О́ıtkeni Pol Meısonnyń zertteý jumysynyń basty nysanasy – kapıtalızm­­niń keshegisi men búgingi bolmy­­syn sıpattaý ǵana emes, eń aldymen sol júıeniń kózge birden kórine bermeıtin kemshilikteri men kóleńkeli astaryn dáleldi dáıektermen aıshyqtap kórsetý. Bul birinshiden.

Ekinshiden, avtordyń bul irgeli týyndysyna túrtki bolǵan eń basty sebep 2008 jyly AQSh-ta nesıe salasynda kenetten burq ete qalǵan alapat daǵdarystyń ózi ǵana emes, sonymen qatar álgi alapat resessııanyń juqpaly indet sekildi álem ekonomıkalaryna da jappaı taralyp ketkeni bolatyn.

Úshinshiden, avtor aıtpaqshy, jahandyq kapıtalıstik júıe­niń irgetasyn shaıqaltqan álgi qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys birden áleýmettik daǵdarysqa ulasyp, endigi jerde álemdegi eń irgeli bankter men qarjy ınstıtýttaryna  da úlken qaýip tóndire bastaǵan edi. Mine sondyqtan da, álgi alapat apattyń aldyn alý úshin, eń birinshi bolyp AQSh, sodan soń álemniń oza damyǵan ózge kapıtalıstik memleketteri de ózderiniń kóshbasshy bankteri men  hedj-qorlaryn, sondaı-aq zań fırmalary men konsaltıng kompanııalaryn álgi daǵdarystan qutqaryp qalý úshin bar kúshterin salyp, olarǵa trıllıondaǵan dollar quıǵan bolatyn. Dál sondaı qarbalas áreketti jahan­dyq kapıtalıstik júıeniń ajyra­mas bóligi bolyp tabylatyn ózge mem­lekettermen qatar bizdiń eli­miz de iske asyrǵan-dy.

Tórtinshiden, Pol Meısonnyń atalmysh týyndysy avtordyń tek kásibı jýrnalıst qana emes, sonymen qatar tereń oıly saıa­satker ári kásibı qarjyger deń­geıine kóterilgen óte óreli ári eńbekqor azamat ekenin de qosa dáleldeıdi. О́ıtkeni Pol Meıson AQSh pen Ulybrıtanııanyń qarjy júıeleriniń qyr-sy­ryn túbegeıli zerttep-zerdelep qana qoımaı, o basta álgi atalǵan mem­­l­e­ketterdiń tek nesıe júıe­lerinde ǵana oryn alǵan apat­tyń endigi jerde áleýmettik daǵ­da­rys­qa ulasyp ketkenine de, son­daı-aq kapıtalıstik ıdeologııa men jahandyq geosaıasatqa tıgize bastaǵan orasan zor yqpalynyń astaryna da boılaı úńiledi.

Besinshiden, Pol Meıson soń­ǵy eki ǵasyrǵa jýyq dáýirdegi ka­pı­­talıstik júıeniń úlken ózge­risterge ushyraǵanyn ǵana emes, sonymen qatar kúlli álemniń ekonomıkalyq áleýetiniń birde bıiktep, birde quldılap, únemi qubyla otyryp, sońyra qaıta nyǵaıǵanyn da jiti zerttegen jáne sol zerteý jumystarynyń nátıjelerine súıene otyryp, adamzattyń búgingi tańda óte zor betburystardyń aldynda turǵanyn jáne taıaý bolashaqta tamyry tereńge ketken  kapıtalızm sekildi kúrdeli júıeniń ózi de, ári sol júıeniń aıasynda tirshilik etip otyrǵan adamzat qaýymdastyǵynyń bolmysy da qosa ózgeretinine esh kúmán keltirmeıdi.

Altynshydan, óz paıymdaryn nyqtaı túsý úshin, suńǵyla avtor sońǵy shırek ǵasyr ishinde, ásirese aqparat tehnologııalarynyń óristeýiniń nátıjesinde post­ka­pı­talıstik bolmystyń qalyp­tasýyna tikeleı túrtki bolǵan eń  irgeli úsh betburysty atap óte­di: olardyń birinshisi – aqpa­rat tehnologııalarynyń óristeý dına­mıkasynyń kásibı eńbek ada­­myna degen suranysty qul­­dy­ratyp, jumys pen bos ýaqyt­­­tyń shekarasyn múlde jo­ıyp jibergenimen qoımaı, j­umys pen eńbekaqynyń arasyn­da­ǵy baılanysty da tym álsire­tip tastaǵany, sondaı-aq úl­ken qar­qynmen óristep kele jat­qan avtomattandyrý jáne ro­bot­tan­dyrý sekildi zamanaýı tehnologııalardyń óndiriske jap­paı enýi mıllıondaǵan ju­mys­shyny kúnkóris kózinen múlde aıyryp tastaý qaýpin kúsheıte bastaǵany; ekinshisi – zamanaýı tehnologııalardyń damylsyz ári óte tez qarqynmen óristeýi álemdik naryqta durys baǵa qalyptastyrý múmkindigin múlde azaıtyp otyrǵany; úshin­shisi – búgingi tańdaǵy birles­ken kooperatıvtik óndiris oryn­dary­nyń stıhııaly túrde kúrt ósýi men óndirilip jatqan taýarlarmen qatar qyzmet túrleriniń bu­dan bylaıǵy jerde naryq pen basqarý ıerarhııasy­nyń dıktatýrasyna múlde baǵynbaıtyndyǵy.

Jetinshiden, Pol Meıson 2008 jyly bastalǵan alapat eko­no­mıkalyq, qarjylyq jáne áleýmettik daǵdarystyń saldarynan búkilálemdik óndiristiń 13 paıyzǵa, jahandyq saýda naryǵynyń 20 paıyzǵa jáne jalaqynyń múlde quldyrap ketkenine nazar aýdara kelip, kapıtalıstik álemde oryn alyp otyrǵan joıqyn depressııanyń 1929-1933 jyldardaǵy kúlli álem ekonomıkasyn kúıretip ketken jahandyq daǵdaryspen salystyrǵanda áldeqaıda uzaqqa sozylatynyna eshbir kúmán keltirmeıdi. 

Segizinshiden, Pol Meıson búgin­gi kapıtalıstik álemdi jaı­laǵan alapat daǵdarystan shyǵý­dyń ámbebap joldary áli kún­ge deıin aıqyndalmaı otyrǵan­dyǵynyń saldarynan onyń jalǵyz tetigi retinde Eýroodaq elderine zańmen mindettelgen «qatań únemdeý» saıasatynyń saldary halyqtyń ál-aýqatyn múlde tómendetip qana qoımaı, asa surapyl resessııaǵa ushyraǵan Grekııa sekildi keıbir memleketterde zeınetaqy júıelerin de qosa kúıretip, azamattarynyń zeınetke shyǵý merzimin 70 jasqa deıin uzartýǵa májbúrlegenin, sondaı-aq qaısybir elderde bilim beretin kolledjder men joǵary oqý oryndarynyń jappaı jeke­shelendirilip ketýiniń saldarynan aqyly oqý baǵasynyń tym sharyqtap, tek stýdent jastardy ǵana emes, olardyń ata-analaryn da qaryzǵa belshesinen batyryp jatqanyn alǵa tartady.

Toǵyzynshydan, avtor jo­ǵaryda atalǵan ózgeris ataýlyǵa túrtki bolyp otyrǵan qozǵaýshy kúshtiń ózeginde eń aldymen zamanaýı tehnologııalyq revolıý­sııa­lardyń, atap aıtqanda, damylsyz damý ústindegi aqparat teh­no­logııalarymen qatar bıo­teh­nologııalardyń, sondaı-aq búgin­gi tańda erekshe óris alyp otyr­ǵan avtomattandyrý jáne robottandyrý jatqandyǵyna erekshe mán bere otyryp, álgi tehnologııalarmen qarýlanǵan adamzat qaýymdastyǵynyń en­digi jerde tek sanasy ǵana emes, saıasaty da, ıdeologııasy da, is-áreketi de qosa ózgerip, áleý­mettik, ádiletti ári turaqty eko­no­mıkalyq júıe qurýǵa umty­lady degen tujyrymǵa taban tireıdi. Demek, Karl Marks som­daǵan ilimniń ózektiligi mánin joımaı, jalǵasa beretin tárizdi.

Ádil AHMETOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri