Uly daladaǵy uly apat

 

HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda ómir súrgen uly ǵalymnyń pikiri. Kelispeske laj joq. О́ıtkeni osy «alań­syzdyqtan» Shoqan zamanynan nebári júz-aq jyl buryn qazaq dalasy «Aq­taban shubyryndyǵa» urynǵan. «Qaıǵy-muńsyz» qazaqty shyǵystan zeńbirek súırep kelgen qalmaq qyryp salǵan. Bundaı apatty qazaq qazaq bolǵaly bastan keshpegen. «Qalmaq «úırenisken» jaý emes pe edi?! Qazaq qalaısha jeńildi?!» deımiz. Sóıtsek, qalmaq qolynda dala­lyqtar buryn-sońdy kórmegen ot­qarý bolǵan eken. Bilektiń kúshi men naı­zanyń ushyna sengen qazaq qansha batyr bolǵanymen kúndeı kúrkiregen zeńbirekke qarsy tura almaǵan. Basymen qaıǵy bolyp ketken, bosyp ketken. Orystar arqyly qalmaqtyń qolyna tıgen eýropalyq otqarý sol tusta qazaqtyń kózin bir nársege jetkizdi. Zeńbirek, endigi jerde bilek kúshi bilimniń kúshine qarsy tura almaıtynyn kórsetti. Keshegi bir zamanda jarty álemdi titiretip kún­deı kúrkiregen kóshpendilerdiń kúni ót­kenin kórsetti. Endigi jerde tarıh maı­danynda el taǵdyryn bilektiń kúshi emes, bilimniń kúshi jeńetinin kórset­ti. Osyǵan kózi jetken Ábilqaıyr otqa­rýly oryspen odaqtaspaq boldy. Bi­raq Reseıge odaqtas emes, otar el kerek edi. Bas ıip kelgen Ábilqaıyrǵa senbedi. Otqarý bermedi. Aq patsha qarý berip Qazaq handyǵyn kúsheıtkisi kelmedi. Ke­ri­sinshe qazaq memleketin birtin-birtin álsiretip, birjola joıýǵa kiristi. О́ıt­keni ımperııaǵa qazaqtyń eli emes, jeri kerek edi. Ábilqaıyr buny kesh túsindi. Biraq moıynyna tuzaq tústi. Ol qol qoıǵan hatty alǵa tartyp ımperııa Uly Dalaǵa dendep kire bastady. Oǵan qarsy kóteril­gen Syrym, Isataı, Mahambet, Kenesary­­lar da otqarýly ımperııany toqtata alma­dy. Zeńbiregin súıretken ımperııa aqy­ry oń­tústikti alyp, Ortalyq Azııany otar­lady.

Buny kórgen zarzaman aqyndary kúńi­rendi, Abaı bas bolyp. Ortalyq Azııany otarlaǵan Reseı 1897 jyly óz tarıhyn­da tuńǵysh ret jalpyreseılik sanaq ót­kiz­di. Bul sanaq boıynsha Orta Azııa halyq­tarynyń sany bylaısha hattaldy:

Qyrǵyzdar – 200 myń adam

Túrikmender – 280 myń adam

Tájikter – 350 myń adam

Sarttar – 970 myń adam

О́zbekter – 721 myń adam

Qaraqalpaqtar – 104 myń adam

Qazaqtar – 4 mln 84 myń adam

Barlyǵy – 6 mln 765 myń adam. Kórip otyrsyzdar, sonyń 4 mln 84 myńy qazaqtar. Qazaq emesterdiń sany 2 mln 679 myń adam. Sonymen 1897 jylǵy jalpyreseılik sanaq boıynsha qazaqtan ózge Orta Azııa halyqtary qazaqpen salystyrǵanda eki ese kem bolyp shyqty. Iаǵnı qazaqtar Ortalyq Azııa halyqtaryn jınap eseptegende olardan 2 esedeı kóp bolyp shyqty.

1921 jyly orys tarıhshysy Alek­sandr Chýloshnıkov Orynborda Qazaqstan tarıhyna arnalǵan «Ocherkı po ıstorıı kazah-kırgızskogo naroda» atty monografııasyn shyǵardy. Osy tarıhı zertteýdiń birinshi betinde tóńkeriske deıin «kazah -kırgızdar», ıaǵnı, qazaqtar sany 8,5 mln adam bolǵany kórsetilgen. Tóńkeristen keıingi bolshevıkter bılik qurǵan 15 jyl ishinde Qazaqstan halqy úsh aılapat asharshylyqty bastan keshti, orny tolmas demografııalyq apatqa ushyrady. Ony 1939 jyly ótken stalındik sanaq kórsetti. Bul stalındik sanaqqa kóz sal­saq, tóńkeriske deıingi 8,5 mıllıon bolǵan qazaqtar tóńkeristen keıingi az ǵana jyl ishinde anaý-mynaý emes 6 mıllıon adamǵa qysqarǵan. Sóıtip, res­pýblıkada nebári 2 mln 300 myń qazaq qalǵan. Son­da Chýloshnıkov kórsetken 8,5 mln qazaq­tyń 6 mıllıony qaıda ketti degen suraq týyndaıdy. Endeshe osy suraqqa jaýap berip kórelik.

 

2. Asharshylyq sebepteri

1919 jylǵy sovetterdiń tótenshe sezinde memleket qaıratkeri Turar Rys­qulov: «1919 jyly asharshylyqtan qy­rylǵan qazaqtardyń sany 1 mln 214 myń adam boldy», dep málimdegeni belgili. Qazaqstandaǵy bul birinshi asharshy­lyq 1917, 1918, 1919 jyldardaǵy azamat soǵysy saldarynan bolǵan edi. Bul jyldary qazaq aýyldary eki jaq bolyp maıdandasqan aqtar men qyzyldardyń tabanynyń astynda jatty. Azyq-túlik úshin qazaq aýylyn aqtar da, qyzyldar da aıaýsyz tonady.

Qazaq aýylyn tonaý onymen aıaq­tal­­mady. Azyq-túlik tapshylyǵyn kór­gen Keńes ókimeti 1920, 1921 jyl­­dary jantalasyp sharýalarǵa qarsy «prodrazverstka» salyǵyn kú­sheıtti. Durysy, múldem qataıtty. «Prodraz­verstka» is júzinde halyqtyń qolyndaǵy astyǵy men malyna qol salý edi. Qy­zyl­dar óki­meti óstip qarý kezep tu­ryp, halyqtyń aýy­zyndaǵy nany men al­dyndaǵy ma­lyn tartyp aldy. Bıliktiń bul qııana­ty­nan qazaq dalasy ekinshi aılapat ashar­shylyqqa ushyrady. Osynaý alasa­py­ran jyly Alashorda partııasynyń «Ashar­shylyqpen kúres komıssııasyn» basqarǵan jas jazýshy Muhtar Áýezov 1922 jyl basynda jasaǵan baıandamasynda: «1921 jylǵy asharshylyqtan 1 mln 700 myń qazaq qyryldy!», dep habarlady. Al qazaq dalasyn jýsatqan bul asharshylyqpen bolshevıktik bılik qalaı «kúresti» deısiz ǵoı? Ony sol jyldary kúlli keńestik Túrkistandy basqarýǵa Kreml jibergen Ivan Osı­po­vıch Tobolın bir jıynda bylaı pash etti:

«Marksıstik turǵydan alǵanda ekono­mıkalyq jaǵynan álsiz qazaqtar báribir quryp, bitip, joǵalýǵa tıis!».

Biraq «ekonomıkalyq jaǵynan álsiz» dep, ol tildegen qazaqtardyń óz tarıhynda eshqashan óńirlik jutty bastan keshse de, jalpulttyq asharshylyqty bastan keshpegenin komıssar Tobolın bilmeıtin bolyp shyqty.

Budan biz neni kóremiz? Budan biz Lenın bastaǵan bolshevıkter partııa­synyń patshalyq Reseıdi qulatsa da, onyń ımperııalyq saıasatyn qulatpaǵa­nyn kóremiz. Al ımperııaǵa bodan ha­lyq­tardyń eli emes, jeri kerek ekeni belgili. Bul shyndyqty bas bıligi joq Qazaqstanǵa Kreml jibergen ekinshi kósem Fılıp Isaevıch Goloshekın de dá­leldedi. Goloshekın is júzinde Qazaq­standy basqarǵan jyldary bul bolshevık qazaqqa jasaǵan qııanaty jóninen Tobolındi on orap ketti. Sverdlovskide bala-shaǵasymen qosyp Aq patshany óz qolymen attyrǵan bul qandyqol Qazaqstanǵa kele salysymen «Artta qalǵan bul elge «Kishi Oktıabr» kerek!», dep urandatty. Ony Stalın qol­dady. Al onyń «Kishi Oktıabr» de­geni Qazaqstanǵa qanqasap revolıýsııa kerek!» degeni edi. Ony Stalın tú­sindi. Ol Ortalyq Azııadaǵy eli de kóp, jeri de kóp, «á!», deseń, «má!» deıtin tul­ǵalary da kóp Qazaqstanǵa Aq patshany óltirip aty shyqqan Goloshekındi beker jibermegen eken. Ol kele salysymen qazaq shańyraǵyna qara qobyz oınatty. Birtutas qazaqty baı dep, kedeı dep ekige bóldi. Qaq jarylǵan halyq birine-biri qarsy atylǵan oq bolsyn dedi. «Kishi Oktıabr» edi. Buǵan qarsy shyqqandarǵa qyrǵıdaı tıdi. Túrmege toǵytty. Áper­baqan jastardy aýyl aǵalaryna aıdap saldy. Olardyń qoltyǵyna sý búrikti. Qolyna mandat berdi. Mılaryn ýlady: «Baıdyń múlkin alamyz!! Jappaı kállektıv bolamyz! Qarsy shyqqan kontr­dyń, jaǵasynan alamyz!!!! Lenın biz­diń atamyz, saıasynda jatamyz, qarsy shyqqan dushpandy, qaq júrekten atamyz!!!», dep úıretti. Osy urandarǵa ıman­daı sengen jelókpeler jaı jatqan halyqqa qutyrǵan jyndaı qaptady. Buny «Kámpeske» dedi. Belsendiler shash al dese bas aldy. Eldiń úrerge ıtin, syǵarǵa bıtin qaldyrmaı sypyryp aldy. Aýyldy astyn-ústin etti. Qazaqtyń aldyndaǵy malyn alǵany, keýdesindegi janyn alǵany emes pe?! Halyq yshqynyp dúrk kóterildi. Goloshekınge keregi de sol edi. Mine, naǵyz taptyq shaıqas! Mine, naǵyz Oktıabr! Álekedeı jalanǵan áskerdi qarýsyz «bandıtterge» qarsy saldy. GPÝ «kontralardy» ańdaı qýalap júrip atty. Aýyl shekaraǵa umtyldy. Shekarada olardy saqyldaǵan pýlemetter qarsy aldy. Bul dúrbeleń aqsúıek asharshylyqqa ulasty. Goloshekın qazaqtyń kózine kók shybyn úımeletti.

Goloshekın, biraq ól-ólgenshe bir nárseni uqpaı ótti. Qazaq aýylynda baı da bar, kedeı de bar, biraq taptyq shaıqas nege joq?! Sony uqpaı ótti. Tipti kedeıler tárkilengen baı malyn alýdan bas tartty emes pe?! Buny qalaı túsinersiń?! Basqasy basqa, qazaq kedeıleri sol kedeı­lerdiń soıylyn soǵyp júrgen keńes óki­metin nege jaqtamady?! Qazaqstandy 8 jyl basqarsa da ol kóshpelilerge tán aýyl­­dastyq, yntymaqtastyq degenniń ne eke­nin túsinbeı ketti. Qazaq kedeıleri – baı­­syz, al, baılary kedeısiz ómir súre almaı­­tynyn túsinbeı ketti. Sahara tur­my­­synda baıdyń amandyǵy – kedeıge, al, kedeıdiń amandyǵy baıǵa kerek eke­nin uǵa almaı ketti. Baı men kedeı joqshy­lyqta da, toqshylyqta da selbesip ómir súretinin túsinbedi. Osy túsinbestik ony da, ol basqarǵan halyqty da orǵa jyqty.

1931, 1932, 1933-tegi asharshylyq qur­bandarynyń sany 2 mln 300 myńǵa jetti. 1 mıllıondaı qazaq shetel asty. 200 myń ózge ult ókilderi opat boldy. Bul – osy asharshylyqty 1992 jyly zerttegen parlamenttik Komıssııa qorytyn­dysy.

 Qazaqstan, Ýkraına, Volga boıyn jaılaǵan osy asharshylyqtan keıin kóp uzamaı 1937 jyly keńes Odaǵynda halyq sanaǵy ótti. Biraq stalındik rejim ol sanaqtyń qorytyndysyn da, ony ótkizgenderdi de joıdy. Soǵan qara­ǵanda ol sanaq asharshylyqtyń aýyr shyndyǵyn ashsa kerek. Ol shyndyqty ashý Kompartııanyń basty qylmysyn ashý edi. Sondyqtan, araǵa jyl salyp 1939 jyly ókimet qaıta sanaq ótkizdi. Bul qaıta sanaq boıynsha Qazaqstanda tiri qalǵan qazaqtardyń sany 2 mln 300 myń adam delindi. Keı demograftardyń aıtýynsha bul ósirilgen, qoldan jasalǵan kórsetkish. Biraq «qalaı qoldan jasalsa da», biz, bul kórsetkishten Qazaqstanda 1931-1933 jyldary oryn alǵan asharshy­lyqtyń qazaq úshin orny tolmas apat bol­ǵanyn kóremiz. Nege? О́ıtkeni oǵan kóz jetkizý ońaı. Tarıhshy A.Chýloshnıkov kórsetken tóńkeriske deıingi 8,5 mln qazaqtan, 1939 jylǵy sanaq kórsetken 2 mln 300 myńdy shegerý kerek. Sonda, siz bolshevıktik bılik tusynda oryn alǵan 3 asharshylyqtan qazaqtyń sany 6 mıllıondaı adamǵa qysqarǵanyn kóresiz. Onyń 1 mıllıony shetel asty desek, qalǵan 5 mıllıony sol 3 asharshylyq qurban­da­ry bolyp shyǵady.

 

3. Ulttyq apat saldary

Halqynyń qomaqty bóliginen aıyryl­ǵan qazaq dalasy syrt kózge qańy­rap qalǵan keńistikteı kórindi. Sondyqtan da soǵystan keıin ile-shala Kreml qazaq jerinde ıadrolyq synaqtaryn bastady. Eger, Uly Dala úsh asharshylyqty bas­tan keship, ata jurtynda azshylyqqa aınalmaǵanda, Kreml qansha bezbúırek bolsa da halqy tyǵyz otyrǵan qazaq jerinde bomba jarýǵa dáti barmas edi. Osy tusta taǵy bir suraq týyndaıdy. «Osynaý apatty asharshylyqty aına­lyp ótýge qazaqta múmkindik boldy ma?» degen. Árıne, boldy. 1917 jyly qu­ryl­ǵan Alash ókimetin qyzyldar jór­gegin­de tunshyqtyrmaǵanda, qazaqtar óz elin ózi bılep Uly Dalany uly apatqa uryn­dyrmaı alyp shyǵar edi. Qazaq óz jerinde azshylyqqa aınalmas edi.

«Jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı Hrýshev «tyń ıgerý» degendi oılap tap­ty da Qazaqstanǵa syrttan 2 mıl­­lıon­daı slavıan ókilderin kóshirdi. Sonyń saldarynan, qazaqtardyń úles salmaǵy óz elin­­de 29 paıyzǵa túsip qaldy. Qa­zaǵy az Qazaqstandy Hrýshev ártúrli ekono­mıka­lyq syltaýlar aıtyp kórshi elderge bólshektep jibermek te boldy.

Asharshylyq saldary degende onyń ult úshin eń úlken psıhologııalyq zardaby eske túsedi. Ult sanasyn sansy­rat­qan soıqan zardaby eske túsedi. О́z etin ózi jegen qazaqtyń taǵdyrdan taýany qaıtyp, saǵy syndy. Ony biz óz kózi­mizben kórdik. Sol Dozaqty kórgen sheshe­miz Qanbıbi ól-ólgenshe «Balalar, dastarqanda nan tursa boldy! Soǵan shúkir etińder!», dep ketti. Ákemiz Abat «endi ashtyq bolmaıdy» degenge senbeı jurt kózinen tasalap qambaǵa bıdaı jınap, tyǵyp júretin. Bul Dozaqty kórgen qazaq psıhıkasy. Dozaqty kórgen qazaq úshin dastarqanda nan tursa boldy. О́mirde basqa problema joq tárizdi kórinse kerek. Táýelsizdik, til, din, tarıh, dástúr degenderge bas aýyrtyp júr­genderdi kezdestirý ol jyldary ońaı bolmaıtyn. Joǵaryda da, tómende de. О́ıtkeni ulttyq qundylyqtardy qor­ǵaǵandar «ultshyl» delindi. Ult­tyq qundy­­lyqtardy qorlaǵandar «ınter­nasıo­­nalıst» delindi. Bul qyzyl­dardyń qazaq­­ty joıý saıasaty edi. Biraq «jyrtyq úıdiń de Qudaıy bar». Halyq qarǵysyna ushy­raǵan «Qyzyl ımperııa» ishteı iridi de, kún­­derdiń kúninde kóz aldymyzda qal­­paq­­taı ushty. Shańyraǵy ortasyna tústi.

«Myń ólip, myń tirilgen qazaq» óz Táýelsizdigin jarııalady. Biraq «Qyzyl ımperııa» ólse de, ımperııalyq sana ól­mepti. Oǵan jaqynda kózimiz jetti. Re­seı­diń úsh depýtaty jalpaq álem aldynda «qazaqtyń jeri qazaqtyń jeri emes», dep jar saldy. Soltústik Qazaqstanǵa suqtandy. Bul ulyderjavashyl urda-jyqtar 1897 jyly Reseı ımperııasynda ótken sanaq qorytyndysynan habarsyz bolyp shyqty. Bul depýtattar sol sanaq boıynsha Soltústik Qazaqstanda (ol kezde Semeı gýbernııasy atalǵan, quramyna Pavlodar, Qarqaraly ýezderi kirgen) jergilikti qazaqtardyń úles salmaǵy 80 paıyz delinip, orystardyń úles salmaǵy 15 paıyz delinip, Brokgaýz-Efron ensıklopedııasynda tańbalanǵanyn bilmeıtin bolyp shyqty! Reseıden qazaq jerine qonys aýdarǵan orystardyń úlesi 15 paıyz bolǵanyn da bilmeıtin bolyp shyqty! Osy bilmestikten olar eki kórshi, dos elder arasyna ot salmaqshy boldy. Bul reseılik depýtattar sondaı-aq kremldik bolshevıkterdiń basshylyǵymen Qazaq­standa 3 alapat asharshylyq bol­ǵanyn da bilmeıtin bolyp shyqty. Eger, sol úsh asharshylyq bolmaǵanda búginde Qazaqstan halqy 100 mıllıonnan asyp Reseıge jeteǵabyl alyp el bolyp otyratynyn da bilmeıtin bolyp shyqty. «Qazaqstan halqy 100 mıllıonnan asar edi» degendi biz qııaldan alyp otyrǵan joqpyz. 1897 jylǵy sanaq nátıjesimen, Orta Azııa halyqtarynyń búginge deıingi demografııalyq ósimin qatar qoıǵanda qazaqtar da tabıǵı ósimimen 120 jyl ishinde kóbeıip 100 mıllıonnan asatynyn kórip aıtyp otyrmyz. Endeshe, kórshi elderimizdiń 120 jyl ishindegi tabıǵı ósimine kóz júgirtelik!

1897 jylǵy           2020 jylǵy

  kórsetkish.              kórsetkish.

     /Reseı                        /О́z

ımperııasynda/ respýblıkasynda/

Qyrǵyzdar          Qyrǵyzdar

– 200 myń            – 5 mln 200 myń

Túrikmender        Túrikmender

– 280 myń            – 5 mln 800 myń

Tájikter            Tájikter

– 350 myń            – 7 mln 600 myń

О́zbekter             О́zbekter

 – 721 myń           – 34 mln

Qaraqalpaqtar          Qaraqal­paqtar

– 104 myń            – 400 myń

Qazaqtar            Qazaqtar

– 4 mln 84 myń    – 12 mln 700 myń

Bul kórsetkishterden biz Orta Azııa­daǵy kórshilerimizdiń bári ótken 120 jyl ishinde 22 eseden bastap 28 esege deıin kóbeıgenin kóremiz. Tek, qazaqtar men qaraqalpaqtar ǵana osy deńgeıde kóbeımeı qalǵan. Bunyń sebebin biz bul eki halyqtyń otyzynshy jyldar ashar­shylyǵy tusynda Goloshekın qolastynda bolǵan­dyǵynan kóremiz.

Qazaqstan HH ǵa­syr basyndaǵy úsh ashar­shylyqty bastan kesh­pegende qazaq­tardyń sany búginde Respýblıkada qansha bolar edi degen su­raq týyndaıdy. Bul suraqqa jaýap berý úshin biz qazaqtardyń tabıǵı ósimin qyrǵyzdarmen salystyrdyq. Qyrǵyzdar qazaqqa dúnıe­tanymy, turmysy jóni­nen uqsas halyq. Kesteden kórip otyrsyz­dar Golo­shekın­siz qyrǵyzdar 120 jyl ishin­de 26 ese kóbeıgen, ıaǵnı, 200 myń­nan 5 mıllıonǵa deıin kóbeı­gen. Ashar­shylyqsyz qazaqtar da qyrǵyz­dar­daı 26 ese kóbeıýi múmkin edi ǵoı! Árı­ne, múmkin edi! Endeshe, HH ǵasyr basyn­daǵy 4 mln 84 myń qazaqty 26 esege kó­beıtińiz. «100 mıllıon» degen sıfr shy­ǵa keledi. Bul «100 mıllıon» degen sıfr ashar­shylyqtardan aman bolǵan jaǵdaıdaǵy qazaqtyń 120 jyl ishindegi tabıǵı ósimi. Demek, HH ǵasyr basyndaǵy apattardan aman bolǵanda búginde qazaqtar óz elinde sany 100 mıllıonnan asyp, álemdegi alyp elderdiń biri bolyp otyrady eken...

Qaıtalaýǵa týra keledi. Bul sıfr qııal­dan alynǵan joq. Bul – Reseı ımpe­rııa­synyń 1897 jylǵy halyq sanaǵynyń nátı­jesine súıengen jáne sodan bergi 120 jyl ishin­degi kórshilerimizdiń qarapaıym tabı­ǵı ósimine negizdelgen qarapaıym arıf­metıka.

 

4. Ulttyq apatty ulyqtaý

N.NAZARBAEV: «Álemdegi eshbir el Qazaq­stan tárizdi birjola joıylyp ke­týdiń qaterli shegine jetip kórgen emes».

Q.TOQAEV: «Bilikti mamandar ­jú­ıe­li zertteýmen aınalysyp, soǵan sáı­­kes asharshylyq máselesine memleket tarapynan baǵa berilgeni jón».

 Bıyl 1921 jylǵy ulttyq apatqa 100 jyl tolady. Asharshylyq degende, biz, biraq, ótken ǵasyr basynda sol úsh apatta qurban bolǵandardy qosyp esepteýimiz kerek. Sonda, sol úsh apatta opat bolǵan 5 mıllıon qazaqtyń, otandas 200 myń ózge ult ókilderiniń arýaǵyn qosyp ulyq­taıtyn bolamyz.

Birinshiden, árıne, 31 mamyr kúni ashar­shylyq jáne repressııa qur­ban­­­­dary­nyń arýaǵyna arnap bar­lyq me­shitter men shirkeýlerde miná­jat, duǵa oqý rási­mi ótýge tıis. Kún­tiz­be­miz­de «31 mamyr rep­ressııa qur­ban­da­ryn eske alý kúni» de­linip júr. Bul jer­de «asharshylyq» degen sóz joq. О́ıt­keni bul zań 90-shy jyldar basynda «asharshylyq» degen sózden úrketin kez­de osylaı qabyldanyp ket­ken. Bú­gin­gi Parlament bu zańdy «31 mamyr – Asharshylyq jáne repres­sııa qur­ban­daryn eske alý kúni» dep, jónder dep úmittenemiz. О́ıtkeni, «ashar­­­shylyq» degen sózdiń arjaǵynda 5 mıl­­lıon qazaq, 200 myń ózge ult ókil­de­riniń arýaǵy tur.

Ekinshiden, osy, 100 jyldyq tusynda, asharshylyq tárizdi ulttyń uly qasiretin ulyqtaýda bir úlken qadam jasalynyp «Aza Saraıynyń» negizi qalanar bolsa, nur ústine nur bolar edi.

Bir ret Londonda bolǵanymyzda tý­rıster kóp baratyn oryn dep bizdi áıgili «Madam Tıýsso» mýzeıine alyp bar­dy. Eki ǵasyrlyq tarıhy bar mýzeı negizinen balaýyzdan jasalǵan músin­derden jasaqtalǵan eken. Alǵan áse­ri­miz áli kúnge esten ketpeıdi. Ási­rese, orta ǵasyrlarda ólimge kesilgen adam­dardyń basyn gılotınamen shabý sátin kórsetetin «úreı bólmesinen» al­ǵan áse­rimiz alabóten boldy. Adam de­nesi men ushyp túsken bas balaýyzdan jasalypty. Biraq adam denesinen aýmaıdy. Týrısterdiń tóbe shashy tik turdy. Shyǵa beris holda álemdegi áıgili adamdardyń balaýyz músinderi tizilip tur. Arasynda kózi tiri – Brıtan patshaıymy. Músinniń túpnusqadan záredeı aıyrmashylyǵy joq. Sondyqtan da jurt kezekke turyp «patshaıymmen» sýretke túsip jatyr. Bizdiń oıymyzsha Qazaqstandaǵy ashar­shylyqqa arnalǵan «Aza Saraıy» me­morıal-keshenin de osy úlgimen jasaq­taýǵa bolady. «Aza Saraıyn» qazaq kıiz úıi formasynda bolsa tipti oryndy. Qysqasy, asharshylyq jyldary qa­zaq ótken Dozaqtyń jan shoshyrlyq frag­mentterin balaýyz mú­sin­dermen aınytpaı qalypqa keltirýge bolady. Sonda ony kórgen jurttyń da tóbe shashtary tik turar edi. Mysaly, ash balasyn ajal­dan qutqarý úshin óz emshegin ózi kesip berip otyrǵan qazaq kelinshegi. Nemese, NKVD jendetteriniń Sáken Seıfýllınniń murtyn julyp jatqany. Nemese, oqqa keýdesin tosyp turǵan alash alyptary Ahmet Baıtursynov, Álıhan Bókeıhanov, Maǵjan Jumabaev, Beıim­bet Maılınder. Nemese, Goloshekınmen aıty­syp turǵan jalyndy jas Smaǵul Sádýa­qasov... Osyndaı asharshylyq jáne repressııa kórinisterin balaýyz músinder arqyly qalyń kópshilik aldynda qaıta «tiriltýge» ábden bolady. Balaýyzben músindeý – múmkindigi sheksiz zamanaýı óner. «Madam Tıýsso» mýzeıi týrısterge so­nysymen tartymdy. Bul mýzeı fılıal­dary búginde Nıý-Iork, Shanhaı tá­rizdi álemniń 16 shaharynda jumys istep turýynyń syry osynda. Ýaqyt sy­­ny­­nan ótken ozyq ónerden nege úlgi almasqa?!

«Aza Saraıyna» bas suqqan kez kelgen otandyq týrıst, sheteldik týrıster de Qazaqstannyń álem bilmeıtin «aqtań­daq» tarıhyn kózben kórgendeı bolyp, ala­pat áser alyp shyqqan bolar edi!

Alapat asharshylyqty bastan keshken Almatyda osyndaı «Aza Saraıynyń» irge kóterýi – bıyl 30 jyl tolyp otyr­ǵan Qazaqstan Táýelsizdiginiń uly ult-azattyq maǵynasyn asha túser, egemen eldigimizge laıyq, eń eleýli eskertkish-keshen bolar edi degen senimdemiz.

 

Smaǵul ELÝBAI,

jazýshy