Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń VII shaqyrylymdaǵy Parlamenttiń birinshi sessııasynda «О́zekti máselelerdiń talqylanýy eń aldymen Parlamentte ótýi kerek» dep shegelep aıtqany óte oryndy. Kóptegen mańyzdy suraq tóńireginde aıtqan oıyna, ásirese «Jastardyń damý ındeksin engizý» ıdeıasyna rıza boldyq. Qoǵam tynysyn ańǵaryp, tamyryn dóp basatyn Parlamenttiń aldaǵy kúnde atqaratyn qyzmetteriniń nátıjesine jáne mindetterin qanshalyqty adal atqaratynyna ýaqyt tóreshi. Sapaly zańdar qabyldansa, qoǵamdaǵy keleńsizdikter de boı kótere bermes, kóptegen túıtkil máselege oń sheshim tabylar.
Qasym-Jomart Kemeluly «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasyndaǵy árbir bólimdegi aıtylǵan salıqaly oıy elimizdegi árbir ultjandy azamatqa kelesi bir tyń qadamǵa serpilis berýde. Memleketimizdi basqaryp otyrǵan Prezıdent retinde elimiz úshin jańa bastalatyn tórtinshi onjyldyqtyń salmaǵynyń jeńil bolmaıtynyn nyqtaǵany kóńilge qonymdy. Qýatty memleketke aınalý, kemel halyq bolý, ádiletti qoǵamda ómir súrý – osy negizgi mindetterdiń mańyzdylyǵyn sezine bilý de – úlken jaýapkershilik. Rýhanııattyń bastaýy ana tilimizdiń dárejesin elimizde ǵana emes, álemdik deńgeıde joǵarylatý – árbir azamatqa artylar mindet. Men de memleketimizdiń 30 jyldyq tarıhı kezeńinde shákirtterin bilimmen sýsyndatqan oqytýshylar qatarynda eńbek ettim. Muǵalim bola júrip te, qoǵam belsendisi retinde de, respýblıka deńgeıinde til úıretý jobalaryn sátti uıymdastyra bilgen kásipker bolyp ta elimizdiń ulttyq rýhyn asqaqtatý – negizgi mindetim bolǵany shyndyq. Qazaq ádebıetin nasıhattaýǵa 2013 jyldan bet burdym. Máseleniń sheshimin tabýǵa otandyq jáne shetel ádebıetiniń jetistikterin zerdeledim. Osy baǵytta oryn alǵan kemshin tustarǵa basa nazar aýdardym. Ishki zertteýge 2013-2016 jyldar aralyǵynda kóbirek kúsh saldym. Qazaq rýhanııatyn halyqaralyq deńgeıde nasıhattaýǵa 2016 jyldan beri úzdiksiz atsalysyp kelemin. Osy jyldar maǵan kóp tájirıbe berdi, ári árbir kezdesken qıyndyq kúshti sabaq boldy. Qazaqstan ǵana emes, Ortalyq Azııa boıynsha tuńǵysh ádebı agent retinde, qazaq qalamgerlerin álemdik deńgeıde dáripteýge óz úlesin qosyp júrgen patrıot retinde, «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti arqyly birqatar usynysymdy jetkizýdi laıyq kórdim. Qazaq ádebıeti jańa kezeńdi bastan keshirýde. Jaqsy ózgeris tyń oıǵa baǵyttaýda. Alaıda shyǵarmashylyq toptyń aǵa býyn ókilderi ózderiniń jıǵan taǵylymdaryn jas býynǵa tabystaıtyn mekteptiń joqtyǵy kóp tusaý bolýda. Almaty qalasynda Alatau Creative Hub (1296 sharshy metr) jeltoqsan aıynda ǵana iske qosyldy. Osy baǵytta qalamyzda birneshe keshender (eń úlkeni – aýmaǵy toǵyz myń sharshy metr) daıyndalýda eken. Bul jobalar kóptegen is-sharanyń júzege asýyna múmkindik beredi. Áıtse de, bul jalpy buqara halyqqa baǵyttalǵan platforma. Sondyqtan, shyǵarmashylyq ıeleriniń, bir múddege qyzmet isteıtin toptardyń, ózara kezdesetin, tájirıbe almasatyn jeke platformasy bolýy kerek. Máseleniń sheshimin birlese otyryp tabýǵa, naqty úsh usynysty nazarǵa usynamyn.
Birinshi usynys, «Shyǵarmashylyq rezıdensııa» kompleksi jobasyn iske asyrýdy Nur-Sultan, Almaty, Túrkistan, Aqtaý qalalarynda qolǵa alý kerek. Belgili bir josparly shara kezinde shaqyrylatyn sheteldik shyǵarmashylyq top ókilderi jáne joǵaryda atalǵan qalalardan tysqary turatyn elimizdegi shyǵarmashylyq ókilderi toqtaıtyn óz qonaqúıleri bolýy zańdy. Rezıdensııada zamanaýı jabdyqtalǵan, ulttyq negizde bezendirilgen kitaphanasy men konferens zaly, konsert sahnasy, arnaıy koýorkıń bólmeleri, artgalereıalary, qazaq as mázirinen restoran, kafe, qymyzhanasy bolýy tolyqqandy jumys prosesin uıymdastyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. Tanymal qalamgerlerdiń, sýretshilerdiń, mýzykanttardyń derbes shyǵarmashylyq bólmeleri, stýdııalary bolýy oryndy. Qazaq halqynyń sonaý kóne tarıhynan bastap, búgingi Qazaqstan týraly syr shertetin úlken eskertkish ansamblder, mysaly, kórshiles memlekettegi tarıhı aýqymy tutas bir kezeńdi qamtıtyn Mamaı Qorǵany sekildi, joǵaryda atalǵan qalalardaǵy «Shyǵarmashylyq Rezıdensııasy» aýmaǵynda boı kóterse, elimizdegi týrızmdi jandandyrýǵa da muryndyq bolar edi. Bul rette elimizden Soltústik Kıprdegi mesenat Sýat Gıýnsel sııaqty atymtaı jomart azamattar tabylsa, qazaqtyń nebir daryndy shyǵarmashylyq ıeleriniń ıdeıalary iske asar edi. Kazınolarǵa, tolyp jatqan restoran bızneske, saýda, oıyn-saýyq kompleksterine ketken aqshanyń bir bóligin osy jobaǵa jumsasa, kóp saýap jınar edi. Álemniń kóptegen elinde ǵasyrlar boıy úrdiske aınalǵan «Shyǵarmashylyq rezıdensııa» jobasy Qazaqstanda da iske qosylsa, ár jyly shaqyrylatyn elimizdegi jáne alys-jaqyn sheteldegi tanymal avtorlardyń tájirıbeleri kóptegen jasqa myqty shyńdalý mektebi bolary sózsiz.
Ekinshi joba, Prezıdent usynǵan «Táýelsizdik urpaqtary» granty shyǵarmashylyqpen aınalysatyn daryndy jastardyń myqty ıdeıalaryn iske asyrý alańqaıyn keńeıtýge bólinse deımiz. Bul grant jastardyń sheberlikterin shyńdaýǵa, álemdegi úzdik halyqaralyq shyǵarmashylyq rezıdensııalaryna, kitap kórme-jármeńkelerine, túrli baıqaýlarǵa, festıvaldarǵa qatysýyna múmkindik bergeni durys. Olarǵa halyqaralyq platformaǵa shyǵa alý eń myqty baspaldaq bolar edi. Eldegi baspa isi boıynsha shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi retinde qyzyǵýshylyqtary oıanǵan jas kásipkerlerdi de eýropalyq, amerıkalyq, azııalyq iri baspalarmen sheteldik tájirıbe almasý baǵytynda júıeli túrde baılanys ornatýǵa, ári kitap bıznesin jandandyrýǵa túrli halyqaralyq kitap kórme-jármeńkelerine qatysyp turýyna osy grant berilip jatsa, bul saladaǵy kóptegen sheteldik myqtylarmen seriktestik jobalar ómirge keler edi. Nátıjesinde durys júıege otyz jyl boıy túsire almaı kele jatqan kitap taratý mehanızmi iske qosylar edi. Eń úlken máseleni sheshetin birden-bir qaınar kóz – «Qazaq ádebıeti jáne aýdarma isi ınstıtýtyn» ashý.
Bul meniń – úshinshi usynysym. Instıtýtqa Beıimbet Maılınniń aty suranyp tur. Qazaq qalamgerleriniń jınaqtaǵan bilimi men tájirıbesinen arnaıy akademııalyq ádebı baǵdarlama daıyndalý kerek. Joǵary ádebı kýrstar uıymdastyrylsa, osynyń negizinde qalam ustaýǵa talpynǵan jas urpaqqa akademııalyq dáris berý maqsatyna qol jetkizýge bolady. Bul jobada álemdik úzdik avtorlardyń eńbekterinen de jazý tehnıkalaryn meńgertýge baǵyttalǵan arnaıy baǵdarlama mindetti túrde daıyndalýy kerek. Eń utatyn jerimiz, osy jobaǵa qatysqan árbir talapker óz tilegine oraı, bir nemese eki shet tilin de oqyp úırenip, ulttyq aýdarmaǵa úles qosatyn ádebı aýdarmashylyqqa da tóseletin múmkindikke qol jetkizedi. Bul jobada ádebı synshylarmen qatar, ádebı agentter de arnaıy daıyndyq kýrstarynan ótkeni lázim. Bul kýrstardyń 2 jyldyq, 1 jyldyq ıntensıv, 6 aılyq ıntensıv baǵyttaǵy baǵdarlamasyn uıymdastyrý – óz aldyna bir talap. Jobaǵa qatysýshy tálimgerlerge arnaıy eńbekaqysymen qatar, úırenýshilerge shákirtaqy da qosa qamtylsa, áleýmettik máselelerdiń de qıyndyq týǵyzbaýyna jaǵdaı jasalady. Negizinde, tereńnen oılasaq, «Túrki tildes memleketterdiń ádebıeti jáne aýdarma isi ınstıtýty» halyqaralyq statýspen ashylsa da, artyq emes. Qashanda kóshbasshylyqty ıyǵyna artqan Qazaqstannyń memleket retindegi abyroıy odan ári bıikteri sózsiz. Bul rette Shıhabeddın Marjanı esimi laıyq bolar edi. Osy jobada qanshama myqty ádebıettanýshy ǵalymdar, synshylar, nebir sóz zergerleri bilimderin taratýǵa yqylasty. Osyǵan oraı, bul ınstıtýt óz quziretinde mamandar synynan ótken, oqyrmandar júregin jaýlaǵan, elimizdegi nebir myqty týyndylardyń sheteldik baspalarǵa, gazet-jýrnalǵa taraýyna kepil bola alady.
Baqtygúl MAHANBETOVA,
Halyqaralyq ádebı agent,
Evrazııalyq shyǵarmashylyq gıldııasy múshesi (Ulybrıtanııa)