Osy áńgimeni maǵan kóp jyldardan bergi tanysym, quqyq qorǵaý salasynda ájeptáýir kádeli qyzmetter istep, qazir zeınetke shyqqan bir aǵamyz aıtyp bergen edi. Endi sol áńgimeni qaz-qalpynda sizge de jetkizeıin, ardaqty oqyrman. Qorytyndyny ózińiz jasarsyz. Biz eshkimge de pikir tańbaımyz.
Osy áńgimeni maǵan kóp jyldardan bergi tanysym, quqyq qorǵaý salasynda ájeptáýir kádeli qyzmetter istep, qazir zeınetke shyqqan bir aǵamyz aıtyp bergen edi. Endi sol áńgimeni qaz-qalpynda sizge de jetkizeıin, ardaqty oqyrman. Qorytyndyny ózińiz jasarsyz. Biz eshkimge de pikir tańbaımyz.
Kezinde ata-anam meni «oryssha oqysań, adam bolasyń» qaǵıdasymen orys mektebine oqýǵa beripti, dep bastady áńgimesin keıipkerimiz. Turatyn jerimiz Belaǵash atalatyn taza qazaqtyń aýyly bolsa da, ákem meni 30 shaqyrym jerdegi orys aýylyna súırep, óziniń eski tanysy Sergeı Portnıkovtiń úıine turǵyzyp, oryssha oqytty. Ákem ózi kiltshi bolyp isteıtin, eti tiri, aýyldyń pysyq kisisi edi. Alys-jaqyn aýyldardan oǵan kúni túspeıtin adam joq, sondyqtan tanystary men tamyrlary da kóp, júrip-turǵan adam. Orys tiline sál shorqaqtaý boldy-aý deımin, áıteýir bir nárseni túsinbeı qalyp, qysylyp qalatynyn sezip júretinmin. Biraq aýyzeki tilde dolbarlap, oıyn jetkizip jatatyn. Sonyń yzasy da bar shyǵar, áıteýir meni aýyldaǵy ózge balalardan jyryp, jylaǵanyma qaramaı, orys balalarynyń ortasyna aparyp top etkizdi.
Men ákemniń jasy ulǵaıǵan shaǵynda kórgen jalǵyz uly edim. Sondyqtan qatty úmit etken bolýy kerek, oryssha oqysa adam bolar dep júrgeni de sol ǵoı dep oılaımyn. Al orys aýylynda oqyǵannan, orys balalarynan, til bilmegennen kórgen talaı qorlyǵymdy aıtpaı-aq qoıaıyn. Onyń bári balalyq qoı. Keıde solarmen jalǵyz tóbelesip, únemi astaryna túsip qalyp, tyrbańdap tura almaı jatqandarym, bet-aýzym kógerip, uıalyp júretinderim túsime kiredi. Já, ony qoıshy, balalyq shaqta ne bolmaıdy deısiń...
Ákemniń tilegi qabyl bolyp, men Sverdlovskiniń zań ınstıtýtyna esh qınalmaı tústim. Orystyń tilin orys balalarynan artyq sóılemesem, kem bilmeıtinime maqtanyp ta qoıatynmyn. Biraq menimen sol jyldary qazaq, grýzın, armıan, tatar mektepterin bitirgen balalar da oqydy. Alǵashqy birneshe aıda qınalyńqyrap júrse de, sonyń bári de artynan oqýdy jaqsy oqyp ketti. Qazir solardyń keıbiri úlken ǵalym, bedeldi qaıratker dárejesine jetti. Osylaısha, ortańnan ozyq bolý orys tilinde oqýdan ǵana emes ekenine sol kezde-aq kóz jetkizgen edim.
Men uzaq jyldar quqyq qorǵaý, baqylaý, sot salasynda qyzmet etip, jýyrda zeınetke shyqtym. Al endi oryssha oqyǵannan kórgen qorlyǵymdy aıtaıyn. Aýyzeki tilde qazaqshany birshama táýir sóılegenimmen, ádebı termınderdi, ejelden qalyptasqan tirkesterdi, kórkem ádebıet túgil, kórkemsózde qoldanylatyn kóp sózdiń maǵynasyn, ishki astaryn túsinbeı ıtteı bolamyn. Ondaı tirkester orysshada da bar. Máselen, «V stýpe vodý ne toloch» degen kópsózdilikti, myljyńdylyqty kelistirip aıtatyn tirkes bar. Jıi qoldanbaǵandyqtan, onyń maǵynasyn oryssha jetik biletinder bolmasa, uǵa qoımaıdy. Dál sondaı qazaqtyń «úzeńgi qaǵysyp keledi» degen sııaqty tirkesteri de tildi tereń uqpasań ishin aldyrmaıdy.
О́mir boıy birde-bir qazaq tilindegi kitapty ashpaǵandyǵymnan shyǵar, tipti qazaqshany júgirtip oqı da almaımyn. Oryssha shyqqan aqparattardyń qazaqshasy qalaı eken dep qolyma alsam, túgin túsinbeı qalatyn kezderim jıi kezdesedi. Ásirese, halyqaralyq termınderdiń qazaqshasyn uǵa almaı qatty qınalamyn. Máselen, «keshen» degen sózdi kóp ýaqyt túsinbedim. Sóıtsem, ol «kompleks» degen op-ońaı sóz eken-aý. Osy, halyqaralyq sózderdi qazaqshalaǵannan da kóp qıyndyq týady. Birde qolyma qalam alyp, osyndaı termınderdiń qazaqshasyn terip alyp, aldyma jazyp qoıdym. Sonyń arqasynda ǵana gazetterdegi kóptegen maqalalardy túsinýge birshama qol jetkizdim.
Men týraly talaı jýrnalıst ádemi, oıly maqalalar jazdy. О́z kásibime adaldyǵym, kásibı sheberligim týraly oń pikirler bildirildi. Túrli mereıtoılyq jastarymda da basshylar men baǵynystylar, áriptester tarapynan túrli jaqsy pikirler aıtylyp nemese quttyqtaýlar kelip jatty. Solardaǵy kóp sózderdi de túsinbeı, qatty qınalatynmyn. Oralymdy tirkesterdi sózbe-sóz uǵamyn dep teris ketken kezderim de boldy. Zaıybym da oryssha oqyǵan, onyń qazaqshasy menikinen de tómen. Ekeýmiz qarapaıym ǵana «juptaryń jazylmasyn» degen tirkestiń ózin uzaq ýaqyt boıy uǵa almadyq qoı. «Jazylmasyn» degendi aýrýǵa ǵana qatysty eken dep oılap, ol nege jazylmaýy kerek, nege olaı aıtady eken dep ishteı qarsylyq bildiretinmin. Tek artynan bir jaqsy joldasymnyń qosaǵy qaıtys bolǵanda ǵana onyń aýzynan «jubymyz jazylmasa eken dep tileýshi edim» dep qınalǵanyn estigende ǵana bul sózdiń astaryn túsindim.
Bir sózben aıtqanda, búgingi kúni oryssha oqyǵannyń qorlyq ekenine kózim jetip júr. Qazaqsha oqymaǵandyqtan, onyń tereń syrlaryna qanyǵyp, salt-dástúrmen birge kirigetin kúrdeli ıirimderine boılaı almaımyn. Kerisinshe, jasyńnan oryssha oqı, sóıleı bergendikten, solardyń barlyq unasy men minezin qabyldaı beretin kórinesiń. Onyń ústine bizdi «orys halqy bárinen artyq, bárinen ozyq» degen uly orystyq shovınıstik saıasatpen oqytyp, tárbıeledi ǵoı. Sondyqtan maǵan orysshanyń bári durys, qazaqtikiniń bári qate kórinip turatyn.
Jýyrda Parlament palatalary spıkerleriniń biri qazaqtyń «Máke, Sáke» dep sóıleýi dastarqan ústindegi qatynasta ǵana aıtylatyn dúnıe, «bul jerde resmı túrde ımıa-otchestvomen sóıleý kerek» degen eskertpe jasap, biraz qazaqtyń túsinbestigin týdyrdy. Al orystiki ǵana durys dep ósken men sııaqtylar úshin osylaı aıtqan durys kórinedi... Osynyń ózi bizdi ómirge keń ólshemmen qaraýǵa emes, birjaqty ǵana qaraýǵa úıretken tárbıeniń kesiri me deımin.
Qazirgi qazaq tilinde oqytýǵa barlyq múmkinshilik týyp turǵan zamanda óziniń ana tili suranysqa ıe bolyp, qoǵamdaǵy eń mańyzdy til dep sanalyp otyrǵanda óz balalaryn oryssha oqytýǵa beretin ata-analardy men esh túsinbeımin. О́z tilińdi jaqsy bilmeý, ásirese, jasyń ulǵaıǵanda qatty batady eken. Jasyń jetpiske taıanǵanda ózge tilde shúldirlep, jaqyn-juraǵattaryń, quda-jegjattaryńnyń aldynda saqaldy basyńmen, ájeptáýir ataǵyńmen óz tilińde oıyńdy jetkize almaı turǵannan asqan qorlyq joq pa dep qaldym. Endigi urpaqty Alla óz ana tilinde taza sóıleı almaı qapalanatyn bizdeılerden saqtasyn.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.