Tarıh hám tildik derek (Prezıdent maqalasyn tiltanýshy kózimen oqyǵandaǵy oılar)

Sonymen birge oqyp otyryp, bir jaǵy, maqala mátininiń tili arqyly beısanaly túrde adamǵa jetkiziletin astyrt maǵynany, avtordyń ishki ıntensııasyn kórsetý kerek eken dep oılasaq, ekinshi jaǵynan, ár taraýynda aıtylǵan mazmundy qazirgi otandyq tiltanymǵa qatysty máselelermen baılanystyrýǵa tyrysyp baqtyq. Sóıtip, maqala mátini shaǵyn lıngvos­tatıs­tıkalyq zertteý obektisine aınaldy, al onyń mazmuny otandyq til biliminde biraz jaǵdaıdy qaıta qaraýǵa, kóptegen máseleniń sheshimin izdeýge oıtúrtki boldy.

Maqala mátininiń lıngvostatıstıkasy

Maqala 1 332 sózdiń 3 595 sózqolda­­nys túrleniminen turady. Osy 1 332 sóz­diń 560-y zat, uǵym, túsinik aty bol­sa, 301-i is-qımyldy, 243-i syn­dy, 71-i qımyldyń sıpatyn bildi­re­tin, qalǵany kómekshilik qyzmettegi sóz­der. Osy sózderdiń 754-i tek bir ret qol­danylǵan sózder. Ádette qoǵam úshin jańa ózektilengen uǵym, túsi­nik attary osy sózder qatarynda kóp bo­lady, maqaladaǵy pandemııa, vırýs, teh­nologııa, plıýralızm, «soft power» (jum­saq kúsh) sııaqty sózder munyń aıǵaǵy. Zat esimder men qımyl attarynyń basqa tıptegi sózderden kóp bolýy, jıiligi 1-ge teń sózder sanynyń jıiligi joǵary sózderden birneshe ese kóp bolýy, sol sııaqty eń joǵary jıilikke mazmuny solǵyn kómekshi sózderdiń ıe bolýy – jalpy kez kelgen tilge tán ámbebap zańdylyq kórinisi.

Sondyqtan maqala mátininde de jıilik boıynsha tizim basyn «bol» kómekshi etistigi bastap tur. Kómekshi qyz­mettegi sózderdi eskermeı, tolyq maǵy­naly eń jıi qoldanylǵan sóz­derdi jınadyq. Qoǵamdyq sanada ıdeo­logııalyq, bazalyq konseptilerdiń qaısysy ózektilenip otyrǵanyn osyndaı jıiligi joǵary ataýysh sózder ańǵartady. Mundaı pikirdi alǵash aıtqan fılosof ǵalymdardyń biri M.Epshteın jıilik sózdikti álemniń tildik beınesi retinde zertteý quralyna aınaldyrýdy usynady. Ǵalymmen kelise otyryp, onyń «sózderdiń jıiliktik reti – bul uǵymdardyń jalpyhalyqtyq, stıhııalyq-demokratııalyq júıesi» degen anyqtamasynyń dáldigine taǵy bir kóz jetkizdik.

Prezıdent maqalasyndaǵy eń jıi sózderden jasalǵan ınfografıka joǵaryda usynylyp otyr.

Ádette avtorlyq mátindegi bul sóz­der jalpy sol tildegi basqa da mátin­der jıyntyǵynyń jıiliginde «kósh bastap» turǵan sózdermen úıles bolatyny anyqtalǵan. Qazaq tilindegi eń úlken jıilik sózdikti Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty 2016 jyly ázirlegen bolatyn, onda 7 mıllıonnan astam sózqoldanystan turatyn qazaq mátinderi qamtyldy. Endi osy sózdiktegi jáne Prezıdent ma­qa­lasyndaǵy tolyq maǵynaly eń jıi sóz­derdi salystyrsaq, ekeýinde de jo­ǵary jıilikti sózder mynadaı bolyp shyqty: qazaq, el, jer, til, memlekettik, halyq, bilim. Bul derek qazaq ultynyń qazirgi sanasyndaǵy bazalyq uǵymdardyń Memleket basshysy maqalasynda da ózekti ekenin kórsetti.

Bir qyzyǵy, Prezıdent mátininde «biz» esimdigi «men» esimdiginen úsh ese kóp qoldanylǵan. Bul onyń óz oqyrmanymen – halqymen ózin bir sanaıtynyn kórsetse kerek. Sol sııaqty qazaq sóziniń 20, al qazaqstandyq sóziniń nebary 2 ret qoldanylýy ulttyq biregeıliktiń qazaq halqynyń etnosımovlızmine berik ornyqqan ahýalyn Memleket basshysynyń tereń sezingeniniń dáleli ispetti. El, halyq, jer, táýelsizdik, til, Qazaqstan – bul sózder maqala avtorynyń ǵana emes, barsha qazaq eliniń kókeıinde júrgen qasterli, ózekti, asyl uǵymdar. Olar jıi qoldanylý arqyly da oqyrmanǵa erekshe áser etedi.

Maqala mátininde qoldanylǵan jalqy esimderdiń \ jıyntyq sany da qyzyq aqparat bere alady: barlyǵy 49 jalqy esimniń 35-i qazaqtyń jer-sý aty, 7-i shet jer-sý aty, 5-i kisi esimi, 2-i tarıhı oqıǵa aty. Qazaq jer-sý attarynyń geografııasy keń, qud­dy bir Qazaq dalasyn aralap ótken­deı bolasyń. Bul aqparat jıi kezdes­ken «jer» sóziniń qundylyǵyn art­tyra túsedi, onyń naqtylaýyshy sııaq­ty, árbir qazaq sanasynda aıaýly sana­latyn týǵan jerdiń nebir kórikti meken­deriniń attaryn sanamalap, kóz al­dyna elestetkizedi. Qoldanylǵan kisi esim­deriniń de oqyrman sanasynda titir­kendiretin assosıasııalary men bilim­deriniń qýaty joǵary: Abaı, Álıhan Bókeıhanov, Tomırıs, Qurmanjan datqa, Keıki batyr – bári de ulty úshin jan aıamaǵan tulǵa attary. Tarıhı oqıǵa attary da tek ulttyq markerli seman­tıka arqalaǵan birlikke jatady: Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama, Jeltoqsan oqıǵasy.

Keıbir sózderiń o bastaǵy maǵynasy­nyń ózinde til ıelmeni sanasyn­da oń emosııalar men túsinikterdi titirken­diretin jaǵymdy mazmun nemese durys mán, oń boıaý bolady jáne osylarǵa qa­rama-qarsy maǵynasy teris mar­ker­li, jaǵymsyz sıpatty sóz túr­leri de bola­dy. Maqalada qoldanyl­ǵan 1 332 cóz­diń ishinen maǵynasy osyn­daı oń, boıaýy jaǵymdy jáne jaǵym­syz boıaý­ly sózderdi sanap kórdik. Aǵaıyn, azat­­tyq, azamat, aqyl, arqaý, arman, ar­tyq­shylyq, atajurt, ata-baba, ádildik, áleýet, baıyp, bastama, baýyr, bereke-birlik, bostandyq, dana­lyq, daryn, eńbek, eńse, jan-júrek, janashyrlyq, jarasym, jasampazdyq, jannat, ıgilik, kelisim, kıe, kókirekkóz, qazyna, qasıet, qýanysh, mańdaıaldy, mereke, memleketshildik, mura, naýryz, nıet, otansúıgishtik, óren, parasat, perzent, súıispenshilik, tabandy­lyq, tárbıe, táýelsizdik, tıimdi­lik, turaqtylyq, ulaǵat, ustam­dy­lyq, halyq, irgetas sııaqty jaǵymdy boıaýly, «durys» maǵynaly sóz sany 206 bolsa, aqymaqtyq, alańdaýshylyq, arandatýshylyq, anarhııa, asharshylyq, vırýs, daǵdarys, dańǵaza, júgensizdik, zulmat, kemshilik, kesir, kúmán, qazaq, qaq­t­yǵys, qater, qýǵyn-súrgin, naýqan, náýbet, olqylyq, ókinish, pandemııa, uranshyldyq, tyǵyryq, shekteý sııaqty jaǵymcyz boıaýly, «teris» maǵynaly sóz sany oń maǵynaly sózderden bes ese az, nebary 45 bolyp shyqty.

Aıtylǵan statıstıkalyq derekter­diń barlyǵy mátinniń mazmunyn jasaýǵa qatysatyn, biraq ózara baılanysqanda ǵana oıdy bildire alatyn, jeke turǵan­da esh máni joq bólek-bólek jatqan for­­malardyń – derbes sózderdiń jıyn­tyǵy­nan turatyn jalań syrt aqparat sııaqty kórinedi. Shyn máninde, bul formalar ózara baılanysyp, avtordyń oıyn bildirýmen qatar ózderi jeke-jeke áser etý arqyly da oqyrman sanasyna negizgi oıǵa qosalqy beriletin mańyzdy aq­parattardy jetkizedi, oqyrman sana­syndaǵy árbir jeke sózge qatysty uǵym, túsinik, assosıasııalardy titirkendirý ar­qyly tutasqan mátindegi júıeli oı je­li­sine sol oıdy kúsheıtetin, naqtylaı túsetin, ony tipti jetildirip, qulpyrtatyn da qosalqy aqparat ústeıdi. Bir qyzyǵy, mundaı aqparat keıde mátindegi negizgi oıdan da áserli bolady, sebebi ol adamnyń túpsanasyna tikeleı jol tarta alatyn qasıetke ıe.

Táýelsizdiktiń otyz jyly jáne qazaq tiltanymy

Maqalada taldanǵan qazirgi jaǵdaı, kóterilgen kóp másele táýelsizdik al­ǵannan keıin kóz aldymyzda damyǵan qazaq tiltanymynyń jańa kezeńdegi tarıhyn, búgingi ahýalyn, bolashaǵyn, qoǵam talaptaryna jaýap berip jatqan, jaýap bere almaı jatqan tustaryn eske saldy.

Bizdiń baǵalaýymyzsha, «Baǵdar men beles» taraýynda taldanǵan otyz jyldyq táýelsizdigimizdiń ár onjyl­dyǵy­nyń ózine tán tarıhı, saıası, mádenı-áleýmettik sıpaty dál kórsetilip, bulaı kezeńdestirilýi birinshi ret. Bul jáne de táýelsiz Qazaqtandaǵy tiltanymdyq ǵylymı ortalyq Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń damý kezeńderimen sáıkes keledi: jańa Qazaqstannyń irgetasy qalanǵan alǵashqy onjyldyqta Instıtýt ulttyq til ǵylymynyń negizin salýshy Ahmet Baıtursynulynyń esimin alyp, ózine til bilimin damytýmen qatar mem­le­ket­tik tildiń ǵylymı-lıngvıstıka­­lyq bazasyn qalyptastyrý mıssııa­­syn júktegen bolatyn. Qazaq eliniń keregesin keńeıtý ekinshi onjyl­dyqta memlekettik tildiń ǵylymı-lıngvıstıkalyq bazasy jetil­dirilip keńeıtildi, otandyq til ǵyly­mynyń qalyptasýyna, til máselesine ulttyq múdde turǵysynan qaraıtyn ǵyly­mı kadrlardy tárbıelep, aıaqtan­dyrýǵa kúsh jumsaldy, al úshinshi on­jyl­dyq qoǵamnyń qazaq tiline degen jyl sanap ósip kele jatqan sura­nysyn qanaǵattandyratyn irgeli jáne qoldanbaly zertteýlerge erekshe nazar aýdaryldy, sonyń ishinde ulttyq tildiń damýy men bolashaǵy úshin asa mańyzdysy – latyn grafı­kasy negizin­degi jańa álipbıge kóshý jalpyhalyqtyq tiltanymdyq refor­masy deýge bolady.

Prezıdent aıtqan «Ulttyń jańa bolmysynyń» jáne «ekonomıkalyq ósim ıgiligin árbir azamaty sezine alatyn ádiletti qoǵam men tıimdi memleket qurý­dyń» rýhanı negizderin tilden izde­gen, taýyp kórsetken tiltanýshylar az bol­mady: akademık Ábdýálı Qaıdar, Rabıǵa Syzdyq, professor Nurgeldi Ýálı, Rústem Shoıbekov, Jamal Man­keeva sııaqty basqa da ǵalymdardyń zetteýleri osyndaı derekterge toly. Bul zertteý nátıjelerin halyqqa jetkizý, nasıhatyn arttyrý, tiltanýshylar men qoǵam arasyndaǵy dıalogty jaqsartý kezek kúttirmeıtin másele bolmaq.

Memleket basshysy maqalada kótergen tyń máseleleri óte kóp, sonyń ishinde til ǵylymynyń qatysynsyz sheshýi tolyq bola almaıtyndaryna toq­tala keteıik: ol, eń aldymen, tarıhy­myz­dy qaıta tolyq jazý tapsyr­masy. Sebebi tildik dereksiz qoǵamnyń tarı­hyn dál sıpattap shyǵý múmkin emes, óıtkeni halyqtyń qandaı da bir ýaqyt kesindisindegi ómiriniń rýhanı sıpaty, ıdeologııasy, ahlaǵy men qun­dy­lyqtar júıesi myqty saqtalatyn ámbebap «artefaktiler jelisi» – til, onyń júıesi men birlikteri. Son­dyq­tan tarıhshylarymyz ben tiltaný­shy­larymyz birlesip júrgizgen zertteýler tól tarıhymyzdy tolyq jazyp shyǵýǵa zor múmkindik bereri sózsiz. Sonymen birge qazaq tiliniń tarıhyna arnalǵan akademııalyq sıpattaǵy tyń ǵylymı eńbek asa qajet, mundaı eńbekti, qar­jy­lyq qoldaý bolsa, Instıtýt elimiz­degi basqa da ǵylymı ortalyq mamandary­men birlesip ázirleýge daıyn.

Ekinshiden, balalar ádebıetiniń qazirgi zamanǵy otandyq týyndylaryn jasaý, sheteldik balalar ádebıeti úlgilerin qazaq tiline aýdarýmen qosa, klassıkalyq ádebı shyǵarma mátinderin ár jastaǵy bala qabyldaýyna laıyqtap, osyǵan qosa pýblısıstıkalyq, ásirese ǵylymı stıldegi mátinderdi de bala tanymyna beıimdeý, osy mátinderdiń keńaýqymdy, annotasııalanǵan elek­t­rondy korpýsyn, bazasyn jasaý isine qoldaý kórsetilýi kerek. Ozyq elder tájirıbesinde solaı, Shekspırdi bala aldymen adaptasııalanǵan mátini arqyly, keıinnen baryp túpusqada oqıdy. Bul qazirgi qazaq oqýlyǵy kon­ten­tin joǵary deńgeıge kóterýge zor múmkindik berer edi.

Úshinshiden, Prezıdenttiń «memle­kettik tildi bilý – Qazaqstannyń árbir aza­matynyń paryzy. Mindeti dep te aıtýǵa bolady» degen úndeýin júze­ge asyrý úshin memlekettik tildiń nor­matıvtik bazasyna mindetteýshi tetikterdi anyq kórsetetin túzetýler men tolyqtyrýlar engizý asa qajet dep sanaımyz. Tipti memlekettik til týraly arnaıy zań qabyldaýdyń da ýaqyty keldi. Sebebi Elbasynyń tilge qatysty uzaq jylǵy lıberaldy sıpattaǵy sarabdal saıasaty búginde óz jemisin berip otyr, Qazaqstandaǵy basqa etnos ókilderi de qazirgi kezde memlekettik tilge degen qajettilikti arttyratyn, mindetti aıqyn kórsetetin naqty zańnamany talap etedi. Munyń barlyǵy áleýmettik tiltanymdyq zert­teýler nátıjelerine arqa súıegende ǵana tıimdi negiz bolatyny belgili. Osy baǵytta Instıtýt mamandary sosıo­lıng­vıstıkalyq zertteýler júrgizip otyr.

Tórtinshiden, Prezıdent kótergen ekologııa máselesin sheshý úshin ulttyq ekologııalyq sanany jańǵyrtý, ony jańa bilimder júıesimen baıytý asa qajet. Bul máseleniń bastaýy til ǵyly­myndaǵy lıngvoekologııalyq zertteý­lermen de tyǵyz baılanysty. Qorshaǵan ortanyń tazalyǵy sana tazalyǵynan, til tazalyǵynan bastalady. Sonymen birge ultymyzdyń bolmysyna bit­ken tabıǵatty aıalaý qasıetiniń ana tilimizde saqtalǵan ertegiler, ańyz­dar, tyıymdar, frazeologızmder, maqal-mátelder, t.b. «kórinisterin» bala­baqsha, mektep, JOO-nyń oqýlyq maz­mu­nyna júıeli túrde engizýdi qolǵa alý kerek. Besinshiden, Qazaqstannyń onomas­tıkalyq keńistigindegi dástúrli ataýlardy jańǵyrtý isin keshendi túrde jalǵastyrý jáne ulttyq tarıhı onomastıkalyq ataýlardy nasıhattaý, jurtqa túsindirý jumystaryn qar­qyndy júrgizý elimizdiń tutastyǵy úshin asa qajet strategııalyq mańyzdy másele bolyp qala bermek.

Qoryta aıtqanda, Memleket bas­shysy maqalasynda alǵa tartqan másele kóp, olardy sheshý úshin tiltanýshylar qoǵam­men tyǵyz baılanysqa shyǵyp, sózden iske kirisý kerek degen oı túıdik.

Anar FAZYLJAN,

Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory