Taıaýda Almaty qalasynyń irgesindegi eldi mekenniń birinde turatyn Valerıı aǵa habarlasyp, qazirgi kúni kúızelisti kóńil-kúı jaǵdaıynda júrgenin jetkizdi.
«Siz osy seksenge kelip qalǵan bolarsyz...» dedim ol kisige birde. «Dál aıtyp tursyń, qudaı qalasa seksenge kelemin», dedi ol kisi. «О́zi bolǵan jigittiń atategin surama» demeı me halqymyz. Sol aıtqandaı, bul adamnyń kezinde qandaı jigit, qandaı azamat bolǵanynan az-kem habarymyz bar. Eń aldymen onyń bir emes, úsh birdeı esimi bar ekenin aıtqan jón sekildi. Iаǵnı 1941 jyldyń 9 qyrkúıeginde aǵamyz dúnıege kelgen kúni ataqty keńes ushqyshy Valerıı Chkalov tuńǵysh ret Máskeýden Amerıkaǵa muhıtty basyp ótip toqtamastan ushyp barǵan kezben tuspa-tus kelipti. Sondyqtan da perzenthananyń dárigerleri ákesinen sábıdiń atyn Valerıı dep qoıýdy ótinipti. Aıtqan tilekteri qabyl bolady. Áıtse de azan shaqyryp qoıǵan esimim Sálim edi deıdi ol. Ákesi 1942 jyldyń 17 naýryzy kúni maıdanǵa attanyp, kezekti bir urys kezinde qaza tapqan soń, bes jyldan keıin anasy turmysqa shyǵady da, Valerıı atasy Nursapanyń qolynda ósip tárbıelenedi. Kózi tuzdaı kók, bet-júzi sary bolǵannan keıin atasy men ájesi ony Sárka dep erkeletse kerek. Sodan keıin el-jurttyń bári ony osylaı atap ketken kórinedi.
Valerıı mektepti bitirgennen keıin Oral medısına ýchılıshesine túsip, kóp keshikpeı Sandýǵash esimdi qyzǵa úılenedi. Sodan keıin keıipkerimiz joǵary bilimdi dáriger bolýdy maqsat etip, 1972 jyly 31 jasynda Aqtóbe medısına ınstıtýtyna qabyldanyp, ony 1978 jyly oıdaǵydaı aıaqtaıdy. Instıtýtqa túskenge deıin alty balanyń ákesi atanyp úlgergen Sálim-Sárka sol kezde jary Sandýǵashtyń qoldaýyn sezingenin aıtyp berdi.
Áıtse de barlyq shym-shytyryq Valerıı ınstıtýtty bitirip jumysqa ornalasqannan keıin bastalypty. Arada tórt-bes jyl ótken soń Nursapa qarttyń sary balasy áıeliniń jeńil júriske salynǵanyn baıqaıdy. Kóp keshikpeı zaıybynyń teris jolǵa túskenine kózi anyq jetedi. Aqsaqaldyń aıtýyna súıensek, bul sonda da zaıybyna batyryp bir aýyz til qatpapty. О́zge bir erkek qusap áıeline tıispepti, urmapty, soqpapty. «Bulaı istegen sebebim, – deıdi Valerıı aǵa aǵynan jarylyp, – Eger áıel zatynyń kóńiline qurt kirip, buzylatyn bolsa, ony esh nársemen ustap tura almaısyń. Meniń oıymsha, jaratylysta mundaı qudiret áli paıda bola qoıǵan joq».
Áıeliniń týra joldan taıǵanyn seziný qaı azamatqa da ońaıǵa túspese kerek. «Endi ne isteımin?» dep ári-sári kúı keship júrgenimde munyń sheshimin áıelimniń ózi aıtyp bergeni bar emes pe? Ol meni Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Taýkent degen jerge kóshiretinin ári ondaǵy páter máselesin ózi sheshetinin aıtty. Kelisýge týra keldi. Kelispegende budan basqa isteıtin amalym da joq edi, dedi Valerıı aǵamyz.
Sodan ne kerek, Sholaqqorǵan aýdany aýmaǵyndaǵy ýran óndiretin Taýkent kentinde tura bastaıdy. Sóıtip júrgende bir kúni oǵan bir kelinshek kelip jolyǵyp: «Dáriger ekensiz, sizden keńes alýǵa bola ma?», dep suraıdy. Bul onyń usynysyn qabyl alyp úıine kirgizedi. Qysqasy, sodan soń kóp keshikpeı ekeýi ózara túsinisip, erli-zaıypty retinde birge turý jóninde uıǵarymǵa kelipti. Bul habar Oraldaǵy báıbishesine de jetip, bir kúni Taýkentke tartpaı ma? Aǵamyzdyń joǵaltatyn eshteńesi joq, belgili bir ýaqyt aralyǵynda bir jaǵynda báıbishesi, bir jaǵynda toqaly degendeı úsheýi bir úıde tura bastapty. Biraz ýaqyt ótkennen keıin bir kúni báıbishesi: «jazdym, jańyldym, keshir meni. Qalǵan ǵumyrymdy aıaǵyńa jyǵylyp óteıin. Sen – meniń qursaǵymdy jaryp shyqqan alty perzentimniń ákesisiń. Elge keteıikshi. Menimen birge júr» dep jylap eńirep, ólerdegi sózin aıtady. Sálim de et pen súıekten jaratylǵan pende emes pe, áıeliniń munysy da jón eken degen oıǵa beriledi de, ekeýi ortaq uıǵarymǵa kelip elge qaıtady. Arada taǵy da biraz jyl ótken soń erli-zaıypty jandar Almaty qalasyna kóship kelip, onyń irgesindegi Qalqaman kentinen úı satyp alady. Áıtse de arada biraz jyl ótken soń áıeli qaterli baýyr isigi aýrýyna tap bolady da, elý jeti jasynda dúnıe salady. Onyń jylyn ótkizgennen keıin Bákeń ózinen on bes jas kishiligi bar qyzǵa kezdesedi. Aralarynda bala bolmapty.
Bákeńniń Qalqamandaǵy úıinde bir qyzy anasymen birge turǵan eken. Ol anasy qaıtys bolǵannan keıin ákesine bildirtpeı úıdiń qujattaryn jınastyryp óz atyna resimdep alypty. «Qyzym-aý, bul qaıtkeniń? Endeshe balammen birge bólek keteıin» deıdi de, «22 mıllıon teńgege baǵalanǵan úıdiń baǵasynyń teń jartysyn qaıtar» demeı me. Obaly ne kerek, ol áke tilegin qaıtara almapty. Sóıtip qazirgi kúni seksenniń seńgirine jaqyndap qalǵan aǵamyz balasy men kelini jáne boı jetip qalǵan eki nemeresimen 11 mıllıonǵa satyp alynǵan shaǵyn baspanada turyp jatqan kórinedi.
– Balam jumys istemeıdi. Kelinniń aıtqanynan shyǵa almaıdy. Qıt etse maǵan dóreki til qatyp, balaǵat sózder aıtady. Men seniń balań emespin dep dińkeńdep shyǵa keledi. Osylaısha ara-qatynasymyz úılespeı-aq qoıdy. Zeınetaqymdy berip júrsem de, kelinime jaǵý ońaıǵa túspeı júr. Tipti kelinim sońǵy kezderi, «tamaqty bizden bólek óziń ákelip ish», degen áńgime shyǵaryp júr, dep qynjylady aqsaqal. Onyń tarapynan 11 mıllıonnan meniń úlesimdi ber, bólek keteıin degen usynys aıtylyp qalypty. Bul shamamen bes adamnyń bireýine shaqqanda eki mıllıon teńgeniń ústindegi soma bolyp shyqpaı ma? Onymen zeınetker qaı jyrtyǵyn jamaı alady.
«Uldan bólek bes qyzyńyz bar emes pe? Qartaıǵan ata-anaǵa uldan góri qyzdardyń jany ashyǵysh demeı me? Solardyń birine baryp turmaısyz ba?», dedim men telefon arqyly kúızelis ústinde júrgen jerles aǵamyzǵa.
– Shyraǵym-aý, olardyń bir de biri meni ózderimen birge turaıyq dep shaqyryp jatqan joq qoı. Endeshe qalaı baramyn. О́zimniń jaqsy kórip, baýyryma basqan qyzymnyń istegeni álgindeı. Úıimdi óz atyna jazdyrtyp alý bolsa, qalǵandary ne joryq, deıdi ol.
Sonda aldaǵy ýaqytta Valerıı aǵamyz qalaı ómir súrmek? Seksenge kelgen shaǵynda uldan da, qyzdan da qaıyr, qyzyq kóre almaýy baqytsyzdyq emeı nemene?! Álde shálkem-shalys qylyq kórsetip ul-qyzdarynyń aldyndaǵy qadir-qasıetin joǵaltyp alyp júrgen joq pa eken? Osy oıymdy Sálim aǵamyzdyń ózine de aıtqan edim. Ol bul pikirmen kelispeıtinin, otbasynda, qyzmet babynda ıt minez kórsetpegenin, tek jaqtyrmaǵanyn kózben uqtyratynyn bildirdi. Qýaty men kúshi barda ul-qyzdaryna qolynan kelgen qamqorlyǵyn jasaýǵa tyrysypty. Sondaı-aq ol áli de jer taıanyp otyrmaǵanyn aıtyp berdi. Solaı deı tursaq ta, bir áýlettiń bas ıesi atanatyndaı jasqa jetkende onyń óz ornyn tappaı otyrǵanyna kim kináli? О́zi me, álde ul-qyzdary ma?
Qazirgi jaǵdaıda bul kisige qarttar úıinde turý yńǵaıly bolar ma edi? Alaıda alty perzenttiń ákesine ol jaqtan oryn tabyla qoıýy da ekitalaı. Jalǵandy jalpaǵynan basqandaı bolyp kelgen Valerıı Nursálimulynyń buǵan deıingi keshken ǵumyry myń bir túnniń hıkaıasyna bergisiz ekeni eshqandaı talas týǵyzbaıdy. Osy jaıt kindiginen taraǵan perzentteriniń kóńilderi men júrek túpkirinde qalyp qoıyp, sodan sýyndy ma eken. Onyń arajigin ajyratyp, tap basyp aıtý qıyn-aq.
Biz biryńǵaı áke sóziniń jeteginde ketip qalmaıyq degen oımen Valerııdiń jalǵyz ulyna habarlasyp, ákeni syılaı bilý kerektigi jóninde bir-eki aýyz aǵalyq tilegimizdi aıtqan edik. Ol buǵan baılanysty tis jaryp, ashylyp eshteńe demedi. «Jaraıdy, aǵa», dedi de, áńgime osymen «támam» degendeı túr kórsetti. Qalaı degende de aldaǵy ýaqytta áke men balanyń ortaq túsinistikke kelýi, tuıyqtan shyǵatyn sańylaýdaı kórinedi de turady. Tek sonda ǵana Valerıı aǵamyz boıyn jaılap alǵan kúızelisti kóńil kúıden aryla alary anyq.
Temir QUSAIYN,
jýrnalıst
Oral