Sharyn balýan

Bul kúnde qalyń qazaq ataq­­ty balýan Sharyn Shulǵaýbaı­ulynyń esimin erekshe qurmetpen eske alady. Talaı jerde qazaq­tyń abyroıyn qorǵaǵan kúsh atasyn keıingi býyn ózderine ustaz sanaıdy. Halyqtyń ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasyp kele jatqan urpaqtar sabaqtastyǵy barda mundaı tulǵalardyń esimi el jadynan óshpek emes.

El esinde óziniń ór bolmysymen qalǵan Sharyn balýan Qordaı jerinde tirlik keshken. Sharshy topta qarsylas shaq keltirmegen Sharyn balýan ózi týǵan Qordaı óńirin qalyń Alash balasyna tanytty. Tarıhı derekter boıyn­sha, ol kisiniń balýan retinde ha­lyqqa tanylýyna kezinde ót­ken osy bir jıyn sebepshi bo­lyp­ty. Ataqty Noǵaıbaı she­shen­­niń ekinshi áıeli Áseldiń asy el jaılaýda otyrǵan shaqta be­rilgen eken. Zamanynda asqaq Alataýdyń baýraıyn jaılaǵan qalyń el keremet jıynǵa kýá bolady. Asqa kórshiles qyrǵyz eliniń de jaqsy-jaısańdary shaqyrylady. Arýaqqa arnalǵan asta ejelgi salt boıynsha túrli oıyn-saýyq pen aqyndar aıtysy, báıge men balýandar saıysy uıymdastyrylady. Ol kezde asqa kelgen baı-manaptar ózderimen birge báıgege qosatyn atyn, aqyn-jyrshysyn, balýa­nyn erte keletin bolǵan eken. Osy ádetpen qyrǵyzdan Shábden manap Tisteýik degen balýanyn asqa ózimen birge ilestirip ke­ledi. Sonda Tisteýikti kórgen kóp qa­zaqtardyń oǵan qarsylas taba almaı sasqany týraly el ishin­de kúni búginge deıin aıty­lady. Shynynda da, Tisteýik ba­lýan sol zamanda qazaq pen qyr­ǵyzǵa ári saıysker, ári balýan retinde aty belgili bolyp tur­ǵan kisi eken. Al Ásirep balýan­nyń jasy mosqal tartqan shaǵy eken, ol saıysqa túsýden bas tar­tady. Sol kezde Qasqaraý ishin­de Dúısebaı áji degen be­del­di aqsaqal asqa jınalǵan qa­zaq­­tyń jaqsy-jaısańyn túgel sha­qyrtyp, qaıtkende de el ishinen bir balýandy tabý kerek degen talap qoıady. Boılaryn namys kernegen jigitter aýyl-aýyldy ara­lap ketedi. Abyroı bolǵanda báıgege qosylǵan attar kesh ke­lip, sonyń sebebinen el azamattary ba­lýandar saıysyn erteńge qal­dyrypty.

Erteńine kópshilik balýandar saıysyn tamashalaýǵa jınalady. Sonda ortaǵa esik pen tórdeı tory atyn oıqastatyp Tisteýik balýan atyp shyǵady. О́zine qarsy eshkimniń shyǵa qoı­maǵanyn baıqaǵan Tisteýik bir­den «Saıysker balýanyń joq bolsa, báıgemdi ber!» dep aıqaı­laıdy. Munyń aıbynyna ma­sattanǵan qyrǵyzdar jaǵy qı­qýlap beredi. Sol kezde ortaǵa bir jas jigit atyp shyǵady deıdi. Ony aýylda qalǵan jerinen at jibertip aldyrtyp, alqaly top­qa jetkizgeni osy bolady. Bul balýan Baba rýynyń Elaman ata­­synan shyqqan qarýly jas Sha­­ryn Shulǵaýbaıuly eken. Áli de mundaı sharshy topqa túsip, ysyla qoımaǵan kezi bolsa kerek. Biraq budan eki jyl buryn Shý boıynda ótken ulan-asyr asta Botbaı rýynyń túıebalýanyn jeńgen 19 jasar bozbala Sharyn­dy jınalǵan jurt birden tanıdy. Sol kezde boıynda namysy qaınaǵan jas batyrdy Dúısebaı áji Noǵaıbaıdyń Ajar degen qyrǵyz áıelinen týǵan balasy Kúbirdiń toqpaq jaldy Oraýyz deıtin jaraýly atyna mingizip turyp:

Shaqyrdyq biz Sharyndy,

Qudaı ashsyn baǵyńdy!

Tisteýikke bet aldyń,

Baryńdy sal, baryńdy! –

dep batasyn beredi. Saıys ala­ńynda eki balýan uzaq ýaqyt alysady. Aqyry ataqty Tisteýik jas Sharynnan jeńiledi. Osy oqıǵadan keıin jas Sharynnyń ataǵy qyrǵyz-qazaqqa birdeı ja­­ıylyp ketedi. As taraǵan soń Babanyń Baıtýmasynan shyqqan Yryskeldi degen syıly qarııasy qasyna Bólemis, Ábilez qoja jáne Qodar deıtin úsh kisini er­­tip, arnaıy Shulǵaýbaıdyń úıine soǵady. Shulǵaýbaı da osy asta Tisteýik pen Sharynnyń ara­syn­da bolǵan saıysty kórgen. Sha­ryn­nyń Tisteýikti ábden saba­ǵa­nyn kórgen áke balasynyń qatygez bolyp ketpeýi úshin bo­la­shaqta mundaı saıystarǵa tús­peýin qalaǵan eken. Áıteýir Yrys­keldi qarııa atalas týysy Shulǵaýbaıdyń úıine qona ja­typ, Sharynnan endi qaıtyp sa­ıysqa túspeýge ýáde alyp, ba­ta­syn berip attanady. Úlken kisi­niń batasyn buzý qıyn sharýa, onyń ústine Yryskeldi qa­rııa aýzy dýaly, el ishinde syı­ly kisi bolsa kerek. Biraz ýaqyt ótkende Dúısebaı ájiden sálem alyp bireý jetedi. Vernyı sha­harynda iri as ótpek eken. Sol asqa Qordaıdyń ıgi jaqsylary túgel shaqyrylsa kerek. Soǵan balýan Sharyndy da qosa alyp ketpek nıeti bar eken. Muny es­tigen Sharyn shabarmanǵa bar mán-jaıdy túsindiredi. Buǵan Dúı­sebaı áji qatty ashýlanyp, Shul­ǵaýbaımen qosa, baıaǵy tórt kisini shaqyrtyp alady da «Bata berip, et jeıtin ózge syltaý qu­ryp qalyp pa edi?! Bul ne qyl­ǵandaryń, balanyń baǵyn baılap?! Bile bilseńder, Sharyn el­diń namysy emes pe?!» dep re­ni­shin bildiredi. Aqyry bir mal soı­dyryp, álgilerge Sharyn ba­lýanǵa qaıtadan bata bergizedi. Aýzy dýaly qarııalardyń oń batasyn alǵan Sharyn balýan qaıta túlep sala beredi. Vernyıda beldesken balýannyń bárin jyǵyp, bas júldeni ıelenedi. Sodan dańqy kókke órlep, Alataýdyń baýraıyn tel emgen qazaq-qyr­ǵyzdyń iri as-toılarynyń dodalarynda beldesip, jaýyryny jerge tımegen balýan Sha­ryn atanady. Tipti el ishinde onyń egde tartqan shaǵynda da saıysqa túsip, qarsylastaryn bet qaratpaǵany aıtylady.

Sharyn balýannyń uly Jo­ra­bek aqsaqal ómiriniń sońyn Qor­daı aýdany, Kenen aýylynda ótkizip, 98 jasynda dúnıeden qaıtqan. Al qyzy ataqty Táken saldyń nemeresi Qasymjanǵa turmysqa shyqqan eken. Sonymen qatar Sharyn balýannyń kenje uly Kúreńbek aqsaqal Uly Otan soǵysy jáne eńbek ardageri, ula­ǵatty ustaz, Shý aýdany, Shoqpar aýylynda 91 jasynda dúnıeden ozǵan. Balýannyń urpaqtary búginde Qordaı aýdanynda ómir súrýde. Jalpy, Sharyn Shul­ǵaý­baıulynyń esimi máńgi el esin­de. Sharyn balýan jaıly belgili jazýshy Maral Ysqaqbaı ózi qurastyrǵan «Jarylǵamys» atty kitabynda keńinen derekter keltiredi. Endigi maqsat – Qor­daı jerinde ótken arýaqty ba­tyrlardyń sońǵy tuıaǵyndaı bol­ǵan balýan Sharynnyń esimin jańǵyrtyp, halyqtyń jadynda saqtaý. Tipti Sharyn balýannyń atyn bir sport keshenine berse de jarasady. Máselen, Qor­daı jerinde Qarasaı jáne О́te­gen batyrdyń, Kebekbaı men No­ǵaı­baı sheshenderdiń, sal-seri­ler­diń sońy Kenen aqynǵa ar­nal­ǵan as-toılar ótip, eńseli es­kertkishteri boı túzedi. Osy sııaq­ty, bolashaqta Sharyn Shul­ǵaýbaıulynyń esimin de el esinde máńgi qaldyrý maqsatynda bas­tamalar kóterilip, jumystar qol­­ǵa alynsa, bul da urpaqtyń ba­­ba­lar aldyndaǵy paryzynyń ótel­­gendigi bolar edi...

Jambyl oblysy