Sıfrly keleshek jáne ulttyq qundylyqtar

Sıfrlaný dáýirinde qoǵamda týyndaıtyn arazdyqtan, óshpendilik pen jalǵan aqparattan saqtana bilý óte mańyzdy, al áleýmettik jeliler búginde san qıly úgit-nasıhattyń taıtalas alańyna aınalǵanyn kórip otyrmyz. Mysaly, Eýropa elderi áleýmettik jelilerdegi aqıqattan alshaq jatqan, túrli saıası múddelerdi kózdegen jalǵan aqparattarǵa qarsy turýdyń syndarly strategııasyn jasaqtaýda.

Biz talpynys jasap otyrǵan ǵa­lamdyq sıfrly keleshekte basqa mem­lekettiń baılyǵyna (tabıǵı jáne adamı) degen qyzyǵýshylyq, ıaǵnı kóz suǵyn qadaý esh báseńdemeıdi, kerisinshe kúsheıe túsedi. Endeshe, erkindigi men egemendigin enshilegenine bıyl bar bolǵany otyz jyl ǵana tolǵaly otyr­ǵan damýshy jas memleketimiz árdaıym ózgelerdiń ekonomıkalyq, saıası nemese dinı qyzyǵýshylyqtarynyń nysanynda bolatyny anyq. Ǵalamdyq aqparat aıdynyndaǵy shabýyldardan qundylyqtaryńdy joǵaltyp alý qaýpi kúsheıe túsedi. Sondyqtan lokaldy, ár salada qorǵaný beketterin qurǵannan góri, birtutas ulttyq qorǵaný strate­gııa­syn júzege asyrý qajet. Bul strategııa ulttyq qundylyqtarǵa negizdelýi tıis.

О́ziniń tili, tarıhy, mádenıeti men ádebıeti, salt-dástúri men ulttyq bol­my­syn qyzǵyshtaı qorǵap, urpaǵyn bıik rýhta tárbıelemeıtin el ózgeniń qun­dylyqtaryna baǵynyshty bolady. Bul qaǵıda sıfrly damý men sıfrly kúres dáýirinde ózekti. Sondyqtan ulttyq qundylyqtardy kirshiksiz saq­taý jolynda ult pen urpaq sanasyn tárbıeleý ǵana keleshekte ultty qor­ǵaıtyn qalqan bolyp qala bermek.

Jahandanýdyń bir ereksheligi, eńbek mıgranttarynyń memleketter arasynda emin-erkin qozǵalýynda, olardyń ekonomıkalyq damýǵa tikeleı oń áserin ekonomıst-ǵalymdar ótken ǵasyrda-aq dáleldep qoıǵan. Jyldan-jylǵa bul prosess kúsheıetin bolady, onyń ishinde elimizde jumysshy, qyzmetshi mamandarǵa degen tapshylyq aıqyn sezilýde. Al sol qonys aýdarýshylar ózderimen birge ózge jurttyń, orta­nyń ádet-ǵurpy men salt-dástúrin ala keledi. Saıyp kelgende, olardyń el­degi qalyptasqan ustanymdar men qo­ǵamdyq ómirge tezirek kirigýi oryndy bolar edi. Áıtpese, memleket qu­raý­shy jetekshi ulttyń salty men dás­túrine «ózindik ózgeshe kózqarasy» bar ekinshi jaqtyń qalyptasýy (otbasy qundylyqtary ózgeshe, birjynysty nekelerdi qoldaýshylar jáne t.s.s.) «dúnıetanymdyq daǵdarys» ákelýi áb­den múmkin. Mundaı úderis qazir Eýropa elderinde júrip jatyr.

Prezıdent Q.Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda ult­tyq qundylyqtar – eldigimizdiń, táýelsizdigimizdiń birden-bir tuǵyry, urpaqtan urpaqqa qalatyn eń asyl amanatymyz degen óreli oıdy ortaǵa salady. Ulttyq qundylyqtardy dárip­teýge kelsek, ár aımaq jadynda qal­ǵanyn jańǵyrtyp, tulǵalaryn ózinshe áspettep júr. Al uly Abaıdyń týyndylaryna qosymsha Máshhúr Júsiptiń, Beket atanyń, Shákárimniń, Qojabergen jyraýdyń, Qashaǵannyń jáne t.b. dala danalarynyń ulaǵaty men murasy bar­sha qazaqqa ortaq dúnıe ekenin, ony óńirlik sıpattan ulttyq deńgeıge kótersek utatynymyzdyń kóp bolatynyn eskermeı júrmiz.

Endeshe qazaq halqynyń ata-babalardan mura bolyp qalǵan shynaıy, gýmanıstik ıdeıalarǵa toly fıloso­fııasy, birlik pen yntymaqty meńzegen, adaldyqty tý etken salty men dástúrin, búginginiń «jahandyq qabyqtarynan» tazartyp, taza kúıinde, ıaǵnı qazaq­tyń shynaıy mentalıtetine saı eshbir etnostyń múddesin kemsitpeı úgitteýdi, túsindirýdi kúsheıtý kerek (Qazaq hal­qy qalaı qalyptasty? Minezi men ómir­lik fılosofııasy qandaı? Salt-dás­túr­leriniń máni men maǵynasy jáne t.b.).

Qazaq halqy – Altaı men Mańǵys­taýǵa, Alataý men Qyzyljarǵa deıin­gi keń-baıtaq daladaǵy birtutas ult (tili, dini, dili bir) ekendigi qalyptas­qan ­men­talıtetinen kórinip turýy tıis. Eli­miz­degi búgingi etnostar sanasyn­da da bul sharalar naqtylyqty ornatyp, syılastyq pen dostyq sezimdi kúsheı­tip (bárimizdiń tegimiz bir, birtutas tarıhy bar baýyrlas halyqtarmyz degen oıdy tereńdete túsedi), keń aqpa­rattyq maǵlumat alý kózine aınalary sózsiz. Osylaısha ǵalamdyq sıfrly keleshekte (global digital future) óz ornymyzdy aıshyqtap, barlyq etnostar memleket quraýshy qazaq ultynyń janyna birigedi, birtutas ulttyń qa­lyp­tasýy júzege asady. Jalpy bilim beretin pánderdi oqytý boıyn­sha memlekettik bilim standarttary sııaqty, urpaq tárbıesinde de qazaq­standyq tárbıe standartynyń qajet­tiligi seziledi.

Osy aıtylǵandardan toqeter oı – jas ereksheligine qaraı beıimdelgen Ulttyq qundylyqtardy dáripteýdiń tujyrymdamasyn daıyndaý qajet. Aıtalyq olar, mektepke deıingi tár­bıe satysy, bastaýysh bilim deńgeıi, negizgi-orta bilim deńgeıi jáne joǵarǵy bilim berý deńgeılerin qamtıtyn 4 deń­geı­li dáristen turady. Ǵalymdar qa­zaq halqynyń shynaıy kelbeti, salty men dástúri qaı deńgeıde oqytylýy tıis ekenin eskere otyryp, 11-synyp­ty bitirgen jáne ýnıversıtetti aıaqtap, ma­mandyq ıesi bolyp shyqqan azamat­tyń ulttyq qundylyqtarmen dáriptelgen, tolyqqan zamanaýı bolmysyn ǵyly­mı turǵydan belgilep, daıyndalǵan konsepsııanyń negizinde ár deńgeı úshin qosymsha kýrstyń baǵdarlamasy (4 baǵ­darlama) jasaq­talady. Nátıjesin­de, oqytý tiline qa­ra­mastan 3-21 jas ara­lyǵyndaǵy qazaq­standyqtar ulttyq qun­dylyqtar negizinen úzdiksiz júıeli dáris alady, jahandyq dáýirdiń syn-qaterlerine daıyn jastardyń qatary kóbeıedi.

Egilgen dánniń sabaǵy kóterilip, ja­­syl jelekke aınalyp, shyryndy je­mi­sin berýi uzaq ýaqytty qajet etedi. Sol sııaqty ulttyq qundylyqtar­dy dáripteı otyryp, órkenıet kóshinen qal­­maı damýdyń alǵysharttaryn qa­lyp­tastyrýdy da búginnen bastaǵan abzal.

Qanybek JUMAShEV,

Bilim berý isiniń úzdigi