Sońǵy úsh jyl boıy kem-ketigi bútindelip, artyq tusy alynyp, qoǵamda qyzý talqyǵa salynyp júrgen zań jobalarynyń biri – Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq jáne Qylmystyq is júrgizý kodeksteri. 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap zańdy kúshine enedi dep josparlanǵan jańa redaksııadaǵy kodeks jobalarynda nege basymdyq berilip otyr? Qandaı qylmystarǵa jaza qatańdamaq? Aldyn ala tergeý, tergeý prosesterine engizilgen basty erekshelikter qandaı? «Tergeý sýdıasy» degenimiz kim? Túzeý mekemelerindegi sottalǵandardyń sanyn azaıtý úshin jańa redaksııadaǵy zańdarda ne kózdelgen?
Sońǵy úsh jyl boıy kem-ketigi bútindelip, artyq tusy alynyp, qoǵamda qyzý talqyǵa salynyp júrgen zań jobalarynyń biri – Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq jáne Qylmystyq is júrgizý kodeksteri. 2015 jyldyń 1 qańtarynan bastap zańdy kúshine enedi dep josparlanǵan jańa redaksııadaǵy kodeks jobalarynda nege basymdyq berilip otyr? Qandaı qylmystarǵa jaza qatańdamaq? Aldyn ala tergeý, tergeý prosesterine engizilgen basty erekshelikter qandaı? «Tergeý sýdıasy» degenimiz kim? Túzeý mekemelerindegi sottalǵandardyń sanyn azaıtý úshin jańa redaksııadaǵy zańdarda ne kózdelgen?
Tek BAQ ókilderiniń ǵana emes, kóptiń kókeıinde júrgen osy suraqtarǵa Prezıdent janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken baspasóz máslıhatynda Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýrorynyń birinshi orynbasary Iogan Merkel jaýap berdi.
Eske sala keteıik, «Qazaqstan-2050 Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda Elbasy quzyrly organdardyń aldyna quqyq qorǵaý júıesine reforma júrgizý, sondaı-aq, Qylmystyq kodekstiń jańa redaksııasynyń, Qylmystyq is júrgizý kodeksi men Qylmystyq-atqarý kodeksteriniń jańa redaksııasynyń jobalaryn ázirleý týraly tapsyrma bergen bolatyn. Osyǵan deıin san márte talqyǵa túsip, súzgiden ótken qos kodeksti jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlarǵa keńinen toqtalǵan I.Merkel zań jobalaryn daıyndaýda vedomstvoaralyq jumys toby belsendi jumys atqarǵanyn atap ótti.
Sonymen, 467 baptan turatyn Qylmystyq kodekstegi basty ózgerister qandaı? Jobany ázirlegen arnaıy toptyń álemniń damyǵan elderiniń ozyq tájirıbelerin zerdelep, basty nazarǵa alǵanyn tilge tıek etken Iogan Merkel Germanııa, Ýkraına, Reseı, Ispanııa, Gollandııa, Norvegııa sekildi memleketterdiń quqyqtyq zańdarynyń úzdik úlgileri saraptalǵanyn da aıtyp ótti. Eýropa elderi zańdarynyń tıimdi tustaryn alǵan jańa jobada 171 qylmystyq teris qylyq qarastyrylsa, onyń 58-i Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń quramynan alynǵan. Al, 9 qylmystyq teris qylyq jańa, 104-i onsha aýyr emes qylmys sanatyndaǵylar.
Adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy maqsat tutqan jańa redaksııadaǵy Qylmystyq kodeks jobasynda bas bostandyǵynan aıyrýdyń ornyna balama sharalardy keń qoldanýǵa basymdyq berilgen. Máselen, burynǵydaı bas salyp sottap, túrmege toǵytýdyń ornyna iri aqshalaı aıyppuldar salý, qoǵamdyq jumystarǵa tartý túrindegi jaza túrlerine basty nazar aýdarylyp otyr.
El Bas prokýrorynyń birinshi orynbasary, sondaı-aq, kodeks jobalarynda qylmystyń barlyq jańa túrine qarsy tıimdi kúres júrgizý úshin negiz qalanǵanyn, atap aıtqanda, balalar men jetkinshekterdiń quqyqtary men bostandyqtaryn shektegen kez kelgen ozbyrlyqtyń qatań jazalanatynyn atap ótti. «Sońǵy kezderi jynystyq qatynas túrinde aıýandyqqa baratyn azǵyndardyń quryǵyna jetkinshekterdiń jıi ilinip júrgeni jasyryn emes. Sol sebepti býyny qatpaǵan balalardyń taǵdyryna balta shapqandar tıisti jaza – aýyr jazasyn arqalaýy kerek», dedi ol.
Jazanyń qatańdaýy temirdeı tártipti túzetinine senim bildirgen QR Bas prokýrorynyń birinshi orynbasary Iogan Merkel sóz arasynda jol-kólik apatyna ǵana emes, sonyń saldarynan adam ólimine sebepker bolǵan mas júrgizýshiniń de qatań jazaǵa tartylatynyn aıtty. Kúni keshe ǵana, dálirek aıtqanda, 17 jeltoqsanda Pavlodar-Semeı kúre jolynda bolǵan aýyr apatty mysalǵa keltire ketken ol: «Bir otbasyn túgel bir sátte jalmaıtyn mundaı apattar elimizde kóbeıip ketti. Solardyń deni kólik róline ishimdik iship alyp otyratyn júgensiz júrgizýshilerdiń kesirinen bolyp otyr. Keshe bolǵan jol apatynan bir úıden alty birdeı adamnyń ajal qushqanyn estigen bolarsyzdar. Bul sumdyq jaǵdaı ǵoı», dedi.
Budan bylaı eger jol apaty saldarynan adam qaza tapsa ári júrgizýshiniń rólde mas kúıinde bolǵany anyqtalsa, onda bul aýyr qylmys sanatyna jatqyzylady. Ashy sýǵa toıyp alyp, temir tulparyn taqymdaımyn dep qara jol ústinde adam ómirin qıǵandar 7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy ábden múmkin.
Toqtala ketetin taǵy bir jaıt, kodeks jobasynda jazasy qatańdatylǵan qylmystyń biri retinde kıber qylmys atalady. «Eldiń qulaǵyna endi-endi ǵana estilip júrgen bul qylmys túri bizdiń qoǵam úshin jańa bolǵanymen, tıgizer zııany shash etekten. Shyndap kelgende, hakerlerdiń izine túsip, alaıaqtyǵyn anyqtaý joǵarǵy deńgeıdegi daıyndyqty, kásibı biliktilikti talap etedi», dedi I.Merkel.
Baspasóz máslıhaty barysynda aldyn ala tergeý, tergeý barysynda jiberiletin basty kemshilikter de ashyq aıtyldy. Sıyrquıymshaqtanyp sozbalańǵa salynyp ketetin tergeýdegi bul olqylyqty qylmystyq prosestiń bastapqy satysy – tergeýge deıingi tekserý men qylmystyq is qozǵaýdy alyp tastaýmen túzetý kózdelgen. «Bul ózgertý azamattardyń quqyqtaryn saqtaýǵa oń áserin tıgizedi degen senimdemiz. Máselen, AQSh-ta isti bolǵan kúdikti ary ketkende 20 saǵat qana tergeý ızolıatorynda otyrady. Al bizdiń elde keı ister aptalap emes aılap, jyldap sozylyp ketedi. Kúdikti dep tanylǵan adam osy ýaqyt boıy qamaýda ustalady. Túptep kelgende bul da adam quqyn qorlaý ǵoı. Sol sebepti qylmystyq prosestiń bastapqy eki satysyn alyp tastaý qylmystyq is qozǵaýǵa deıingi is-sharalardyń uzaqqa sozylýyna jol bermeıdi», dep atap ótti I.Merkel.
Sondaı-aq, brıfıng barysynda Fransııa jáne Lıtvanyń tájirıbesi boıynsha engizilgen «qorǵalýǵa quqyǵy bar kýá» (ıaǵnı, kúdikti dep tanylmaǵan, biraq aryz-habarlamada qylmystyq áreketti jasaǵan dep kórsetilgen adam), Ýkraınanyń Qylmystyq is júrgizý kodeksindegi uqsastyq boıynsha barlyq aýdandyq jáne olarǵa teńestirilgen prokýratýralarǵa «is júrgizetin prokýror», sotqa deıingi is júrgizýde sottyń baqylaýyn keńeıtetin «tergeý sýdıasy» deıtin jańa quqyqtyq fıgýralarǵa anyqtama berildi.
Jańa redaksııadaǵy jobalardyń taǵy bir jańalyǵy bar. Ol – «Mıranda erejesi». Eger sheteldik shytyrman oqıǵaly kınolardy kórseńiz, quqyq qorǵaýshylardyń kúdiktilerdi quryqtaý kezinde «Sizdiń únsizdik saqtaýǵa quqyńyz bar...» dep keletin jattandy sózderin jıi estigen bolarsyz. Amerıkalyq «Mıranda erejesi» degenimiz osy. Demek, aldaǵy ýaqytta polısııa qyzmetkerleri kúdiktini ustaý kezinde onyń quqyqtary men mindetterin, atap aıtqanda, advokat jaldaý, únsizdik saqtap qalý quqyqtary baryn tizbelep aıtyp, barlyq aıtqandary kúdiktiniń ózine qarsy qoldanylýy múmkin ekenin eskertýi mindetteledi. «Bul zańsyz ustaý faktilerin boldyrmaý maqsatynda qolǵa alynyp otyrǵan is. О́ıtkeni, bul erejeler ustaý tártibin buzǵan kezde ustalǵan adamnyń qatysýymen júrgizilgen tergeý amaldary nátıjesinde alynǵan dáleldemelerge jol bermeıdi», dedi Iogan Davıdovıch.
Joldaýda júktelgen tapsyrmany, sonymen qatar, Elbasy Jarlyǵymen bekitilgen 2020 jylǵa deıingi quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynyń erejelerin iske asyrýǵa baǵyttalǵan kodekster jobasy áli de ýaqyt pen tájirıbeniń qatal tekserisinen ótpek.
Baný RAHYMBAIQYZY,
jýrnalıst.