«Zań ústemdigi ornyqpasa, azamattardyń qaýipsizdigine kepildik berilmese, áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń birde-bir mindeti tabysty júzege asyrylmaıdy». Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń byltyrǵy Joldaýynda ádiletti memleket qurýdyń alǵysharty osyndaı jolmen aıshyqtalǵan edi. Azamattardyń múddesin qorǵaý jolynda elimizde eńbektenip júrgen kásibı bilikti zańger kóp. Solardyń biri – belgili quqyq qorǵaýshy, «Femıda Qazaqstan» zańgerlik ortalyǵynyń quryltaıshysy Lázzat Ahatova.
Ádildik ıgi isterden quralady
«Femıda Qazaqstan» zańgerlik ortalyǵy jaqynda ǵana ashylsa da onyń Instagram-daǵy kásibı zańgerlik paraqshasyna tirkelýshiler sany kún sanap ósip keledi. Bul – qazaqtildi aýdıtorııa tarapynan memlekettik tilde saýatty is júrgize alatyn advokatqa suranys joǵary degen sóz. «Bizdiń maqsatymyz – halyqqa quqyqtyq jaǵynan qarlyǵashtyń qanatymen sý sepkendeı bolsa da kómek berý. Sebebi ádildik osyndaı ıgilikti isterden quralady», deıdi Lázzat Kendebaıqyzy. Ol – Aqmola oblysynyń Advokattar alqasynyń múshesi, Túrkistan oblysynda birneshe jyl mamandandyrylǵan ekonomıkalyq sotynda, keıinnen elordadaǵy tórelik sotynda sýdıa bolyp jumys istegen. Sońǵy úsh jyldan beri advokattyqqa birjola bet burǵan Lázzat Kendebaıqyzy áriptesi, quqyq qorǵaýshy Aınur Mahmetovamen birge qolǵa alǵan «Femıda Qazaqstan» zańgerlik ortalyǵynyń basty maqsatyn – qazaqtildi quqyqtyq kontent qurý dep túsindirdi.
Aýyl-aımaqtaǵy qarapaıym halyqqa tegin quqyqtyq kómek kórsetip júrgen zańgerlerdi biriktirgen ortaq qaǵıda bar. Ol – qazaq tiline degen qurmet, qarapaıym halyqqa degen qamqorlyq. «Qazaqy aýdıtorııany quqyqtyq saýattandyrý maqsatynda kontent qalyptastyrý burynnan oıda júrgen edi, deıdi zańger. – Sebebi zań salasynda júrgen 15 jyl ishinde biraz áleýmettik álsiz toptarǵa tegin quqyqtyq kómek berdik. Sondaǵy baıqaǵanym ári janyma batqany – qarapaıym halyqtyń quqyqtyq saýatynyń óte tómendigi. Kásibı bilimimiz bar, tájirıbemiz jetkilikti. Nelikten quqyqtyq kómekke zárý halyqqa qolushyn sozbasqa? Nege aýyl-aımaqtardaǵy, shet óńirlerdegi turǵyndardyń zańdyq saýatyn kótermeske? Osy oılar mazalap júrgende Aınur Hasenqyzymen jolymyz túıisti. Aınur ekeýmizdiń oıymyz da, ıdeıamyz da bir jerden shyqty. Bir sózben aıtqanda, ekeýmizdi biriktirgen bir maqsat – qarabaıyr tirshilikpen júrgen el-jurttyń quqyǵyn qorǵaý, zańdyq saýatyn arttyrý. Al bul jobamyzdy áleýmettik jeliniń kómegimen iske asyrý – búgingi ýaqyttyń talaby. Pandemııa ómir saltymyzdy ózgertkenin ózderińiz de bilesizder. Qazir barlyq is-shara onlaın ótkiziledi. Osyǵan oraı biz de halyqty onlaın saýattandyrý maqsatynda arnaıy quqyqtyq paraqshamyzdy ashtyq. Bul bir jaǵynan bilim-biliktiligimizdi áleýmettiń synynan, turmystyń tezinen ótkizýge týǵan bir múmkindik».
Tikeleı efırde – tegin quqyqtyq kómek
«Femıda Qazaqstan» kásibı paraqshasynda tegin quqyqtyq keńes tikeleı efırde beriledi. Sol sebepti de kóptegen másele ashyq áli ótkir talqylanady. Elimizdiń túkpir-túkpirinen habarlasatyn san myńdaǵan adam sotta, prokýratýra sekildi memlekettik organdarda ókildik etý, azamattyq, ákimshilik jáne qylmystyq ister boıynsha advokat bolý, sotqa deıingi tergeý amaldaryna qatysý boıynsha kómek surap jatady. Bizdiń maqsat – sheshilý joldaryn kórsetý, baǵyt-baǵdar berý.
Elimizde bilikti, kásibı zańger jáne advokat kóp. Biraq qazaq tilin jetik biletin, zań termınderine saýatty, sotta oıyn erkin jetkizip, memlekettik tilde is júrgize alatyn tájirıbeli quqyq qorǵaýshylar saýsaqpen sanarlyq. Qazir, mysaly, elordada sot isteriniń 98 paıyzy orys tilinde ótedi. Bizder qazaq tilinde júrgizilýin talap etip jatamyz. Biraq kóp jaǵdaıda bul talabymyz qanaǵattandyrylmaıdy, aıtatyn syltaý-sebebi kóp. О́zge etnos ókilinen eshkim bolmasa da basynan aıaǵyna deıin resmı tilde ótetin sot prosesterine qatysýǵa májbúrmiz. Men eki tilde de erkin is júrgize beremin. Máselen, Aınur Qazaqstanda júrgen shetel azamattaryna qatysty azamattyq, ákimshilik isterdi túrik, aǵylshyn tilderinde de júrgizedi. Alaıda jumystaǵy basty ustanymymyz – talap-aryzdy qazaq tilinde jazý, istiń tek qazaq tilinde júrgizilýin talap etý. О́ıtkeni zań salasynda memlekettik til mártebesiniń basymdyǵy is materıaldarynyń qazaq tilinde toltyrylýyn talap etýden bastalady.
Árıne, synaý ońaı, iske asyrý qıyn. Buǵan advokattyq qyzmetim kezinde anyq kózim jetti. Qazaqty qazaq qoldamasa, bizge eshkimniń de jany ashymaıdy. Jaqynda «Shekaradan zańsyz ótti» dep isti bolǵan Qytaıdan kelgen qos qandasymyz Murager men Qaster degen jigitterdiń qorǵaýshysy boldym. Qazaq tilinde ǵana sóılep, qazaqsha ǵana túsinetin qandastarymyz ben aýyldaǵy aǵaıynnyń resmı tilden kóp qaǵajý kóretinine namystandym», dedi quqyq qorǵaýshy.
Zań tiliniń óte qasań ekenin eskertip ótken advokat: «Halyqqa zańdy qarapaıym óz tilinde uǵynyńqy etip túsindirgeni qajet. Kez kelgen zań normalaryn ana tilimizde jatyq, túsinikti etip jetkizýge bolady. Jattandy zań ataýlary men san taraý baptarmen jurtty jalyqtyryp almaý kerek. О́zi de túsiniksiz zańdy qoıyrtpaqtap aıta bastasa, ony eshkim qabyldamaıdy», deıdi.
Qarjylyq saýatsyzdyqtyń saldary
Advokattyń aıtýynsha, tegin quqyqtyq kómek berý kezinde halyqtan kelip túsetin suraqtardyń basym bóligi boryshkerlerden alıment óndirýge qatysty eken. Efır kezinde 4-5 myń suraq qoıylsa, sonyń jartysynan kóbi osy máseleni qozǵaıdy. Bul elimizde alıment tólemeıtin ákelerdiń problemasy ózekti ekenin ańǵartady. Kóp qoıylatyn ekinshi suraq qaryz óndirýge baılanysty. Qarapaıym jurt bir-birine qaryz bergende, notarıýske baryp, zaım shartyn jasaý nemese qolhat alý kerektigin bile bermeıdi. Aýyzsha jasalǵan kelisimmen qomaqty qarjylaryn ustata salady da, keıin qaryzyn qaıtara almaı, sorlap júredi. Qaryzyn aýyzsha mámile, kýáger, hat almasý arqyly da óndirýge bolatynynan jurttyń deni habarsyz. Sotta qaryzdy óndirý boıynsha daý týǵyzý joldarynan beıhabar. «Qazirgi tańda onlaın zaım beretin uıymdardan aýzy kúıgender óte kóp», deıdi advokat. – Onlaın nesıe alýdyń joly tez ári yńǵaıly bolǵanymen, olardyń jyldyq paıyzdyq mólsherlemesi óte joǵary. Qarapaıym tilmen aıtsaq, 25 myń teńge alsa, bul soma jyldyń sońynda 700-800 myńǵa deıin ósedi. Eger qaryzyn ýaqtyly tólemese, negizgi somaǵa qosylatyn ústemeaqysy taǵy bar. Ulttyq bank, qarjy naryǵyn retteıtin quzyrly organdarǵa baǵynbaıtyn mundaı uıymdar zaım alýshylardyń tólem qabiletterin teksermeıdi. Sosyn qaryz ýaqtyly tólenbese, olardy ne kútip turǵanyn jiti túsindirip te jatpaıdy. Sońǵy málimetterge sensek, sońǵy 1-2 jylda elimizde 7,5 mıllıon onlaın zaım jasalǵan eken. Bul – bir jaǵynan, halyqtyń qarjylyq saýatsyzdyǵynyń saldary. Halyq nesıe alý mádenıetin bilmeıdi. Tegin jatqan dúnıedeı qaraıdy. Sol sebepti de elimizde zaımnyń ósimpulyn alyp tastap, negizgi somany óndirýge qatysty sot isteri óte kóp.
Qylmystyq ister boıynsha qarjy pıramıdasynyń quryǵyna túskender, alaıaqtardyń qurbany bolǵandar, onyń ishinde jer, baspana alyp beremin, úıdiń kezegin jyljytyp beremin, ulyńdy oqýǵa túsiremin, qyzyńdy jumysqa turǵyzamyn dep aqshasyn alyp, aldap soǵatyndar azaımaı tur. Bireýdiń jeke málimetterin paıdalanyp, ekinshi deńgeıli bankterden nesıe alatyndar da kóp. «Eger ár qazaq qarjylyq jáne quqyqtyq jaǵynan saýatty bolsa, eshkimge esesin jibermes edi. Eshkimnen qaǵajý da kórmes edi. Qarapaıym zań talaptaryn bala kishkentaıynan otbasynda bilip ósýi kerek. Quqyqtyq tárbıe jumystary mektep qabyrǵasynan bastalsa, oqýshylardyń jas erekshelikterine qaraı quqyq negizderi túsindirilse, quba-qup», deıdi Lázzat Kendebaıqyzy.
Adam taǵdyryn sheshý – aýyr is
«Siz úshin qandaı isterdi qaraý aýyr?» degen suraǵymyzǵa sál oılanyp baryp jaýap bergen advokat: «Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq – qazaq áıeli retinde júrekke aýyr salmaq salatyn isterdiń biri. Ádette aýyldaǵy názik jannyń kóbi «El ne deıdi?», «Uıat bolar», «Bala-shaǵam úshin kónemin» dep otbasyndaǵy bul máseleni jabýly kúıinde qaldyrǵysy keledi. Kúıeýinen qorlyq kórip, judyryǵyna tózip júrgen áıelderdiń kóbinde psıhologııalyq jaraqat bar, al otbasyndaǵy osyndaı qatygezdikti kórip ósken balanyń júreginde qataldyq uıalary sózsiz», dedi.
Ras, turmystyq zorlyq-zombylyqtan eń kóp zardap shegetinder – áıelder men balalar. «Biraq sonda da qyz-kelinshekterdiń kóbi bul týraly aıta almaıdy, kúıeýiniń ústinen aryz jazbaıdy, is qozǵatpaıdy, «balam úshin shydaımyn» dep otbasynyń ishki jarasyn jasyrýǵa tyrysady. Áıelge qol kóteretin erkekterdiń ózi bala kezinde osyndaı tárbıeni kórip óskender bolýy da múmkin. Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq turmystyq deńgeıge qaramaıdy. Qara nan jep, qara sý iship otyrsa da, baryna qanaǵat etip baqytty ómir súrip jatqandar bar. Záýlim saraıda tursa da, ishinde berekesi joq, ýaqyt óte sezimderi sýyp, syılastyqtary quryp jatqan shańyraqtar da jeterlik. Túptep kelgende, osynyń barlyǵy tárbıege kelip tireledi», dedi quqyq qorǵaýshy.
«Jekege jazyp, jaǵdaıyn aıtqanymen, aty-jónin jasyryp qalǵysy keletinder óte kóp. Bul qazaqy áıelge tán minez ǵoı. «El ne deıdi?», «Uıat bolady» dep úıindegi máseleni jalpaq jurtqa jaıǵysy kelmeıdi. Onyń ústine «Ursa, ákesi ǵoı, shyda», «Bala-shaǵańdy ákesiz ósirmeksiń be?» dep jan-jaqtan qyspaqqa alatyndar taǵy bar. Mundaı áıelder kóbine zańdyq qana emes, psıhologııalyq turǵydan kómek pen qoldaýǵa zárý. Sol sebepti olarmen profılaktıkalyq jumys júrgizemiz, qandaı jaǵdaıda ne isteý kerektigin, qandaı quqyqtyq, áleýmettik basymdyqtary bar ekenin aıtyp, túsindiremiz. Ákimshilik ister boıynsha polısııaǵa aryzdy qalaı berý kerek ekenin kórsetemiz. Osy máselege qatysty aryz-shaǵymdardyń deni elimizdiń qazaqy mentalıteti saqtalǵan ońtústik jáne batys aımaqtarynan kóp keledi», dedi máseleniń túp-tamyryna úńilgen zańger.
Tildik barer men zańdaǵy shıkilik – qazaqtildi quqyq qorǵaýshylar betpe-bet keletin basty máselelerdiń biri mine, osylar. Muny advokat ta joqqa shyǵarmaıdy. «Qazaq tilindegi zańdarǵa reforma jasaý kerek. Zań memlekettik tilde ázirlense, qazirgi kóp máseleniń túıini sheshiler edi. Sebebi eki túrli zańda bir-birine qarama-qaıshy keletin normalar da kezdesedi. Parlamentte otyrǵandardyń basym bóligi kásibı zańgerler emes. Al zańdy ánshi, sportshylar emes, kásibı bilikti zańgerler jazýy kerek. Zań – adam taǵdyryn sheshýde mańyzdy mánge ıe qujat. Al bul qujat naýqanshylyqqa salynyp, qalaı bolsa, solaı daıyndalyp, saýatsyz aýdarylyp qabyldansa, onyń zardabyn qarapaıym halyq tartady. Halyqtyń muń-muqtajy men zańdy múddesin qur qaǵazben, bir-birine normalary qaıshy bap pen ekiushty tarmaqpen shektep qoıýǵa bolmaıdy», dedi.
Qazaq qyzyna tán qaısarlyq pen ójettilik ár sózinen sezilip turǵan Lázzat Kendebaıqyzy: «Aldaǵy ýaqytta aýyl-aımaqty, túkpirdegi eldi mekenge deıin aralap, qolymyzdan kelgenshe kómegimizdi berip, halyqtyń quqyqtyq saýatyn arttyrǵymyz keledi. Zańdyq kómek, qarapaıym jurt kúndelikti betpe-bet keletin zań normalaryn túsindirýdiń aýadaı qajet ekenine kózimiz jetti», deıdi. Sol sebepti bir maqsatqa birigem degen bilikti zańgerler qatarlaryna qosylamyz, eljandy azamattar qoldaý kórsetemiz dep senim bildirse, pikirles, áriptes bolýǵa daıyn ekenin de jetkizdi.
Baný ÁDILJANOVA,
jýrnalıst
NUR-SULTAN